سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): گردآوری و سامان‌دهی اطلاعات مربوط به تاریخ، جغرافیا، فرهنگ، جامعه و میراث البرز، از اهداف تدوین دانشنامه استان است؛ اثری که می‌کوشد این موضوعات را در قالب مرجعی مستند و منسجم در اختیار پژوهشگران و عموم مردم قرار دهد. تدوین چنین مجموعه‌ای پرسش‌هایی را درباره شیوه ارزیابی منابع، انتخاب حوزه‌های پژوهشی و چگونگی به‌روزرسانی دانشنامه در سال‌های آینده پیش می‌آورد.
در گفت‌وگو با ساناز اسفندیاری، مدیر اجرایی پروژه دانشنامه استان البرز، به بررسی ضرورت تدوین این اثر، رویکرد علمی و سازوکارهای تهیه مدخل‌ها آن پرداخته‌ایم. همچنین به حوزه‌هایی که به مستندسازی بیشتری نیاز دارند، راه‌های ارتباط با مخاطبان عمومی و نسل جوان و برنامه توسعه نسخه دیجیتال دانشنامه پرداخته‌ایم.
با توجه به پیشینه تاریخی، تنوع فرهنگی و اجتماعی و جایگاه البرز در تحولات معاصر، ضرورت تدوین یک دانشنامه جامع برای استان را چگونه ارزیابی می‌کنید و این دانشنامه قرار است چه خلأیی را در شناخت و مستندسازی البرز برطرف کند؟
البرز استانی با پیشینه‌ای کهن و نقشی اثرگذار در تحولات معاصر کشور، به‌ویژه در عرصه‌های صنعت، علم و فرهنگ است. با این همه، سال‌ها جای منبعی جامع و مستند خالی بود که ظرفیت‌های استان را معرفی کند و تصویری یکپارچه از هویت چندلایه آن به دست دهد. ضرورت تدوین چنین اثری بارها در محافل دانشگاهی و فرهنگی مطرح شده بود. سرانجام بخش خصوصی با شناخت این نیاز علمی و فرهنگی، مسئولیت تدوین این مرجع را بر عهده گرفت تا اثری مدون و ماندگار در اختیار جامعه علمی و مردم استان قرار دهد.
اطلاعات مربوط به تاریخ، فرهنگ، هویت، جغرافیا و میراث البرز در منابع گوناگون ثبت شده است. دانشنامه البرز چگونه این اطلاعات را گردآوری و در قالب مرجعی منسجم سامان می‌دهد و چه ارزش افزوده‌ای برای مخاطبان و پژوهشگران ایجاد می‌کند؟
اطلاعات پراکنده، تک‌نگاری‌های سلیقه‌ای، روایت‌های غیررسمی در فضای مجازی و اسناد محلی، هرگز به‌تنهایی نمی‌توانند کارکرد یک دانشنامه مرجع را ایفا کنند. ارزش افزوده دانشنامه البرز در سه مؤلفه خلاصه می‌شود؛ روش‌شناسی علمی، استانداردسازی و اعتبارسنجی. در فرایند تدوین دانشنامه، هر داده تاریخی و هر پدیده فرهنگی بر پایه شیوه‌نامه‌های دقیق پژوهشی بررسی می‌شود، در قالب مدخل‌هایی استاندارد سامان می‌یابد و از داوری چندمرحله‌ای می‌گذرد. به این ترتیب، اطلاعات پراکنده در کتاب‌ها و بایگانی‌ها در ساختاری علمی، منسجم و قابل استناد کنار هم قرار می‌گیرند و تصویری از هویت چندلایه استان به دست می‌دهند.
یکی از کارکردهای اصلی دانشنامه می‌تواند ایجاد شناختی نظام‌مند و مستند از استان باشد. از نظر شما این شناخت نظام‌مند دقیقاً به چه معناست و دانشنامه چگونه می‌تواند به شکل‌گیری آن کمک کند؟
شناخت نظام‌مند استان البرز مستلزم نگاهی ساختاریافته و پیوسته به گذشته و حال آن و نیز به زیست‌بوم استان است؛ نگاهی که پدیده‌ها را جدا از یکدیگر بررسی نمی‌کند. چنین شناختی زمانی شکل می‌گیرد که پیوند میان جغرافیا، تحولات جمعیتی، اقوام، میراث معنوی و نقش البرز در توسعه مدرن کشور، بر اساس منطق مدخل‌نگاری دانشنامه‌ای تبیین شود. دانشنامه با طبقه‌بندی موضوعی، ایجاد ارجاعات متقابل میان مدخل‌ها و دسته‌بندی علمی داده‌ها، امکان بررسی این پیوندها را فراهم می‌کند و از شکل‌گیری قضاوت‌های شتاب‌زده می‌کاهد. حاصل این رویکرد، تصویری یکپارچه و به‌دور از تعصبات مقطعی است که پژوهشگران و سیاست‌گذاران می‌توانند به آن اتکا کنند.
