سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- سبحان کیانی؛ کتاب «روایت و تجدد در ایران معاصر» نوشته سیدرضا حسینی، تلاشی است برای بازخوانی نسبت میان روایت، تخیل اجتماعی و اندیشه سیاسی در یکی از مهمترین مقاطع تاریخ معاصر ایران؛ یعنی آستانه جنبش مشروطه. این کتاب توسط نشر قصیده سرا چاپ و منتشر گردیده است.
این کتاب بهجای آنکه تنها به شرح آرا و مفاهیم سیاسی در دوره مشروطه بسنده کند، پرسشی بنیادیتر را دنبال میکند: اندیشمندان دینی و سیاسی آن روزگار، سنت، تجدد، تاریخ و سیاست را چگونه فهمیدند؟ نویسنده با تکیه بر این پرسش، میکوشد نقش روایتها را در پدیدآمدن اندیشه سیاسی مشروطهخواهی، بهویژه در محدوده شریعت، بررسی کند.
از اندیشه چیست؟ تا اندیشه چگونه شکل میگیرد؟
نقطه عزیمت کتاب، مسئله «فهم» است. نویسنده در پیشگفتار تأکید میکند که هر دستگاه فکری و اندیشگی از نحوه فهم پدیدهها آغاز میشود. بر همین اساس، او از تمرکز صرف بر این پرسش که اندیشه یک متفکر چه بوده، فاصله میگیرد و به این پرسش میرسد که متفکران سیاسی چگونه سنت و تجدد را فهمیدهاند.
در این نگاه، ورود تجدد غربی به ایران و دیگر جوامع اسلامی فقط ورود مجموعهای از مفاهیم و نهادهای جدید نبود؛ بلکه وضعیتی تازه پدید آورد که در آن مفاهیمی چون هویت، ملت، وطن، تمدن نوین و تجدد، به مسئلهای فکری و سیاسی بدل شدند. نویسنده، فهم دوران جدید بهمثابه پیشرفت غرب و انحطاط جامعه اسلامی را از جمله برداشتهای مشترکی میداند که در آثار بسیاری از اندیشمندان این دوره بازتاب یافته است.
کتاب در پی آن است که نشان دهد چنین برداشتهایی، پیش از آنکه صرفاً نتیجه زنجیرهای از استدلالهای نظری باشند، در قالب روایتهایی از گذشته، اکنون و آینده شکل میگیرند؛ روایتهایی که جهان سیاسی و تاریخی را برای کنشگران قابلفهم میکنند.
روایت؛ عرصهای پیش از استدلال
یکی از محورهای اصلی کتاب، تأکید بر نقش روایت و تخیل در فهم پدیدههای انسانی است. متن معرفی کتاب با پرسشهایی درباره عقلانیبودن تصمیمهای انسان، نقش احساسات و تصورات در شناخت، و سهم تخیل در فهم جهان آغاز میشود. در این رویکرد، انسانها همیشه پدیدهها را فقط از مسیر استدلال مستقیم درک نمیکنند؛ بلکه گاهی با دیدن شباهتها، ساختن نسبتها و بهکارگرفتن تخیل خلاق، به فهمی از رویدادها میرسند.
از منظر نویسنده، داستانپردازی و روایتکردن از تخیل برمیآید و میتواند بر عقل چیره شود. مقصود کتاب نفی عقل یا استدلال نیست؛ بلکه نشاندادن این نکته است که استدلالها نیز در بسیاری موارد درون روایتهایی شکل میگیرند که پیشاپیش افق فهم ما را ساختهاند.
در سخن پایانی کتاب نیز همین ایده پی گرفته میشود: انسانها در روایتها زندگی میکنند و سیاست میتواند عرصه رقابت، کشاکش و حتی نزاع میان روایتهای گوناگون باشد. قدرت اقناعی روایتها نیز الزاماً فقط از انطباق مستقیم آنها با واقعیت حاصل نمیشود، بلکه به انسجام درونی روایت، نسبت میان رویدادها و مفاهیم، و سامان استدلالیای وابسته است که روایت پدید میآورد.
