سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): بر اساس پژوهشهای تاریخی در پیشینه قم، شهر ساسانی قم در سال ۲۳ قمری به دست مسلمانان فتح شد، با این وجود، نخستین گروه اعراب که از خاندان اشعری بودند در اواخر سده اول هجری در این مکان ساکن شدند.
عمدهترین تغییر در وضعیت شهر، پیش از آمدن اعراب و پس از آن، تبدیل بخش مرکزی آن به یک شهر، طی قرون دوم و سوم هجری بوده و از آن پس، نام این مرکز یعنی قم، در بسیاری از کتابهای جغرافیایی قرن چهارم هجری و پس از آن آمده است. اشعریان شیعه مذهب، شهر را در اختیار گرفتند و بر مذهب تشیع استوار ماندند؛ بعدها، پس از دفن حضرت فاطمه معصومه(س) در سال ۲۰۱ هجری قمری در این شهر، مرکزیت مذهبی آن بیش از پیش استوار شد. دوره جدید مرکزیت علمی این شهر برای مذهب شیعه، از مهاجرت آیتاللّه حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی (۱۳۵۵- ۱۲۷۶ ق) در سال ۱۳۴۰ به شهر قم آغاز میشود.
ورود حضرت معصومه سلام الله علیها به قم
شهر قم قبل از ورود حضرت معصومه(س) از آبادانی ظاهری بیبهره بود و اهالی شیعی مذهب آن در اثر بیتوجهی حاکمان، مورد آزار و اذیت بودند. هنگامی که حضرت فاطمه معصومه(س) برای اطلاع از حال برادر در سال ۲۰۱ هجری از مدینه به طرف خراسان حرکت کردند، در بین راه در ساوه بیمار شدند و به خادم خود گفتند ایشان را به قم که محل سکونت شیعیان و حامیان حضرت علی (ع) بود، ببرد.
از آن پس جامعه تشیع، بر محور حضرت فاطمه معصومه(س) شکل گرفت و با ایجاد حوزه عملیه در قم، بقای تشیع علوی بعد از هجرت این بانوی مکرمه به قم صورت گرفت و قم به مرکز علم و دانش تبدیل شد.
قم در دوران معاصر
طبق پژوهشهای مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، «قم»، شهر قیام و خاستگاه انقلاب اسلامی است و قیام مردم قم در ۱۹ دی ۱۳۵۶ به عنوان نقطه آغازین حرکت عمومی مردم و شروع انقلاب اسلامی ایران شناخته میشود و در طول سالهای دهه ۱۳۴۰ که سالهای شکلگیری نهضت امام خمینی(ره) است، نقش مردم قم را برجسته و تعیینکننده میبینیم.
قم در برخی از متون ادبی
در شاهنامه فردوسی (۴۱۱ یا ۴۱۶ ق) در جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب، از شهر قم نام برده شده و قم جزو شهرهای عصر پیشدادیان و کیانیان آورده شده است. همچنین در منظومه ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی که اصل داستان آن مربوط به پیش از اسلام است، در چند مورد نام قم آمده است. در دیوان حکیم سوری، یادی از «زعفران قم» و «سوهان قم» تنها سوغات معروف و مطرح قم شده است. در دیوان ایرج میرزا و در مثنوی «انقلاب ادبی» ماجرایی بازگفته میشود که در آن اشاره به اشغال متّفقین و محصور شدن مردم ری به قم دارد، شهری که در آن زمان، کانون توجه مشروطهخواهان بود. در دیوان نسیم شمال نیز، ذکری از شهر قم آمده که در آن به یک حادثه تاریخی اشاره دارد و آن هنگامی است که احزاب و عدهای از نیروهای سیاسی، برای پناهندهشدن یا تحصّن به قم و حرم حضرت معصومه (س)، روی میآورند.
