سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): رشت، مرکز استان گیلان است؛ این فقط یک اطلاعات جغرافیایی نیست بلکه تاریخی درازدامن دارد و شاه تهماسب دومین پادشاه سلسله صفویه ۴۶۸ سال پیش این شهر را به عنوان مرکز سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی استان گیلان انتخاب کرد.
روبرت واهانیان معمار، شهرساز و گیلان شناس و مولف کتاب «رشت؛ به روایت پنج نقشه تاریخی» در سال ۱۳۹۳، روز ۱۲ دیماه را به مناسبت مرکز استان شدن این شهر در زمان حکومت صفویه، به عنوان روز رشت پیشنهاد داد و در سال ۱۳۹۴ این تاریخ به نام «روز رشت» ماندگار شد و یک دهه است که به این مناسبت، برنامههای مختلف فرهنگی و هنری در مرکز گیلان برگزار میشود که همگی یادآور گنجینهای از رشت هستند که درخشش فرهنگ، هنر و تاریخ را در شمال کشورمان ایران، نمایان میسازد.
اسناد تاریخی بیانگر آن هستند که رشت سابقهای کهن به لحاظ سکونت و زندگی شهری دارد و «جاده خزر» که از روسیه شروع میشود و از مسیر دریای کاسپین به بندرانزلی و رشت و سپس از این طریق به مناطق جنوبی کشور میرسید؛ یکی از جادههای تجاری مهم ایران بوده و بر این مبنا با در نظر داشتن تجارت مهم ابریشم برای صفویان و اینکه گیلان مرکز تولید ابریشم به شمار میآمده و بازرگانان اروپایی به این منطقه از کشورمان رفت و آمدهای پرشماری داشتهاند، اهمیت رشت دوچندان میشود و در همین زمان است که رشت به دلیل واقع شدن در مسیر مراودات ایران با اروپا، شاهراه فکری ورود اندیشههای جدید به کشورمان نیز میشود.
علاوه بر تفکرات فلسفی، سیاسی و اجتماعی جدید؛ رشت در گرایش به مدرنیته و شهرسازی هم نسبت به سایر شهرهای ایران پیشروتر بود، به گونهای که نخستین تجربههای مدرن در حوزههای آموزش، هنر و سبکهای معماری در این شهر به بوته اجرا گذاشته شد.
داشتههای رشت در تاریخ آن تبلور یافته؛ تاریخی که در سابقه فعالیتهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی آن نهفته است و امروز رد پای آنها را میتوان در موزههای مردم شناسی، تئاتر و داستاننویسی، کتابخانه ملی رشت، صنایع دستی و کاروانسراها و بناهایی مشاهده کرد که باید بهدرستی به نسل امروز منتقل شود و فقط در مناسبت تقویمی دیماه محصور نباشد.
کتاب «رشت؛ به روایت پنج نقشه تاریخی» حاصل پژوهش و نگارش روبرت واهانیان که ایبنا خردادماه امسال انتشار و رونمایی از آن را به اطلاع مخاطبان رسانده بود، منبع قابل اعتمادی است که پژوهشگران و علاقهمندان به رشت پژوهی را با روند شکلگیری و ساختار بافت تاریخ این شهر آشنا می سازد.
توسعه در اشکال مدرن شهری، برای نخستینبار در شهر رشت تحقق یافت
ناصر عظیمی محقق و پژوهشگر تاریخ گیلان در گفتوگو با ایبنا گفت: با انتقال پایتخت ایران به قزوین در دوره شاه تهماسب اول، موقعیت ژئوپولتیکی جدیدی برای محورِ ارتباطی درۀ سفیدرود - رشت - پیربازار برای دولت مرکزی از یک طرف و دسترسی آسانتر به اروپا از طریق دریای کاسپی - ولگا در شرایط اوج دشمنی عثمانی با صفویان در غرب ایران از طرف دیگر پدید آمد.
وی ادامه داد: فراموش نکنیم که انتقال پایتخت از تبریز به قزوین توسط شاه تهماسب از بیم حملۀ عثمانی به این شهر انجام شده بود. در نتیجه، شرایط ژئوپولتیکی جدید سبب شد تا محور دره سفیدرود - رشت - پیربازار انزلی بیش از پیش همراه با تمرکز قدرت در گیلان بهعنوان مهمترین محور اصلی ارتباطات گیلان با دنیای خارج خود را تحمیل نماید.
