سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، طاهره مهری - از کودکی پای که در راه نهادیم «یا علی» ورد زبانمان شد و در شرایط سخت با گفتن هر «یا علی» دلگرم میشدیم به ادامه راه، بزرگتر که شدیم این سخن امام که «زندگی دو روز است، یک روز به نفع تو و یک روز به ضرر تو، آن روز که به نفع توست مغرور مشو و آن روز که به ضرر توست، صابر باش» نور امید را به راه پیش روی ما تابانید و امیدوار راه سپردیم تا امروز. امید که «یا علی» دستگیرمان باشد تا همیشه. ۱۳ رجب که امسال با ۱۳ دی ماه مصادف شده است، زادروز امام علی (ع) است.
تولد حضرت علی (ع) در سیزدهم رجب سال ۳۰ عامالفیل، در شهر مکه معظمه و در داخل خانه خدا (کعبه) واقع شد. تولد در خانه کعبه، فضیلتی ویژه حضرت علی (ع) است و کرامتی است که خدای متعال تنها به امام علی (ع) عطا کرده است و چنین فضیلتی پیش و پس از او برای هیچکسی نیست.
کتاب دوره هشت جلدی «امام علی بن ابیطالب» تالیف عبدالفتاح عبدالمقصود است که جلد نخست این کتاب توسط آیتالله سیدمحمود طالقانی و جلدهای دیگر توسط سید محمدمهدی جعفری ترجمه شد. به مناسبت زادروز امام علی (ع) با سید محمدمهدی جعفری، استاد تاریخ اسلام و مترجم کتاب «امام علی بن ابیطالب» به گفتوگو نشستیم که در ادامه میخوانید:
شرح مختصری در مورد کتاب دوره هشت جلدی «امام علی بن ابیطالب» بیان کنید.
این کتاب از استاد عبدالفتاح عبدالمقصود از دانشمندان مصری است که در اوایل دهه ۱۳۰۰ نوشته بود. در سال ۱۳۳۵ آیتالله طالقانی جلد اول این کتاب را در دو قسمت ترجمه و جلد اول را در سال ۱۳۳۵ و جلد دوم را در سال ۱۳۳۷ منتشر کرده بود. اما مسئولیتهای علمی و اجتماعی به او اجازه نداد که ادامه ترجمه این کتاب را دنبال کند. این کتاب از اول در چهار جلد تالیف شده بود، که البته معلوم بود که کار به اتمام نرسیده است، اما چهار جلد از این کتاب موجود بود. در سال ۱۳۴۹ آیتالله طالقانی به من پیشنهاد کرد، دنباله این کتاب را ترجمه کنم. من جلد دوم را مطالعه کردم و دیدم که استاد عبدالفتاح عبدالمقصود قلم فاخر و سنگینی دارد. اشکالهای موجود را از آیتالله طالقانی پرسیدم و برطرف کردم.
در همان سال علامه امینی برای معالجه به لندن رفته بود و نتیجهای از معالجه نگرفته و برگشته بود. آیتالله طالقانی به عیادت علامه امینی رفته بود که علامه امینی به آیتالله طالقانی گفته بود که کتاب دوره هشت جلدی «امام علی بن ابیطالب» بهترین کتابی است که تاکنون درباره امیرالمومنین علی بن ابیطالب نوشته شده است، چرا شما به ترجمه ادامه نمیدهید. این مطلب را علامه امینی در جلد سوم «الغدیر» هم تذکر داده است که بهترین کتاب در مورد امام علی (ع) همین کتاب است. آیتالله طالقانی در پاسخ گفته بود گرفتاریهای اجتماعی و مسئولیتها زیاد است اما من به سید محمدمهدی جعفری گفتهام که ترجمه این کتاب را ادامه بدهد.