مقامات استانی بر ضرورت ثبت و بازنمایی پیشینه تاریخی، هویت و سرمایه‌های فرهنگی و اجتماعی البرز تأکید کرده‌اند. دانشنامه چگونه می‌تواند به شکل‌گیری یک روایت علمی، مستند و قابل اتکا از تاریخ و هویت استان کمک کند و چه تفاوتی میان این روایت با روایت‌های غیرمستند و پراکنده وجود دارد؟
تأکید مسئولان استان بر ثبت هویت و پیشینه البرز، از اهمیت روزافزون این موضوع در نگاه مدیران و جامعه حکایت دارد. دانشنامه با تکیه بر روش‌شناسی پژوهشی و استناد به اسناد دست‌اول، در پی تحقق این مطالبه است. تفاوت روایت علمی با روایت‌های غیرمستند، در امکان ارزیابی و راستی‌آزمایی آن‌هاست. روایت‌های پراکنده ممکن است بر شنیده‌ها، حافظهٔ غیررسمی یا تعصبات محلی تکیه داشته باشند؛ اما داده‌های تاریخی، مردم‌شناختی و اجتماعی در دانشنامه پس از ارزیابی انتقادی منابع، تطبیق با شواهد آرشیوی و داوری متخصصان ثبت می‌شوند. استقلال علمی و پایبندی به اصول پژوهش، زمینه شکل‌گیری روایتی عینی، جامع و قابل اتکا را فراهم می‌کند؛ روایتی که می‌تواند در مراجع ملی و بین‌المللی به‌عنوان منبعی معتبر مورد استناد قرار گیرد.
البرز در کنار پیشینه تاریخی خود، استانی جوان و متنوع از نظر جمعیتی و فرهنگی است. دانشنامه چه نقشی می‌تواند در شناساندن ریشه‌ها، مؤلفه‌های فرهنگی و هویت تاریخی البرز به مردم، به‌ویژه نسل جوان، داشته باشد؟
البرز را می‌توان ایرانِ کوچک دانست؛ استانی با خرده‌فرهنگ‌های گوناگون و جامعه‌ای مهاجرپذیر. با این‌حال، نسل جوان این استان کمتر فرصت داشته است با ریشه‌های سرزمینی که در آن زندگی می‌کند، آشنا شود. دانشنامه البرز می‌تواند در تقویت این پیوند نقشی کلیدی داشته باشد. آشنایی جوانان با سهم این سرزمین در تاریخ ایران، از دوران کهن تا شکل‌گیری نهادهای مدرن صنعتی، علمی و کشاورزی کشور، به تقویت حس تعلق و مسئولیت شهروندی آنان کمک می‌کند. این اثر پلی میان نسل امروز و ریشه‌های فرهنگی البرز است؛ پلی که می‌تواند زمینه شناختی روشن‌تر و احساس افتخار به زندگی در این استان را فراهم کند.
در فرآیند تدوین چنین اثری، چه بخش‌هایی از تاریخ، فرهنگ، میراث و هویت البرز بیش از سایر حوزه‌ها نیازمند مستندسازی و ثبت علمی هستند؟ آیا حوزه‌هایی وجود دارد که تاکنون کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته باشند؟
در میان حوزه‌هایی که کمتر به آنها پرداخته شده، دو موضوع اهمیت ویژه‌ای دارند. نخست، میراث ناملموس، خرده‌فرهنگ‌ها و گویش‌های بومی مناطق مختلف استان که در پی گسترش شتابان شهرنشینی در معرض فراموشی‌اند. دوم، تاریخ شفاهی و تحولات اجتماعی و صنعتی معاصر البرز؛ از جمله روندی که این استان را از منطقه‌ای ییلاقی و باغ‌شهری به یکی از قطب‌های صنعتی، دارویی، علمی و فناوری کشور تبدیل کرد. شناخت و ثبت این دو حوزه به مستندسازی میدانی نیاز دارد و بخش مهمی از تمرکز پژوهشی دانشنامه به آنها اختصاص یافته است.
با توجه به اینکه قرار است پژوهشگران، استادان دانشگاه و صاحب‌نظران در تدوین مدخل‌های دانشنامه مشارکت داشته باشند، چه سازوکاری باید برای انتخاب نویسندگان، اعتبارسنجی منابع، داوری علمی و تأیید نهایی مدخل‌ها در نظر گرفته شود تا دانشنامه به یک مرجع معتبر تبدیل شود؟
این دغدغه کاملاً بجاست. از همان ابتدا تلاش کردیم کار را بر پایه استانداردهای مرجع پیش ببریم. از ماه‌ها پیش، جلسات متعددی با یادداشت‌نویسان، پژوهشگران، مؤلفان باسابقه و صاحب‌نظرانِ آشنا با دانشنامه‌نویسی برگزار کرده‌ایم. از جمله، نشست‌های کارشناسی با استادان مرکز دایرةالمعارف اسلامی داشته‌ایم تا از تجربه آنان بهره‌مند شویم. فرایند تدوین شامل تشکیل شورای علمی متخصص برای هر شاخه، تدوین شیوه‌نامه‌ای جامع برای نگارش و استناددهی بر اساس معیارهای آکادمیک و داوری علمی هر مدخل پیش از ورود به مرحله ویرایش فنی و نهایی است. هیچ متنی بدون اتکا به منابع دست‌اول و داوری استادان فن پذیرفته نمی‌شود.
