خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، آگاهی محیطزیستی در جهان امروز دیگر یک علاقه تفننی یا دغدغهای حاشیهای نیست، بلکه به ضرورتی حیاتی برای تداوم زندگی سالم جوامع بشری تبدیل شده است. با گسترش شتابان پیامدهای دگرگونیهای اقلیمی، فرسایش خاک، خشکسالی، بحران منابع آب و آلودگیهای صنعتی، بیشترین فشار اقتصادی، جسمی و روانی بر دوش جوامع محلی، روستاییان و طبقات فرودست آوار میشود؛ گروههایی که کمترین سهم را در تولید آلودگی و بیشترین سهم را در تحمل خسارتها دارند.
در این میان، موضوع مددکاری اجتماعی بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا میکند. در واقع مددکاری محیطزیستی پلی است میان علوم اجتماعی و دانش بومشناسی تا مددکاران بتوانند علاوه بر رسیدگی به آسیبهای متداول فردی و خانوادگی، به ریشههای ساختاریِ تخریب طبیعت، فقر ناشی از بحرانهای اقلیمی و پیامدهای زیستی حاشیهنشینی نیز بپردازند و از حقوق زیستمحیطی جوامع کمبرخوردار پاسداری کنند.
چارچوبی نوآورانه برای پیوند مددکاری با مسائل بومشناختی
کتاب «مددکاری اجتماعی سبز» یکی از نخستین و جامعترین آثار علمی جهان است که به تحلیل مفهوم و رویکرد نوین مددکاری محیطزیستی میپردازد. این اثر برجسته که به قلم لینا دومینلی، از نظریهپردازان و پژوهشگران صاحبنام این قلمرو نگاشته شده، چارچوبی تازه و کارآمد برای پیوند حرفه مددکاری با چالشهای محیطزیستی پیشنهاد میدهد. اهمیت این نگاه در روزگاری که جهان با ابربحرانهای تخریب جنگلها، افت شدید تنوع زیستی، کمبود آب و آلودگی آبوهوا روبهروست، ضرورتی انکارناپذیر دارد. این اثر نشان میدهد که متخصصان رفاه اجتماعی میتوانند نقشی تعیینکننده در گسترش عدالت محیطزیستی و توانمندسازی جوامع محلی در برابر تکانههای شدید اقلیمی ایفا کنند.
این کتاب با نقد بنیادین پیامدهای اقتصادی نئولیبرالیسم و چشمپوشی از ظرفیتهای محدود کره زمین، نشان میدهد که بحرانهای اقتصادی و محیطزیستی تا چه اندازه به یکدیگر گره خوردهاند. دومینلی با قرار دادن مفهوم «عدالت محیطزیستی» در مرکز این گفتمان، اثری خلق کرده که میتوان آن را فراخوانی جدی برای بازاندیشی در رسالت، ارزشها، مهارتها و وظایف حرفهای مددکاران اجتماعی در دوران معاصر دانست؛ کتابی که میتواند انگیزه مباحث دانشگاهی نو و راهنمای عمل مددکاران در میدانهای واقعی بحران باشد.
بازخوانی بومی بحران؛
محمد فاضلی، استاد دانشگاه شهید بهشتی، در مقدمه این کتاب به تشریح و بومیسازی دیدگاه نویسنده میپردازد. وی یادآور میشود: «عدالت محیطزیستی یعنی حق زندگی در محیط زیست پایدار و سالم؛ به نحوی که هر فرد بتواند از منابع طبیعی بهره ببرد و نیازهای اساسی خود را برطرف سازد، بدون آنکه ظرفیت بهرهمندی نسلهای آینده از این موهبتها به خطر بیفتد. این برداشت بهروشنی متضمن همزمان عدالت دروننسلی و عدالت بیننسلی است.»
فاضلی با تأکید بر اینکه طبیعت در کنار مواهب فراوان، مصائب و رنجهایی نیز برای بشر دارد، توضیح میدهد که متأسفانه این سودها و زیانها در طول تاریخ و توسعه نامتوازن، به شکلی ناعادلانه میان مناطق و طبقات مختلف پخش شدهاند. او برای شفافسازی این مسئله به نمونه خشکیدن دریاچه ارومیه در ایران اشاره میکند؛ محصول دههها توسعه کشاورزی سنتی و پرمصرف در حوزه آبریز دریاچه که محصولات غذایی آن در سراسر کشور مصرف شد و منفعتی ملی به شمار میرفت، اما در نهایت هزینهها، پسروی آب، طوفانهای نمک و ریزگردهای خطرناک آن، در درجه اول گریبانگیر مردم استان آذربایجان غربی و کشاورزان پیرامون دریاچه شد و آسیبهای جبرانناپذیری بر سلامت و معیشت آنان وارد آورد.
وی در نمونهای دیگر به استقرار صنایع آلاینده مانند مجتمعهای پتروشیمی، کارخانههای شیمیایی و کارگاههای بزرگ فولاد اشاره میکند. در چنین ساختاری، سود سرشار تولید و انباشت سرمایه نصیب سهامداران و مدیران در نقاط دوردست میشود، درحالیکه سهم ساکنان بومی پیرامون این کارخانهها تنها بیماری، هوای آلوده، افت شدید سفرههای آب زیرزمینی و نابودی تدریجی کشاورزی بومی است، بیآنکه حتی سهم معناداری از اشتغال و رفاهِ ناشی از آن صنایع به ساکنان محلی اختصاص یابد.
متخصصان در خط مقدم کاهش آسیبها
نویسنده در فصلهای مختلف کتاب، چند رهنمود عملیاتی و شفاف را برای اقدام محیطزیستی پیش روی کارشناسان میگذارد. رویکرد کتاب مبتنی بر یک نگاه کلنگر و همهجانبه به تمام عناصر آفرینش از جمله انسانها، گیاهان، گونههای جانوری و پیوند متقابل میان آنهاست. دومینلی با تکیه بر این زاویه دید، دستور کاری تازه برای حفظ زیستبوم در پیوند با عدالت اجتماعی و رسالت نهادهای حمایتی طراحی میکند تا متخصصان این حوزه بتوانند در خط مقدم کاهش آسیبهای بلایای طبیعی، توانافزایی آسیبدیدگان خشکسالی و مقابله با نابرابریهای محیطزیستی گام بردارند.
کتاب «مددکاری اجتماعی سبز» با ترجمه جمعی از مترجمان و همراه با مقدمه تحلیلی دکتر محمد فاضلی از سوی انتشارات تالاب راهی بازار نشر شده است.
نظر شما