احتمالاً علامه امینی دعایی در حق من کرده بود، به طوری که من همین طور که داشتم جلد دوم را ترجمه میکردم، سال ۵۰ فرارسید و ناچار تهران را ترک کردم و به زادگاه خودم، برازجان رفتم. در آنجا فرصتی پیش آمد و ترجمه را ادامه دادم و در حدود ۶ تا ۷ ماه که در آنجا بودم، دو جلد را ترجمه کردم. سپس به تهران برگشتم و کارمند شرکت سهامی انتشار شدم.
همانطور که میدانید این کتاب از سوی شرکت سهامی انتشار به چاپ رسیده است. به طور رسمی کار من شده بود ترجمه این کتاب، به طوری که تا سال ۱۳۵۳ یعنی در عرض چهار سال من ترجمه را تمام کردم. بعد از اینکه جلد چهارم را ترجمه کرده بودم، یکی از دوستان که ساکن لبنان بود، به من خبر داد که استاد عبدالفتاح عبدالمقصود مشغول نوشتن ادامه کتاب است و نوشتن این کتاب تمام نشده است و لذا جلدهای بعد از پنجم تا هشتم را از طریق کویت و لبنان برای من فرستادند.
استاد عبدالفتاح عبدالمقصود برای هر فصل و هر جلد عنوانی تعیین نکرده بود و فقط برای جلدها شماره میگذاشت. ولی من با توجه به هر مطلبی که در هر فصل آمده است، سرفصلی برای مطالب و برای هر جلد عنوانی تعیین کردم. همان جلد اول را هم که آیتالله طالقانی در دو قسمت ترجمه کرده بود، مجدداً با اجازه ایشان از نظر نگارشی ویراستاری کردم و در یک جلد به عنوان جلد اول منتشر کردم که در مجموع هشت جلد شد و در سال ۱۳۵۳ ترجمه این هشت جلد تمام شد.
شرحی در خصوص جایگاه علمی عبدالفتاح عبدالمقصود بیان کنید.
از همان زمان که این کتاب را ترجمه میکردم، تلاش میکردم که با استاد عبدالفتاح عبدالمقصود تماس برقرار کنم. ارتباط بین ایران و مصر اگرچه به طور رسمی برقرار شده بود، اما روی هم رفته هنوز هم کدورتی از نظر دولتی در میان بود، ولی به هر حال من توانستم برای استاد نامه بنویسم و از او دعوت کنم که به ایران بیاید و همچنین شرح حال او را بخواهم. در سال ۱۳۵۳ شرح حال خود را برای من فرستاد که من آن را در جلد هشتم قرار دادم. چاپ اول جلد هشتم در بهمن ماه ۱۳۵۳ منتشر شد. اول زندگینامه ایشان را به فارسی ترجمه کردم و سپس منتشر کردم.
تاکنون کتاب دوره هشت جلدی «امام علی بن ابیطالب» چند بار تجدید چاپ شده است؟
قبل از انقلاب کتاب به اداره فرهنگ و هنر میرفت و بازبینی و سانسور میشد. به این دلیل ناشران کتابها را به اداره فرهنگ و هنر نمیفرستادند. آن طور که در شرکت سهامی انتشار گفتهاند، البته به عنوان مقدمه عرض کنم که شرکت سهامی انتشار به دلیل انتشار کتابهای خوبی از آیتالله طالقانی، مهندس بازرگان، دکتر شریعتی و شهید مطهری و امثال اینها در سال ۱۳۵۳ به وسیله ساواک تعطیل شد و این شرکت به ظاهر آگهی انحلالی در روزنامه رسمی کشور منتشر کرد، اما به طور عملی تعطیل نکرد و با دو کتاب دوره هشت جلدی «امام علی بن ابیطالب» و «درسهایی از قرآنی» آیتالله طالقانی به حیات خود ادامه داد. این کتابها را مخفیانه منتشر میکرد به طوری که تا قبل از انقلاب نوشته بودند چاپ پانزدهم ولی آنگونه که زندهیاد آقای محجوب، مدیرعامل شرکت سهامی انتشار میگفت؛ بیش از سی بار در تیراژ بالا به چاپ رسیده بود. به گونهای که پنج هزار دوره هشت جلدی چاپ میشد و چون به زحمت میتوانستیم وارد شرکت کنیم، به شهرستانها فرستاده میشد. بعد از انقلاب هم چند دوره چاپ شد. به خصوص در سال ۱۳۷۹ و ۱۳۸۰ که سال امام علی (ع) از سوی رهبری نام گرفته بود، باز هم تجدید چاپ شد. دقیق نمیتوانم بگویم اما کتاب دوره هشت جلدی «امام علی بن ابیطالب» بیش از سی بار تجدید چاپ شده است.