مولف کتاب چهار جلدی «تاریخ گیلان از آغاز تا انقلاب اسلامی ایران» بیان کرد: زمینه و زمانه نیز در حاشیه دریای کاسپین به نفع رشت رقم میخورد. شاهزاده نشین مسکو که تا این زمان به صورت یک شاهزاده نشین محلی و تقریباً منزوی در تاریخ روسیه وجود داشت به ناگهان به رهبری ایوان چهارم به سمت جنوب به حرکت آمد و ضمن سرکوب شدید مغولان در شهر قازان که از زمان حمله مغول در جنوب این شاهزادهنشین به صورت تهدید دائمی حضور داشت، درهم کوبیده شدند و ایوان چهارم یا ایوان مخوف به صورت آگاهانه اطراف رودخانه ولگا از آستاراخان تا مسکو را در اختیار خود گرفت و محور ارتباطی کشتیرانی یکپارچهای از آستاراخان تا مسکو و از مسکو تا دریای بالتیک پدید آورد که حالا شبکه ارتباطی مهمی از دریای کاسپین تا دریای بالتیک در شمال اروپا تلقی میشد.
وی افزود: تحول ژئوپولتیک جدید در شمال (در پرتو تصرف آستاراخان توسط ایوان چهارم) و در جنوب دریای خزر (با انتقال پایتخت ایران از تبریز به قزوین در جوار گیلان توسط شاه تهماسب)، نوید دنیای نوینی را میداد که تازه از راه رسیده بود و برگی از تاریخ گیلان ورق میخورد.
عظیمی توضیح داد: در واقع در دو دهه پایانی حکومت طولانی و بیش از ۵۰ ساله شاه تهماسب اول که در سال ۹۸۴ هجری قمری برابر با ۱۵۷۶ میلادی با مرگ او خاتمه یافت، گیلان برای نخستینبار در کرانه دریای کاسپین با امپراتوری در حال ظهور روسیه، مرزهای مشترک آبی پیدا کرد و این تحولی مهم در تاریخ گیلان و پیدایش ژئوپولتیک جدید برای کل گیلان به طور عموم و شهر رشت به طور خاص محسوب میشد.
عضو شورای علمی سایت انسانشناسی و فرهنگ با اشاره به فراز و فرودهایی که طی حکومت صفویه بر گیلان و رشت گذشت، گفت: پتر اول معروف به پتر کبیر با شاه سلطان حسین به توافق رسید تا یک کنسولگری در شهر رشت تاسیس نماید و در سال ۱۷۱۹ میلادی، سیمیون آورامف را بهعنوان کنسول، روانه رشت کرد؛ انتخاب رشت به عنوان جایگاه کنسولگری روسیه نشان میدهد که از این زمان موقعیت رشت به اندازهای در گیلان اهمیت یافته بود که از نگاه مهمترین دولت روسی تا این زمان در تاریخ روسیه یعنی پتراول شایسته تاسیس یک مرکز سیاسی تنها در این شهر بود.
محقق و پژوهشگر تاریخ گیلان خاطرنشان کرد: همه این تغییرات به موقعیت شهر رشت در گیلان باز هم اعتبار بیشتری بخشید، به طوری که به گفته نمایندگان کمپانی مسکوی، موقعیت شهر به عنوان شهر اصلی گیلان تثبیت شده بود و بنابراین همین تغییرات بود که اکنون شهر رشت را به «شهر مسلط» گیلان تبدیل کرده بود.
عظیمی معتقد است: شهر مسلط در ادبیات «شبکۀ شهری» (نظام شهری) یک منطقه است که در جغرافیای شهری بحث بسیار مهمی است و به معنی قرار گرفتن یک شهر در راس یک سیستم و نظامِ شهرهایی است که به گونهای با هم مرتبط هستند و یک نظام یا شبکه شهری به هم پیوسته را تشکیل میدهند.
این نویسنده افزود: برآمدن شهر رشت به عنوان شهر اصلی و مسلط و احرازِ یک هویت شهری در راس شبکه شهری گیلان، اهمیت اداری و اقتصادی بیش از پیش برای این شهر رقم زد. قرار گرفتن در موقعیت شهر مسلط به این معنی است که شهر با نهادهای اداری، اقتصادی و اجتماعی نوین که در آن سامان داده میشود، از طرق گوناگون به توسعه روند سرمایهداری در شهر کمک میکند و تسریع در روند انباشت سرمایه به معنی توسعه در اشکال مدرن شهری و منطقهای بود و این تحول برای نخستینبار در شهر رشت تحقق یافت.
نظر شما