سرویس میهن و مقاومت خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، غلامرضا عزیزی، پژوهشگر تاریخ: خیلی ادبیات و زندگینامهنویسی (در ژانر ادبی آن) را نمیشناسم و انواع و دقایق و ظرایفش را و به ادبیات فقط از دریچة دیدگان خوانندهای علاقهمند نگریستهام. در تاریخ نیز تلمذ میکنم و بالتبع در تاریخ شفاهی. اما راستش را بخواهید در همه آنها دستی از دور به سوی آتش دراز کردهام و از هُرم گرمای دلچسب ادبیات و آتش روشنگر تاریخ اندکی بهره (و صد البته خیلی لذت) برده و تا حدی از سردی کاهلی و رخوت روزگار و خود رهیدهام. با ذکر این مقدمه، میکوشم به دو نکته کتاب که خواندن آن را برایم دلچسب و آموزنده ساخت، اشاره کنم.
نخست آنکه قاسم به روایت مرتضی سرهنگی، اثری چندساحتی است. از حیاط تاریخ [۱] گذر کرده (در مستندنویسی، از گردآوری شواهد و منابع گرفته تا نقد و بررسی و گزینش اطلاعات گردآمده و استناد، روش تحقیق تاریخ را برگزیده و بهویژه در راهروی معاصریت از مصاحبههای تاریخ شفاهی بهره بسیار گرفته) و سرانجام در باغ ادبیات به بار نشسته و ثمر داده است. زندگینامه است؛ اما، هم زندگینامه دیگرنوشت است؛ هم از اصول زندگینامهنویسی مستند پیروی کرده است؛ و هم رگههایی از زندگینامهخودنوشت را میتوان در آن دید).
دوم آنکه از نظر منِ خواننده ویژگی تاثیرگذار کتاب، زبان اثر است. کتاب از زبان اول شخص تدوین، تالیف و منتشر شده است. اینکه نویسندگان برای تدوین و تالیف کتاب در قالب زندگینامه مستند، زبان و بیان اثر را روایت اول شخص انتخاب کردهاند، شاید بهتنهایی و بهخودیخود عامل این تاثیرگذاری محسوب نشود؛ در واقع به نظر میرسد ارزش زبان اثر در این است که گروه مولفان برای رسیدن به این زبان، به آثار صوتی و تصویری و نوشتههای شهید قاسم سلیمانی مراجعه کرده و کوشیدهاند ویژگیهای کلامیاش را بازسازی کرده و «لحن» او را در نگارش کتاب به کار گیرند. امری که مرتضی سرهنگی در مقدمه کتاب از آن اینچنین یاد کرده است: «در متن کتاب سعی کردیم لحن حاج قاسم را حفظ کنیم، بعضی از این روایتها، مثل قضیه حاج یونس در کربلای ۵، مستقیم از گفتار حاج قاسم در فیلم نوشته شد و ما فقط آن را پیرایشی جزئی کردیم تا راحتتر خوانده شود. در جاهایی که از متن سخنرانی استفاده کردیم، گاهی با اصلاح و کم کردن حرفهای تکراری سعی کردیم متن روانتر خوانده شود» و این اصلاح طبیعی است. هر سخنران یا مصاحبهکنندهای پیش از آنکه متن سخنرانی یا گفتوگویش منتشر شود، میکوشد تا آن را «به زبان و بیان و لحن خودش» پیرایش و اصلاح کند.
بدینسان در پی پژوهشی پنج ساله کتابی با زبانی روان و تأثیرگذار، متنی قوی و مستند و متکی بر اسناد و مدارک و مصاحبههای میدانی، از زندگی شهید قاسم سلیمانی از دورانِ کودکی تا لحظه شهادت در ۲۸ فصلِ پدید آمده است.
نکته آخری که در اینجا مایلم به آن اشاره کنم آن است؛ در هنگام خواندن کتاب با خود میاندیشیدم که شاید «قاسم» یا «قاسم به روایت قاسم» یا «قاسم به قلم مرتضی سرهنگی» برای عنوان این اثر مناسبتر بود.
[۱] - شاید از این روست که صفحه شناسنامه کتاب را که باز کنید و فیپای ان (فهرستنویسی پیش از انتشار) را که مشاهده کنید درمییابید که فهرستنویس محترم در ردهبندی کتاب به روش کنگره، اثر را در رده DSR و در شمار کتابهای «تاریخ ایران» قرار داده است.
نظر شما