کتاب دوره هشت جلدی «امام علی بن ابیطالب» از چه جنبههایی به ویژگیهای شخصیتی امام علی (ع) پرداخته است؟
همانطور که من بر روی جلد هم قید کردم، «الامام علی بن ابیطالب، تاریخ تحلیلی نیمقرن اول اسلام» یعنی مولف فقط گزارش زندگانی امام علی (ع) را نداده است. جلد اول قبل از اسلام و بعثت رسول خدا و در جلد دوم به بعد که من عنوان آن را «روزگار عثمان» گذاشتهام، بر محور زندگانی امیرالمومنین، تاریخ اسلام را تا شهادت امیرالمومنین که سال چهلم هجری واقع شد، تحلیل کرده است.
کتاب دارای دو ویژگی برجسته است؛ ویژگی نخست تحلیلی بودن کتاب است. عبدالفتاح عبدالمقصود منابع فراوانی را درباره امیرالمومنین مطالعه کرده است اما در مجموع مطالبی را که در ذهنش بود؛ آورده است. نه اینکه بخواهد به صورت مستند، عیناً نقل کند، گاهی مطالبی نقل کرده است اما باز هم به آن مطالبی که در ذهن داشت، افزود و به صورت تحلیلی بیان کرد. ویژگی دیگر اینکه به سخن علامه امینی این کتاب بهترین کتابی است که درباره امیرالمومنین نوشته شده است، از این نظر که استاد عبدالفتاح عبدالمقصود در برخی از قسمتهای کتاب، کارهای امیرالمومنین را به عنوان یک انسان نه به عنوان یک مسلمان یا شیعه نقد کرده است.
البته استاد عبدالفتاح عبدالمقصود از اهل سنت بود، ولی در عین حال با اشاره به عملکرد امام علی (ع) در مواقع مختلف، بیان کرده است که این اقدام امیرالمومنین در اینجا درست بود و غیر از این نمیشد این کار را انجام داد، یعنی انصاف به خرج داده است و واقعیتهای معاویه را نشان داده است. استاد عبدالفتاح عبدالمقصود کاندیدای عضویت هیات علمی دانشگاه اسکندریه را داشت ولی بعد از نوشتن این کتاب چون نسبت به معاویه، عمروعاص و حتی عثمان و خلفای اول و دوم واقعیتهایی را بیان کرده با عضویت او در دانشگاه مخالفت شد و نگذاشتند که استاد شود. اما عملاً ایشان با نوشتن کتابهای متعدد درجه استادی داشت و با نوشتن کتابهای تاریخی و… آن رسالت تاریخی خودش را انجام داد.
کتاب دوره هشت جلدی «امام علی بن ابیطالب» از نظر تاریخی بازگوکننده چه نکاتی است؟
برخی نویسندگان تاریخ اسلام را از روی حب یا از روی بغض در زمان بنیامیه، بنیعباس و قبل و بعد آنها نوشتند، برخی دیگر از روی محبت یا تعصبی که داشتند، چیزهای اغراقآمیزی نوشتند و برخی از روی بغض و عنادی که داشتند، مسائل خلاف واقعی را بیان کردند.