اسناد و مدارک تاریخی قم
برای یافتن اسناد، مدارک و نسخههای خطی مربوط به تاریخ قم، چندین مرکز تخصصی وجود دارد و این اسناد در دو بخش مدارک اداری - تاریخی و نسخههای خطی - مذهبی تقسیم میشوند. کتابخانه و مرکز اسناد حوزه علمیه قم اصلیترین منبع برای محققانی است که به دنبال اسناد مربوط به تاریخ مذهبی، سیره علمای قم و مکاتبات مربوط به حوزه علمیه هستند. همینطور کتابخانه و مرکز اسناد استان قم که مرکز اسناد دولتی و تاریخی مانند کتابخانه عمومی استان است و اسناد مربوط به وقایع اجتماعی، اداری، نقشههای قدیمی و گزارشهای تاریخی مربوط به مدیریت شهری و استان قم را نگهداری میکند.
با توجه به جایگاه مرقد حضرت معصومه (س)، بسیاری از اسناد مربوط به ساخت بناها، وقفنامههای قدیمی و اسناد مربوط به مدیریت اماکن مذهبی در آرشیوهای متعلق به آستان قدس نگهداری میشود که شامل اسناد وقف، اسناد مربوط به بازسازی مساجد و حرم، و نسخههای خطی مربوط به کلام و فقه است. همچنین در بخش آرشیو و کتابخانههای دانشگاههای بزرگ استان، مجموعههایی از پایاننامهها، مقالات و گاهی اسناد گردآوریشده در مورد باستانشناسی و تاریخ قم وجود دارد. بخشی از اسناد مربوط به قم در مرکز اسناد و کتابخانه ملی ایران در تهران نگهداری میشود.
روزی به نام قم
شهرستان قم که در خرداد سال ۱۳۷۵ شمسی به استان تبدیل شد، شهری است در حاشیه کویر که در فاصله ۱۴۰ کیلومتری جنوب شهر تهران قرار دارد. با توجه به ورود حضرت معصومه(س) در ۲۳ ربیع الاول سال ۲۰۱ قمری به شهر قم، در سال ۱۴۰۳ با ابلاغ رئیس شورای عالی انقلاب فرهنگی؛ ۲۳ ربیعالاول به عنوان روز قم در تقویم رسمی کشور ثبت شد و امسال در تقویم، روز قم ۱۴ شهریور است.
طبق مستندات تاریخی، حضرت معصومه(س) هنگام ورود به قم مورد استقبال مردم مشتاق و شیفته اهل بیت علیهم السلام قرار گرفت؛ ایشان بعد از ۱۷ روز اقامت در منزل موسی بن خزرج که به «بیت النور» شهرت یافت، در دهم ربیع الثانی سال ۲۰۱ هجری دیده از جهان فرو بست و در «باغ بابلان» محل فعلی مزار آن حضرت دفن شد. در مورد شهر قم و مردم آن در کتابهای معتبر شیعی همچون بحارالانوار، سفینه البحار و مستدرک سفینه البحار و... روایات جامع و قابل توجهی نقل شده است. روایات متعددی از ائمه اطهار علیهم السلام در تجلیل و تقدیر از قم و اهل آن وجود دارد که در آنها، شهر قم با القاب و عناوین ویژهای مورد تجلیل قرار گرفته است.
سبقه فرهنگی قم
شهر مقدس قم گنجینههای فراوانی را از دورانهای مختلف تاریخی پیش و پس از اسلام در خود جای داده و از سبقه فرهنگی و تمدنی غنی و بیبدیلی برخوردار است. یکی از این گنجینهها، حرم حضرت معصومه (س) است که به عنوان مهمترین جاذبه مذهبی و زیارتی استان به شمار میآید.
پرورش علمای بزرگ در شهر قم
یکی دیگر از برکات فاطمه معصومه علیها السلام، پرورش عالمان و اندیشمندان بزرگ در این شهر است، از آن جمله علیبنحسین بن بابویه قمی، پدر شیخ صدوق یا صدوق اول، محمدبنعلی بن بابویه قمی، معروف به شیخ صدوق و نویسنده نزدیک به ۳۰۰ کتاب در اصول و فروع، محمدبنحسن صفار، از یاران نزدیک امام حسن عسکری علیه السلام، احمدبناسحاق قمی، وکیل امام عسکری علیه السلام در قم و سازنده مسجد معروف امام به دستور آن حضرت، احمد بن ادریس قمی، از محدثان شیعی و ... است.