مشروطه؛ گرهگاه سنت، شریعت و تجدد
تمرکز تاریخی کتاب بر دوره مشروطه و سالهای منتهی به آن است؛ دورهای که نویسنده آن را یکی از مهمترین گرهگاههای مواجهه ایران با تجدد میداند. در این مقطع، مسئله نسبت شریعت با مفاهیم و ساختارهای جدید سیاسی، به بحثی جدی تبدیل شد و متفکران و عالمان دینی در برابر پرسشهایی تازه قرار گرفتند.
کتاب بهطور مشخص بر اندیشمندان سیاسی اهل دیانت تمرکز دارد و در میان آنان، جایگاهی ویژه برای میرزای نائینی در نظر میگیرد. نویسنده، نائینی را برجستهترین اندیشمند سیاسی ـ دینی مشروطهخواه معرفی میکند که منسجمترین رساله را درباره مشروعیت شرعی مشروطیت نوشته است.
اما کتاب تنها در پی بازگویی دیدگاه نائینی نیست. مسئله اصلی این است که نائینی چگونه وضعیت تاریخی خود، گذشته اسلامی، سیاست، شریعت و تجدد را در کنار هم قرار داده و از این مجموعه، روایتی برای فهم و دفاع از مشروطیت ساخته است. به این اعتبار، پژوهش حاضر در سطحی دیگر، به بررسی فهم متفکران معاصر از فهم نائینی نیز میپردازد؛ رویکردی که نویسنده از آن با تعبیر «فهمِ فهم» یاد میکند.
چرا عالمان دینی به دو داوری متضاد رسیدند؟
یکی از پرسشهای مهم کتاب از اختلاف میان عالمان مشروطهخواه و مشروعهخواه برمیخیزد. هر دو جریان از منابع و مبادی دینی مشترکی بهره میگرفتند و به شریعت ارجاع میدادند، اما به دو نتیجه کاملاً متفاوت درباره مشروطیت رسیدند: گروهی آن را قابل دفاع و مشروع دانستند و گروهی دیگر آن را نامشروع تلقی کردند.
نویسنده برای توضیح این تفاوت، بر تقدم حوزه تصور و تخیل اجتماعی بر استدلال تأکید میکند. به بیان دیگر، اختلاف فقط بر سر گزارهها و استدلالهای آشکار نیست؛ بلکه به روایتهایی بازمیگردد که هر گروه از تاریخ، دین، حکومت، انحطاط، پیشرفت و آینده جامعه ساخته است.
در این چارچوب، هر روایت میتواند نظامی از مفاهیم و استدلالها را درون خود سامان دهد. از همین رو، کتاب بر این نکته دست میگذارد که با یک نظام واحد منطقی و استدلالی مواجه نیستیم، بلکه با نظامهای گوناگونی روبهرو هستیم که از روایتهای متفاوت پدید آمدهاند.
تاریخ، مجموعهای از واقعیتهای ایستا نیست
در رهیافت کتاب، تاریخ تنها انباشتی از دادهها و رویدادهای ثابت نیست. نویسنده تاریخ را «پیرنگی پویا» از مفاهیم و رویدادها میبیند؛ پیرنگی که در آن، گذشته برای فهم وضعیت اکنون و ساختن چشماندازی از آینده بازخوانی میشود.
این نگاه، جایگاه تخیل اجتماعی را برجسته میکند. تخیل اجتماعی در کتاب، نیرویی است که به رویدادها و مفاهیم پراکنده صورت میدهد و آنها را در قالب روایتی معنادار به هم پیوند میزند. در نتیجه، مفاهیمی مانند تمدن، شریعت، حکومت، امامت و مشروطیت، نه بهصورت منفرد، بلکه درون یک شبکه روایی فهم میشوند.
نویسنده همچنین توضیح میدهد که انباشت روایتها در طول زمان میتواند به شکلگیری «فراروایت» بینجامد؛ فراروایتهایی که بعدها چنان بدیهی به نظر میرسند که راویان و حتی پژوهشگران، آنها را اصولی مسلم و بینیاز از پرسش تلقی میکنند.
