به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در قزوین، مدیرعامل انجمن خوشنویسان در آیین رونمایی از کتاب «مرقع عمادالکتاب» ایران با اشاره به جامعیت عمادالکتاب گفت: آثار و کتابتهای زیادی از عمادالکتاب به جای مانده، اما نکته مهم درباره او جامعیتی است که کمتر هنرمندی در مسیر زندگی خود به آن دست پیدا میکند. او علاوه بر اینکه در قلمهای مختلف مهارت داشت، مسیرهای گوناگونی را در هنر طی کرد.
میرحیدر موسوی افزود: عمادالکتاب در دورهای فعالیت میکرد که خوشنویسی ایران شرایط چندان خوبی نداشت و استاد تراز اول در آن دوره حضور نداشت. اگر عمادالکتاب نبود، خوشنویسی معاصر ایران آسیب جدی میدید. او در واقع حلقه وصل خوشنویسی دوره قاجار با دوره معاصر شد و استادان زیادی را تربیت کرد.
موسوی ادامه داد: یکی از ویژگیهای خط عمادالکتاب، تنوع شیوههای اوست. البته در برخی شیوهها موفقتر و در برخی ضعیفتر بود، اما یک اثر خوب و تراز اول از یک خوشنویس میتواند جایگاه واقعی او را نشان دهد. من یک صفحه از کتابت عمادالکتاب دیدم که از نظر کیفیت با آثار استادانی مانند سلطانمحمد حسین شیرازی قابل مقایسه بود و حتی از نظر کرسیبندی به نظرم قویتر میرسید.
وی همچنین با اشاره به سیاهمشقهای عمادالکتاب در دوران زندان بیان کرد: او در زندان ترکیبهای تازهای در سیاهمشقهای خود به وجود آورد و از این نظر صاحب سبک شد. اگرچه ممکن است برخی از این آثار از نظر کیفیت خط قابل مقایسه با آثار دیگر او نباشند، اما از نظر ترکیببندی بسیار مهم و تأثیرگذار بودند و بعدها الگویی برای نسلهای بعد شدند.
قزوین مهد خوشنویسان ایران
حجتالاسلام محمدعلی خسروی، قرآنپژوه یزدی نیز در این مراسم با اشاره به جایگاه عشق در بنیان هنر گفت: پایه و ریشه همه هنرها عشق است؛ عشقی که منشا پیدایش جهان هستی است و آنچه در عالم وجود دارد از آن سرچشمه میگیرد. یکی از وسایلی که در این عالم توانسته رمز و راز عشق را بگشاید «نی» است؛ نی هم در نوازندگی و هم در خوشنویسی، عشق را به جهانیان معرفی کرده است.
این قرآن پژوه در ادامه با تفسیر ابیات آغازین مثنوی معنوی بیان کرد: مولانا نی را از همان ابتدا بهعنوان انسان کامل معرفی میکند؛ نی هنگامی صدا میدهد که تهی باشد، و انسانی که درونش پر از حسد و کینه و خودبینی است، نمیتواند صدای عشق را منعکس کند. صدای نی از خود نی نیست، بلکه کسی دیگر در آن میدمد، و مصداق کامل این انسان کامل، امیرالمؤمنین علی(ع) و در جایگاهی برتر، پیامبر اکرم(ص) است که واسطهی فیض الهی بوده و حقیقت عشق از زبان ایشان به بشریت عرضه شده است.
حجتالاسلام خسروی با اشاره به بیت «من به هر جمعیتی نالان شدم» تشریح کرد: نی هرچند در مجالس گوناگون نواخته میشود، اما نه به دنیا تعلق دارد و نه به آخرت؛ صدای آن، صدای عشق است. قزوین، بهعنوان مهد خوشنویسی ایران، خاستگاه هنرمندانی بوده که با پیچوخم قلم و نی توانستهاند دلها را به عالم عشق پیوند دهند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود اظهار کرد: به پیشنهاد دکتر عارفنیا، مبنی بر انتشار آثار نفیس توسط انتشارات بانک ملی، همراه با جمعی از کارشناسان به کتابخانه ملی مراجعه کرده و در میان آثار موجود، اثری متعلق به عمادالکتاب یافتهاند؛ مجموعهای شامل چهار «صلوات» به خط ایشان (صلوات بر پیامبر، امیرالمؤمنین، حضرت زهرا و امام مجتبی)، که ظاهراً برگه پنجم آن، مربوط به سیدالشهدا، مفقود یا ربوده شده و در دسترس نبوده است.