حوزه علمیه قم
یکی دیگر از برکات مزار مقدس بانوی دو عالم، حضرت معصومه علیها السلام در شهر قم، رونق گرفتن حوزه علمیه است و تاریخ این کانون علم و فقاهت به قرنها قبل بر میگردد. ابراهیم بن هاشم قمی، سعد بن عبدالله قمی، احمد بن اسحاق قمی، علی بن بابویه قمی و دهها محدث و عالم شیعی از اوایل قرن سوم هجری به بعد، زمینه گسترش علم و ادب و حدیث را در این شهر ایجاد کرده بودند. امروزه به برکت معنوی حضرت فاطمه معصومه علیها السلام، مجمع بزرگی از مراجع، آیات عظام و فقیهان و مجتهدان در این شهر ایجاد شده که مورد توجه جهانیان است.
مسجد مقدس جمکران
مسجد حضرت صاحب الزمان (عج) در قم به عنوان میعادگاه عاشقان و منظران امام زمان عج و قطب فعالیتهای مسجدمحور در عرصه مهدویت، ظرفیت منحصر بهفرد و کلیدی در جهت نیل به اهداف شعار روز قم دارد.
روز قم فرصتی برای بازخوانی هویت تاریخی و فرهنگی این شهر
به گفته بهزاد احمدی فارسانی، مدیرکل میراث فرهنگی استان قم، روز قم فرصتی برای بازخوانی هویت تاریخی و فرهنگی این شهر است و شهر قم جایگاهی فراتر از آنچه تاکنون درباره آن گفته و نوشته شده، دارد.
وی در محفل صمیمی ششصد و هفتمین نشست بنیاد قمپژوهی با موضوع گرامیداشت روز قم به این نکته اشاره کرد که روز قم فرصت مناسبی برای معرفی شایستهتر این ظرفیتها و تقویت پیوند هویت دینی و ملی شهر مقدس قم است.
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان قم ادامه داد: قم علاوه بر جایگاه تاریخی و مذهبی، در حوزه صنایعدستی نیز ظرفیتهای ارزشمندی دارد و این شهر از گذشته در هنرهایی همچون انگشترسازی، منبت، تذهیب، خراطی و دیگر رشتههای صنایعدستی سابقه داشته است.
تلاشهای بنیاد قم پژوهی در احیای تاریخ شفاهی قم
بنیاد قمپژوهی در حوزه تاریخ و فرهنگ قم در سال ۱۳۹۰ آغاز به کار کرد و تنها در دو سال نخست توانست ۲۰ جلد کتاب در ۹ عنوان چاپ نماید و ۲۰ جلد دیگر را نیز آماده انتشار کند. بنیاد قم پژوهی تاکنون ششصد و هفت نشست تخصصی با موضوعات مختلف پیرامون قم برگزار کرده و تحولات قم را در دورههای تاریخی مختلف مورد بررسی قرار داده است.
تبیینِ جایگاهِ تمدنیِ قم و پیوندهایِ بینالمللی آن
سیدمحسن محسنی یکی از اعضای بنیاد قم پژوهی و از پژوهشگران نیز در گفتگویی با تبیینِ جایگاهِ تمدنیِ قم و پیوندهایِ بینالمللی آن گفت: قم نه صرفاً شهری در مرکزِ ایران، بلکه نقطهای استراتژیک در جهانِ اسلام و تشیع است که واجدِ ظرفیتهایِ فراوان برایِ دیپلماسیِ فرهنگی به شمار میرود.
وی تصریح کرد: قم دارای تاریخچه غنی است و ظرفیتهای مغفول ماندهای در آن وجود دارد؛ در این راستا باید به ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی قم توجه ویژهای داشت، برای مثال «آرامستان نو» به دلیلِ مدفنِ بزرگانی از اقصینقاطِ کشور، نه یک گورستانِ صرف، بلکه موزهای زنده از پیوندهایِ ملی است که نیازمندِ شناسایی، معرفی و بهرهبرداریِ علمی است.
همزمان با سالروز ورود حضرت فاطمه معصومه(س) به قم که به عنوان روز قم نامگذاری شده است، قرار است برنامههایی در سطح شهر برگزار شود که از آن جمله میتوان به راهاندازی کاروان نمادین بانوی کرامت در سطح شهر، نصب المان جدیدی با الهام از ضریح، آیین نقارهزنی و خطبهخوانی و ... اشاره کرد.
نظر شما