از بوطیقای ارسطو تا روایت نائینی
فهرست کتاب نشان میدهد که اثر از مباحث نظری آغاز میکند و سپس به خوانش نمونههای تاریخی و سیاسی میرسد. بخش نخست با عنوان «تأملات نظری»، فصلهایی درباره بوطیقای ارسطو، روایت و تخیل، تخیل مولد، مسئله ارجاع، محاکات، نسبت پیکربندیسازی و حکمت عملی، محاکات سهگانه، طرحوارهسازی و سنتمندی، و نیز نسبت تحلیل با وضعیت تاریخی و خاطره جمعی را دربرمیگیرد.
در ادامه، بخش دوم با عنوان «تخیل اجتماعی و وضعیت تاریخی ایران»، به موضوعاتی چون روایت و تاریخنگاری عصر قاجار میپردازد. در این بخش، خوانشهایی از سفرنامههای اروپایی ایرانیان، روایت ثبات در سلطنت ناصرالدینشاه قاجار و روایت تجدد بومی بررسی میشود. فصلهای دیگر این بخش، «نائینی و روایت وضعیت تاریخی» و «فراروایت حکمت عملی شرعی» هستند.
در بخش سوم نیز که «مفهومپردازی شرعی در راستای روایت» نام دارد، مسئله معنای حکومت و وظایف آن، ملازمه روایی عقل و شرع، معنای سلطنت در روایت نائینی و بازخوانی روایی تاریخ تحول حکومت در اسلام دنبال میشود.
چنین ساختاری نشان میدهد که نویسنده تلاش کرده مسیر بحث را از مبانی نظری روایت و تخیل آغاز کند، به زمینه تاریخی ایران دوره قاجار و مشروطه برساند و در نهایت، به نسبت روایت با مفهومپردازی شرعی و اندیشه سیاسی نائینی بپردازد.
تنبیهالامه در افق یک روایت تاریخی
یکی از فصلهای مهم کتاب به «همسانسازی اسنادی/پیرنگ در تنبیهالامه ذیل فراروایت حکمت عملی شرعی» اختصاص دارد. در این بخش، نویسنده به نحوه پیوند میان تمدن و شریعت در روایت نائینی توجه میکند و میکوشد نشان دهد که چگونه مفاهیم و رخدادها در این روایت کنار هم قرار میگیرند.
کتاب در این بخش، مسئله مشروطیت را تنها در سطح یک نظریه سیاسی یا دفاعیه فقهی بررسی نمیکند؛ بلکه آن را در پیوند با روایتی گستردهتر از تاریخ، شریعت، عقل عملی، تمدن و وضعیت تاریخی ایران میخواند. به این ترتیب، اندیشه سیاسی مشروطهخواهی در محدوده شریعت، حاصل صورتبندی روایی خاصی از مفاهیم قدیم و جدید معرفی میشود.
دعوتی به بازاندیشی در سیاست و فهم تاریخی
روایت و تجدد در ایران معاصر در نهایت، مخاطب را به تأمل در پرسشهایی فراتر از دوره مشروطه دعوت میکند: آیا سیاستگذاریها و تصمیمهای سیاسی همواره عقلانیاند؟ روایتها چگونه شهروندان را اقناع میکنند؟ و حاکمان و کنشگران سیاسی چگونه با ساختن یا تکیهکردن بر روایتها، واقعیت اجتماعی را توضیح میدهند؟
کتاب از این منظر، فقط مطالعهای درباره یک متفکر یا یک دوره تاریخی نیست؛ بلکه کوششی برای نشاندادن نقش بنیادین روایت در تجربه انسانی، فهم تاریخ و شکلگیری نظامهای فکری و سیاسی است. اثر سیدرضا حسینی با قرار دادن تخیل اجتماعی در کانون بحث، مسیر دیگری برای خواندن مشروطه و اندیشه سیاسی در محدوده شریعت پیشنهاد میکند؛ مسیری که در آن، روایت نه حاشیه استدلال، بلکه یکی از زمینههای شکلگیری آن به شمار میرود.
نظر شما