به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) از تایمزایندیا، آیا تا به حال متوجه شده‌اید وقتی کتابی را برمی‌دارید، چه رمان باشد و چه مجموعه کتاب‌های درسی تازه‌ای که در آغاز سال تحصیلی تهیه کرده‌اید، نخستین واکنش‌تان این است که بینی خود را به صفحات آن نزدیک کنید و بوی کاغذ را استشمام کنید؟
بوی کتاب‌های نو و قدیمی برای بسیاری از افراد تجربه‌ای لذت‌بخش است؛ بویی که گاهی شبیه شکلات، قهوه، دود چوب یا حتی اندکی وانیل به نظر می‌رسد. بعضی افراد این عادت را عجیب می‌دانند، اما برخی دیگر بدون هیچ تردیدی آن را انجام می‌دهند. با این حال، این رفتار بسیار رایج‌تر از چیزی است که تصور می‌کنیم و صرفا یک عادت شخصی عجیب نیست.
اما چرا انسان به‌طور غریزی بوی کتاب را استشمام می‌کند؟ آیا این کار فقط برای لذت بردن است یا دلیل دیگری دارد؟
شیمی، حافظه و بوی تاریخ
بوی خاص کتاب، حاصل ترکیبی از شیمی، حافظه و ارتباط انسان با اشیایی است که حامل تاریخ هستند. حتی عطرسازان نیز تلاش کرده‌اند رایحه کتاب‌های قدیمی را در قالب شمع و عطر بازسازی کنند؛ موضوعی که نشان می‌دهد این بو برای بسیاری از افراد جذابیت ویژه‌ای دارد.
اما هنگام استشمام بوی آشنای یک کتاب قدیمی دقیقا چه اتفاقی رخ می‌دهد؟
پاسخ را باید در شیمی کاغذ جست‌وجو کرد. با گذشت زمان و تجزیه تدریجی مواد تشکیل‌دهنده کاغذ، ترکیبات آلی فرار یا VOCs آزاد می‌شوند. این مولکول‌های شیمیایی به‌راحتی در دمای اتاق تبخیر شده و به گیرنده‌های بویایی بینی می‌رسند.
بر اساس پژوهشی با عنوان «بوی میراث: چارچوبی برای شناسایی، تحلیل و ثبت رایحه‌های تاریخی» که توسط سسیلیا بمبیبره و ماتیا استرلیچ از دانشگاه کالج لندن انجام شده، بوها می‌توانند ارتباط نزدیکی با تجربه انسان از تاریخ داشته باشند و حتی به‌عنوان بخشی از میراث فرهنگی در نظر گرفته شوند.
هرچه مواد تشکیل‌دهنده کاغذ بیشتر فرسوده شوند، ترکیبات آلی فرار بیشتری آزاد می‌شود. از سوی دیگر، ترکیب کاغذ، قدمت کتاب و شرایط نگهداری آن نیز بر نوع رایحه تاثیر می‌گذارد؛ به همین دلیل کتاب‌های مختلف می‌توانند بوهای متفاوتی داشته باشند.
«چرخ بوی کتاب‌های تاریخی»
بمبیبره و استرلیچ برای طبقه‌بندی این تفاوت‌ها، «چرخ بوی کتاب‌های تاریخی» را طراحی کردند؛ نموداری که رایحه‌های مختلف کتاب‌ها را دسته‌بندی و هر توصیف بویایی را به ترکیبات شیمیایی احتمالی مرتبط می‌کند.
کتابداران و کارشناسان حفاظت از آثار نیز گاهی می‌توانند تنها با استشمام بوی یک کتاب، اطلاعاتی درباره وضعیت آن به دست آورند؛ حتی بدون آنکه کتاب را کاملا باز کنند.
برای نمونه، رایحه‌ای شبیه شکلات یا قهوه می‌تواند ناشی از تجزیه برخی ترکیبات موجود در کاغذ باشد، در حالی که بوهای دیگر ممکن است نشانه وجود کپک، رطوبت یا آسیب‌های ناشی از فرسایش طولانی‌مدت مواد باشند.
چه زمانی بوی کتاب نشانه مشکل است؟
البته هر بوی کتابی خوشایند نیست. آسیب ناشی از آب، برای مثال، معمولا بویی نمناک یا کپک‌زده ایجاد می‌کند و می‌تواند نشانه آسیب‌دیدگی کاغذ باشد.
به گفته هیلاری مورگان، متخصص حفاظت از مجموعه‌های کتابخانه‌ای در دانشگاه کلرادو بولدر، برای از بین بردن برخی بوهای ماندگار می‌توان از روش‌های خانگی استفاده کرد. او پیشنهاد می‌کند کتاب درون یک محفظه کوچک قرار گیرد و این محفظه داخل یک ظرف بزرگ‌تر و دربسته، در کنار ماده جاذب بو، گذاشته شود.
با این حال، ماده جاذب نباید مستقیما با کتاب تماس داشته باشد و این روش نیز نباید برای کتاب‌هایی که متعلق به مجموعه کتابخانه هستند، بدون نظر متخصص انجام شود.
بنابراین، دفعه بعد که پیش از خواندن کتاب، ناخودآگاه صفحات آن را به بینی خود نزدیک کردید، بدانید که این رفتار صرفا یک عادت عجیب نیست؛ شما در واقع در حال تجربه ترکیبی از شیمی کاغذ، حافظه و ردپای تاریخ هستید.
نظر شما