حجتالاسلام خسروی افزود: برای نگارش مقدمه این اثر از استاد امیر فلسفی دعوت شد و ایشان پس از مشاهده اصل اثر، آن را بینظیر توصیف کرده و اظهار داشتند که شناخت چندانی از عمادالکتاب در دسترس نیست. بر همین اساس مقدمهای فنی و کامل بر اثر نگاشته و عنوان کتاب نیز به خط زیبای استاد فلسفی مزین شد.
وی به برخی آثار برجایمانده از عمادالکتاب از جمله کتیبههای سردر دانشکده الهیات و سردر بیمارستان فیروزآبادی در شهر ری، و همچنین خط «ولایت علیابنابیطالب» در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) اشاره کرد.
این قرآن پژوه در خاتمه یادآور شد: عمادالکتاب پنج سال در دوران مشروطه در زندان بوده و در سال سوم حبس، تصویری از چهره خود کشیده که در همین کتاب منتشر شده است.
عمادالکتاب سنت خوشنویسی را به نسلهای منتقل کرد
امین عارفنیا، مدیرعامل چاپ و نشر بانک ملی نیز گفت: امروز صرفاً از یک کتاب رونمایی نمیشود، بلکه از بخشی از میراث و هویت هنری این سرزمین و از پیوند میان قلم، فرهنگ، دین و زیبایی رونمایی میشود.
عارفنیا با اشاره به دوره صفوی بیان کرد: پایتختشدن قزوین صرفا یک تصمیم جغرافیایی یا سیاسی نبود، بلکه نشاندهنده جایگاه این شهر در ساختار تمدنی و فرهنگی ایران آن روزگار بود؛ بهگونهای که حتی در شکلگیری اصفهانِ دوره صفوی نیز از تاثیر تجربه پایتختی قزوین بر معماری سخن گفته میشود. اهمیت واقعی قزوین را باید در اثرگذاری آن بر فرهنگ و تمدن ایران جستوجو کرد، بهویژه در حوزه خوشنویسی که سهمی فراتر از اندازه جغرافیایی این شهر داشته است.
وی تاکید کرد: فرهنگ زنده، در زندگی مردم جریان دارد نه فقط در موزهها؛ خوشنویسی یکی از زیباترین نمونههای انتقال فرهنگی ایران است؛ هنری که در آن کلمه تنها نوشته نمیشود، بلکه زندگی میکند و معنا در کنار زیبایی قرار میگیرد.
عارفنیا با معرفی میرزا محمدحسین سیفی قزوینی، مشهور به عمادالکتاب، او را از استادان برجسته خط نستعلیق دانست که در نسخ و شکستهنستعلیق نیز صاحب مهارت بود.
وی یادآور شد: نقش مهمتر عمادالکتاب، نقش او در انتقال سنت خوشنویسی به نسلهای بعد بود؛ چرا که او تنها خوشنویس نبود بلکه معلم و صاحب مکتب و روش نیز بود و همین ویژگی است که یک هنرمند را از یک صاحباثر معمولی متمایز میکند.
وی در ادامه به دوره تاریخی زندگی عمادالکتاب اشاره کرد؛ دورهای که ایران با پدیدههایی چون گسترش چاپ، توسعه مدارس، تلگراف و تحولات اجتماعی روبهرو بود، و عمادالکتاب از هنرمندانی بود که در این گذار، به حفظ و توسعهی خوشنویسی یاری رساند.