من توصیهام به همه خوانندگان و کسانی که واقعاً میخواهند از تاریخ به صورت واقعی مطلع شوند و بدون پیشداوریها و تعصب مسائلی را مطالعه کنند، این است که اگر ما میخواهیم مطالب صدراسلام را و حتی همه روزگاران را درست دریابیم، باید مسائل را از نظر عقلی تحلیل کنیم و با اندیشیدن در ترازو بگذاریم و ببینیم عملی که انجام شده است، چه بوده و نتیجهای که از آن عمل گرفته شده است، چه بوده. باید دقت کنیم که یک عمل در چه شرایطی از نظر جغرافیایی و تاریخی بیان شده و اینها را بررسی کنیم.
جلدی که توسط زندهیاد سیدمحمود طالقانی ترجمه شده آیا فقط ترجمه است یا نظر مرحوم طالقانی هم در کتاب ذکر شده است، آیا شما هم همان سبک زندهیاد طالقانی را ادامه دادهاید یا نگاه شما فرق دارد؟
زندهیاد طالقانی نظر خودش را هم در کتاب آورده است. من هم دخل و تصرفی در زمان ترجمه و بازبینی آن جلد نداشتم. مرحوم طالقانی در بسیاری از قسمتهای کتاب به عنوان حاشیه، توضیحاتی در برخی قسمتها ذکر کرده است. همانطور که عرض کردم با وجود اینکه مولف از اهل سنت است، اما بسیار باانصاف بود و نیازی به مخالفت و… نداشته است. اما در برخی از قسمتهای کتاب که نیاز به توضیح داشت، آیتالله طالقانی توضیحاتی در پاورقی اضافه کرده است که بیشتر مسائل تاریخی است. چون که مولف فقط اشارهای کرده بود و آیتالله طالقانی از نظر تاریخی آن موارد را توضیح داده است که کجا و چگونه رخداد تاریخی به وقوع پیوسته است و جریان از نظر تاریخی چه بوده است. من فقط از نظر نگارشی ویراستاری کردم و همان شیوه مرحوم طالقانی را ادامه دادم.
با گذر چند دهه از انتشار کتاب دوره هشت جلدی «امام علی بن ابیطالب» آیا نظر و انتقادی در مورد این کتاب دارید؟
من الان مدتی است که مشغول مستند کردن کتاب دوره هشت جلدی «امام علی بن ابیطالب» هستم. بسیاری از خوانندگان به دنبال سند مواردی که در کتاب ذکر شده است، هستند که مثلاً فلان مطلب از کجا بیان میشود، من توانستهام تا جلد ششم این کار را مستند کنم و اگر خدا توفیق بدهد جلدهای هفتم و هشتم را هم مستند خواهم کرد. ولی کتاب به طور کامل نیاز به تجدید چاپ دارد. که با گرانی کاغذ و چاپ که اکنون در بازار کتاب هست، هیچ ناشری حاضر نیست این هشت جلد را چاپ کند. ولی من از نظر تاریخی این کتاب را مستند میکنم تا به عنوان یک سند در تاریخ بماند و انشاءالله اگر فرصتی شد، تجدید چاپ شود.
برای آشنایی با زندگی امام علی (ع) چه کتابهایی را برای مطالعه پیشنهاد میکنید؟
علاوه بر این کتاب، کتابهای دیگری هم در این روزگار چاپ شده است. استاد دکتر سیدجعفر شهیدی کتاب «زندگانی علی از زبان علی» را نوشته است، این کتاب برگرفته از نهجالبلاغه است. چند کتاب دیگر نیز با استناد به نهجالبلاغه نوشته شده است. کتابهای خوبی در مورد امام علی (ع) موجود است اما اگر بخواهیم مسائل تحلیلی را در نظر بگیریم، سه نفر تاکنون کتاب «الامام علی صوت العدالة الانسانیه» اثر جرج جرداق را منتشر کردهاند و به تازگی نیز ترجمه تازهای از آن منتشر شده است، یعنی سه نفر تا کنون این کتاب را ترجمه و منتشر کردهاند. کتاب «الامام علی صوت العدالة الانسانیه» اثر جرج جرداق کتاب تحلیلی بسیار خوبی است و توسط یک مسیحی نیز نوشته شده و بسیار باارزش است.
نظر شما