به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در رشت، کتاب «تقویت زبان فارسی با ساخت‌واژه‌ها و وام‌واژه‌های گویشی» حاصل پژوهش صمد شوقی‌جیرنده است که به‌عنوان «طرحی برای مطالعه گویش‌های ایرانی» مورد تحقق و نگارش قرار گرفته و نشر فرهنگ ایلیا در ۲۱۵ صفحه منتشر کرده است.

کتاب دارای پنج فصل است: در فصل اول به برخی تعاریف بنیادین پرداخته شده که زبان به چه معناست و فرق آن با گویش و گونه چیست و منظور نویسنده از زبان فارسی و گویش تاتی چیست؟ پرداختن به موضوع چرایی و چگونگی تقویت زبان فارسی از طریق استفاده از گویش‌ها نیز در همین فصل به انجام رسیده است. در فصل دوم با شیوه‌ای توصیفی – تحلیل و با رویکردی مبتنی بر استفاده همزمان از نظریه رایج زبان‌شناسی یعنی «مقوله و میزان» با الگوی ساخت و منابع دسور سنتی در مقوله هایی همچون اسم، فعل، صفت و ... به بررسی و تطبیق ساخت واژه در زبان های تاتی و فارسی و بیان تفاوت ها و شباهت های ساخت‌واژه در دو زبان پرداخته شده است.

در فصل سوم فرآیندهای متداول جهانی واژه‌سازی بر اساس نظر جولیا اس.فالک در زبان تاتی بررسی شده و تحقیقات نشان داده که بیشترین تعداد واژه‌ای که می‌توان از این زبان برای ورود به زبان فارسی پیشنهاد داد، از فرآیندهای ترکیب و اشتقاق واژگان ابداعی و عبارات اصلاحی برآمده‌اند. فصل چهارم کتاب به ریشه‌یابی برخی از عناصر زبان تاتی شامل ویژگی‌های صرفی، نحوی، آوایی و ریشه لغوی واژه در زبان های باستانی اختصاص دارد و در این فصل واژگان و عبارات تاتی مناسب و خوش‌آهنگ بسیاری برای ورود به زبان فارسی و تقویت دستگاه واژگانی آن رسیده و به‌گزینی از این واژه ها و عبارت ها در بخش نتیجه فصل گرد آورده شده است.

فصل پنجم نیز با عنوان نمونه‌هایی از کاربرد واژگان گویشی در نظم و نثر فارسی به بررسی آثار نیمایوشیج، منوچهر آتشی، جلال آل‌احمد، هادی توحیدی، حافظ موسوی، علی پدرام و رمضان حیدری پرداخته و نشان داده که این بزرگان ادب فارسی هم در پاسداشت زبان و فرهنگ بومی و محلی کوشیده اند و هم با ارتقاء دستگاه واژگانی و وسعت معانی در میدان بیان، بر شهد قند شیرین پارسی افزوده اند.

نویسنده در بخش نخست با عنوان «درپیش darpis» و در توضیح این واژه نوشته است: در زبان‌های تاتی و گیلکی به معنای حیاط و پیشگاه خانه است که در اینجا به صورت مجاز به معنای دیباچه و مقدمه کتاب به کار رفته و اینگونه توضیح داده است: همه زبان‌های زنده جهان در برخی فرمول‌ها و قالب‌های ساخت واژه خود با تنگنا و مضیقه مواجه هستند و راه‌های متنوع و متفاوتی را برای برون رفت از این تنگنا انتخاب می‌کنند. برخی از واژگان قرضی و دخیل از زبان‌های دیگر استفاده می‌کنند و برخی، گرته‌برداری و ترجمه واژگان قرضی را به کار می‌برند و تعدادی از زبان‌ها نیز از توانمندی‌های ساخت‌واژه زبان‌ها و گویش‌های بومی خود بهره می‌برند. این نوع به کارگیری واژه و تقویت زبان رسمی و ملی تنها در برابر هجوم محصولات علمی و فناوری نیست بلکه مفاهیم جدیدی نیز که در زندگی بشر پدید می‌آیند، نیاز به واژه سازی، نامیدن و به کار بستن در زبان را دارند. زبان فارسی نیز در رهگذر این تحولات باید بتواند پاسخگوی نیازهای زبانی و ارتباطی گویشوران خود در گستره وسیع ایران فرهنگی باشد.

وی در ادامه بیان داشته که در زبان‌های ایرانی معاصر زبان هایی وجود دارند که دستگاه واژگانی آنها شبیه به زبان فارسی است؛ این زبان‌ها بسیاری از واژه های فارسی دری را حفظ کرده و در خود نگه داشته‌اند ... در این پژوهش به شیوه توصیفی و تطبیقی ساختمان و گونه های واژه سازی زبان تاتی را که یکی از زبان های معاصر ایرانی شاخه شمال غربی است، مورد بررسی دقیق قرار داده ایم و آن تعداد از ساخت‌واژه‌های (روش‌های واژه‌سازی) زبان تاتی را که قابل استفاده در زبان فارسی نیز می باشند، شناسایی و معرفی کرده ایم.

شوقی‌جیرنده بر این باور است: واژه ها و اصطلاحاتی هستند که نشان‌دهنده روابط خوب خویشاوندی‌اند و به عنوان خطاب واژه مورد استفاده قرار می گیرند یا نشان دهنده نامگذاری های خاص تات‌زبانان بر آدمیان و جانوران و خوردنی و پوشیدنی هستند و یا بازتاب‌دهنده نوعی آداب و رسوم اجتماعی و فرهنگی یا بیانگر نوع شغل و نحوه معیشت هستند و یا اینکه حامل خصوصیتی بازمانده از زبان های باستانی می‌باشند. بسیاری از این واژه‌ها و عبارت ها از یک یا چند مزیت زبانی مانند سادگی و روانی، خوش‌آهنگی، اقتصاد زبانی، رسانگی کلام، جایگزینی واژه های دخیل، مترادف و افزایش گسترده معانی واژه ای مشترک برخوردارند و توان راهیابی به دستگاه واژگانی این زبان را به صورت مستقیم (بدون کمترین تغییر) ، غیرمستقیم و فارسی‌سازی شده (با اعمال تغییرات اندک آوایی و نحوی) و یا ترجمه دارند.

وی معتقد است که وام‌گیری زبان فارسی از گویش‌های ایرانی به‌ویژه گویش تاتی، یکی از کارآمدترین روش‌های تقویت و توسعه دستگاه واژگانی زبان فارسی است و تمامی گویش‌های ایرانی به ویژه گویش تاتی، یکی از مهمترین روش های تقویت و توسعه دستگاه واژگانی زبان فارسی است و تمامی گویش‌های ایرانی در قلمرو جغرافیایی خود، حامل بار فرهنگی و ارزش‌های قومی ویژه‌ای هستند که می‌توانند مورد توجه زبان فارسی نیز واقع شوند. واژه ها و عبارت‌های بسیاری در زبان تاتی وجود دارند که به سبب همین ارزش، درخور توجه هستند.

صمد شوقی‌جیرنده دانش آموخته دکترای زبان وادبیات فارسی از دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره) است و پیش از این دوره دو جلدی گیلتات (پژوهشی پیرامون تاریخ، زبان و فرهنگ عمارلو) را به رشته تحریر درآورده است.