عارفنیا در توضیح ساختار کتاب گفت: مرقع، در سنت هنری ایران، مجموعهای از قطعات هنری کنار هم است تا مخاطب هم زیبایی هر قطعه و هم ارتباط میان آنها را دریابد. این اثر شامل هشت قطعه خوشنویسی در خطوط نستعلیق، شکستهنستعلیق، نسخ و ثلث است و به مخاطب امکان میدهد نهفقط با نام، بلکه مستقیما با اثر هنری عمادالکتاب مواجه شود.
وی بیان کرد: انتشار چنین آثاری اقدامی برای حفاظت، معرفی و انتقال میراث فرهنگی است، زیرا آثاری که مستندسازی و بازتولید نشوند، بهمرور از دسترس نسلهای آینده خارج میشوند؛ در حالیکه نشر درست یک اثر میتواند آن را از فضایی محدود به حافظه عمومی وارد کند.
عارفنیا با اشاره به اینکه این کتاب به مناسبت میلاد پیامبر اعظم(ص) منتشر شده، گفت: این انتخاب در سنت ایرانی معنای ویژهای دارد، چرا که بخش بزرگی از تاریخ خوشنویسی اسلامی در پیوند با قرآن، حدیث و ادعیه شکل گرفته و قلم در این سنت، ابزار انتقال معناست.
وی در پایان تصریح کرد: این آیین رونمایی را باید فراتر از رونمایی یک کتاب دانست؛ زیرا از نظر من اقدامی است برای زندهکردن دوباره نام عمادالکتاب و یادآوری ارزش خوشنویسی ایرانی به نسل امروز. امیدوارم این اثر در دست و نگاه نسل جدید قرار گیرد.
باید شرح زندگی عمادالکتاب تبدیل به سریال و رمان شود
در ادامه این برنامه احسانالله شکرالهی، مدیر اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی کشور با اشاره به ظرفیتهای زندگی عمادالکتاب برای داستانپردازی گفت: کمتر چهرهای در تاریخ هنر و خوشنویسی ایران به اندازه عمادالکتاب زمینه داستانپردازی دارد. زندگی او پر از فراز و نشیب است؛ از سختیهای دوران کودکی و از دست دادن پدر و مادر گرفته تا مهاجرتهای متعدد، سفر به عتبات و حضور در دوره تحولات اجتماعی ایران.
وی افزود: حتی میتوان از زندگی عمادالکتاب رمان، فیلم یا سریال ساخت. او عاشق وطن بود و این عشق را میتوان در نوشتهها و اشعارش دید. به نظرم باید از زندگی چنین شخصیتهایی برای ریشهدار کردن عشق به وطن در نسل جدید استفاده کنیم.
شکرالهی ادامه داد: عمادالکتاب فقط یک خوشنویس نبود. چند زبان میدانست، اهل فضل بود و شاهنامه را با کیفیتی بسیار بالا کتابت کرد. در تاریخ خوشنویسی، کیفیت کتابت شاهنامه یکی از معیارهای سنجش توانایی خوشنویس بوده است.
وی با اشاره به سفر عمادالکتاب به مسکو بیان کرد: او در این سفر با شیوههای جدید آموزش خط آشنا شد و پس از بازگشت، ۳۶ رسمومشق برای مقاطع مختلف تحصیلی طراحی کرد. حتی برای چاپ آنها با هزینه شخصی به هلند رفت. کاری که باعث شد آموزش خوشنویسی که گاهی ۴۰ سال طول میکشید، به حدود چهار سال کاهش پیدا کند.
شکرالهی در پایان عنوان کرد: اسناد مربوط به عمادالکتاب بسیار پراکنده است و باید در مراکز آرشیوی مختلف جمعآوری شود تا بتوان داستان زندگی او را از دل این اسناد بازسازی کرد. داستان زندگی عمادالکتاب و دیگر بزرگان قزوین باید نوشته شود تا نسل جدید آنها و ارزشهای فرهنگی این سرزمین را بهتر بشناسد.