مسئولان استانی بر این موضوع تأکید کرده‌اند که دانشنامه می‌تواند فراتر از یک اثر فرهنگی، به یک مرجع شناخت استان برای نسل امروز و آینده تبدیل شود. برای اینکه این دانشنامه در ارتقای فرهنگ عمومی نیز اثرگذار باشد و مخاطب آن فقط پژوهشگران و دانشگاهیان نباشند، چه اقداماتی ضروری است؟
یک دانشنامه تخصصی اگر نتواند زبان گفت‌وگو با بدنه جامعه را پیدا کند، از قفسه‌های کتابخانه‌ها فراتر نخواهد رفت. برای ارتقای فرهنگ عمومی، ما دو گام طراحی کرده‌ایم: نخست، اینکه لحن مقاله‌ها علمی، روان و پیراسته و به‌دور از تکلف باشد. دوم، تولید مشتقات چندرسانه‌ای و خلاصه‌های عمومی بر پایه محتوای مستند دانشنامه؛ یعنی تبدیل اطلاعات مدخل‌ها به موشن‌گرافی، پادکست‌های تاریخی، محتوای تعاملی شهری و بسته‌های آموزشی برای مدارس و نسل جدید. مرجعیت علمی در انحصار متن اثر خواهد بود، اما بازتاب آن به زیست عمومی جامعه راه خواهد یافت.
دانشنامه البرز قرار است در هفت بخش و در حوزه‌هایی مانند تاریخ، جغرافیا، فرهنگ، جامعه و میراث تدوین شود. برای اینکه این مجموعه پس از تدوین به یک اثر ایستا تبدیل نشود، چه سازوکاری برای توسعه، تکمیل و به‌روزرسانی مستمر آن، به‌ویژه در قالب دیجیتال و آنلاین، باید پیش‌بینی شود؟
دانشنامه از نگاه ما یک پروژه مقطعی نیست، بلکه یک فرآیند علمی زنده و پویا است. ساختار طرح به گونه‌ای طراحی شده که همگام با نسخه‌های چاپی، پایگاه داده دیجیتال و پلتفرم آنلاین دانشنامه البرز راه‌اندازی شود. در این بستر، امکان مدخل‌افزایی، بازنگری در داده‌های تاریخی با کشف شواهد جدید باستان‌شناسی و افزودن دستاوردهای نوین معاصر استان فراهم خواهد بود. به‌روزرسانی منظم، ارتباط مداوم با دانشگاه‌ها و حفظ دبیرخانه علمی دانشنامه، مانع از ایستایی و کهنگی این اثر خواهد شد.
اگر دانشنامه البرز با پشتوانه علمی و به شکل جامع تدوین و در دسترس عموم قرار گیرد، در بلندمدت چه تغییری می‌تواند در نحوه شناخت مردم و پژوهشگران از تاریخ، فرهنگ، هویت و ظرفیت‌های استان ایجاد کند؟
در بلندمدت، این اثر نگاه عمومی و پژوهشی به استان را تغییر می‌دهد: البرز را نه صرفاً منطقه‌ای مسکونی و در سایه پایتخت، بلکه زیست‌بومی مستقل با هویتی ریشه‌دار معرفی می‌کند. البرز دیگر تنها فضایی برای گذر یا سکونت موقت نخواهد بود؛ جایگاه آن به‌عنوان استانی با پیشینه‌ای کهن و ظرفیت‌های چشمگیر علمی و صنعتی تثبیت خواهد شد. این مجموعه، به‌عنوان مرجعی پایه و قابل اتکا، زمینه پژوهش‌های دقیق‌تر را فراهم می‌کند و داده‌های مستند لازم را برای شناخت بهتر این اقلیم در اختیار پژوهشگران، علاقه‌مندان و برنامه‌ریزان قرار می‌دهد. نکته اساسی این است که دانشنامه استان البرز با سرمایه‌گذاری، مدیریت و تعهد بخش خصوصی و بدون استفاده از بودجه دولتی تدوین و اجرا می‌شود. با توجه به اهمیت این اثر برای فضای علمی و پژوهشی استان، بخش خصوصی پیش‌قدم شد تا با بهره‌گیری از دانش و توان نخبگان، این رسالت را به سرانجام برساند. در همین راستا، از ماه‌ها پیش جلسات مستمر و تخصصی با پژوهشگران، یادداشت‌نویسان و مراکز معتبری همچون مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی برگزار شده است تا این مجموعه با بالاترین استانداردهای علمی و به‌صورت مستقل، به جامعهٔ علمی و مردم البرز ارائه شود.
نظر شما