عمادالکتاب یکی از ستارگان درخشان هنر ایران بود
احمد ابوطالبیان، پژوهشگر و مجموعهدار خوشنویسی نیز در این مراسم گفت: قزوین در طول تاریخ، بزرگان بسیاری در عرصه خوشنویسی داشته است؛ از نصیرالدین عبدالله قزوینی و زینالعابدین شریفی قزوینی گرفته تا درویش عبدالمجید طالقانی و دیگر استادانی که هر کدام در تحول و تطور خوشنویسی ایران نقش داشتهاند.
ابوطالبیان با اشاره به جایگاه خط در فرهنگ ایرانی اظهار کرد: خط زیبا تجلی عالم معنا در جلوه صورت است و ایرانیان از گذشته جایگاه ویژهای برای خوشنویسی قائل بودهاند. عمادالکتاب نیز یکی از مهمترین چهرههای این هنر است که در زندگی پربارش اتفاقات و تجربههای بسیاری داشته است.
این خوشنویس ادامه داد: یکی از ویژگیهای مهم عمادالکتاب، چند قلمی بودن اوست. او در خطوط مختلف از جمله نسخ، ثلث، محقق، ریحان، توقیع، رقاع، تعلیق، نستعلیق و شکستهنستعلیق مهارت داشت و در کتابت، کتیبهنویسی و آموزش نیز صاحب جایگاه بود.
این پژوهشگر با اشاره به زندگی عمادالکتاب تشریح کرد: او در سال ۱۲۴۰ متولد شد و در نوجوانی علوم متداول زمان خود را آموخت. در ۱۶ سالگی به عتبات رفت و هفت سال در آنجا زندگی کرد و آثار بسیاری را کتابت کرد. پس از بازگشت به ایران، مدتی در قزوین و تهران و سپس در مشهد اقامت داشت و در تهران نیز به فعالیتهای هنری خود ادامه داد.
ابوطالبیان افزود: عمادالکتاب از شاگردان مستقیم میرزا محمدرضا کلهر نبود، اما برای شناخت شیوه او با شاگردان مستقیم کلهر، از جمله زینالعابدین شریفی قزوینی و آقا مرتضی نجمآبادی، گفتوگو و تحقیق کرد و توانست شناخت دقیقی از شیوه کلهر به دست آورد.
وی با اشاره به آثار عمادالکتاب اظهار کرد: علاوه بر کتابت شاهنامه فردوسی، آثاری مانند ترجمه کتاب بیستون، اوصافالاشراف، ترجیعبند هاتف اصفهانی، دیوان ناصرخسرو و سفرنامه استنلی از جمله آثار اوست. در کتیبهنویسی نیز آثاری در آرامگاه فردوسی، خانقاه صفیعلیشاه، سردر مسجد سپهسالار و دیگر بناها از او باقی مانده است.
ابوطالبیان همچنین به نقش عمادالکتاب در آموزش خوشنویسی اشاره کرد و افزود: او شاگردان فراوانی تربیت کرد و از مهمترین شاگردانش میتوان به استاد علیاکبر کاوه اشاره کرد که از شاگردان مستقیم او بود. عمادالکتاب در انتقال خوشنویسی سنتی به دوره معاصر نقش مهمی داشت و حلقه وصل میان نسلهای گذشته و خوشنویسی معاصر بود.
وی ادامه داد: عمادالکتاب هنرمندی بود که از تحولات سیاسی و اجتماعی زمان خود تاثیر میگرفت و بر آنها نیز تاثیر میگذاشت. به دلیل همکاری با کمیته مجازات و نوشتن بیانیهها و شبنامهها، دستگیر و سالهایی را در زندان گذراند. با این حال، حتی در زندان نیز از آموزش و پرداختن به خط دست نکشید.
ابوطالبیان در پایان گفت: عمادالکتاب در دورهای زندگی کرد که جامعه ایران در حال عبور از سنت به مدرنیته بود. او با استفاده از شیوههای جدید آموزشی و تهیه ۳۶ دفتر رسمومشق، نقش مهمی در آموزش خوشنویسی داشت و میتوان او را یکی از ستارگان درخشان فرهنگ و هنر ایران و حلقه وصل خوشنویسی سنتی با دوره معاصر دانست.
نظر شما