سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - فریبا حیدرپور: تعزیهخوانی در شوشتر یکی از مهمترین جلوههای آیینی محرم است که علاوه بر جنبه مذهبی، حامل ارزشهای تاریخی، هنری و اجتماعی نیز هست. شوشتر با پیشینه فرهنگی کهن و بافت مذهبی ریشهدار، بستری مناسب برای تداوم و بازآفرینی تعزیه فراهم کرده است. در این شهر، تعزیه فقط یک نمایش آیینی نیست، بلکه نوعی حافظه جمعی و زبان عاطفیِ سوگواری بهشمار میرود.
جایگاه تعزیه در فرهنگ مذهبی تعزیهخوانی در شوشتر را میتوان آمیزهای از مذهب، هنر، حافظه جمعی و فرهنگ محلی دانست. این آیین با تکیه بر لحن آوازی، فضای ساده اجرا، مشارکت مردمی و انتقال شفاهی، توانسته جایگاه پایدار در فرهنگ محرمی شوشتر را حفظ کند.
آنچه تعزیه شوشتر را متمایز میکند، این است که تعزیه با سنتهای مذهبی، بافت تاریخی شهر، هیئتهای ریشهدار و شیوه بیان محلی پیوند دارد. به همین دلیل، تعزیه در این شهر صرفاً یک بازنمایی آیینی نیست، بلکه بخشی از زیست مذهبی روزمره مردم است.
نقش تعزیهخوانان تعزیهخوانان در شوشتر معمولاً از دل همان جامعه مذهبی و محلی برمیخیزند. در این بین شبیهخوانان سلاسل شوشتر یکی از شناختهشدهترین گروهها، محافل تعزیه و شبیهخوانی در شوشتر بهشمار میآیند و نامشان معمولاً با محله یا محدوده سلاسل و نیز سنتهای آیینیِ ریشهدار این بخش از شهر گره خورده است.
سلاسل از بخشهای قدیمی و هویتدار شوشتر است؛ بنابراین شبیهخوانی در این محدوده فقط یک اجرای مناسبتی نیست، بلک بخشی از حافظه محله، نمادی از پیوستگی نسلها و جلوهای از مشارکت مذهبی مردم محل است.
از ویژگیهای شبیهخوانان سلاسل، تکیه بر سنت شفاهی است به نحوی که شبیهخوانان سلاسل معمولاً تعزیه را از راه شاگردی نزد استادان قدیمی، حضور در مجالس محلی و انتقال سینهبهسینه لحن و نسخه یاد میگرفتند. وابستگی به هیئت و محله نیز از دیگر ویژگیهای تعزیه سلاسل است و در این سنت، شبیهخوانی اغلب با هیئتهای مذهبی، حسینیههای محله و همراهی پیرغلامان و معتمدان پیش میرفت. اهمیت لحن و آوا در شبیهخوانی سلاسل هم از دیگر ویژگیهای تعزیه شوشتری است به این معنا که اولیاخوانی با لحن حزین و آوازی و اشقیاخوانی با لحنی تندتر و نمایشیتر اجرا میشد. جایگاه اجتماعی شبیهخوانان هم ویژگی دیگری است که قابل کتمان نیست به نحوی که در محله سلاسل، تعزیهخوانان معمولاً فقط اجراکننده نبودند، بلکه در میان مردم اعتبار اخلاقی، حامل سنت دینی و فرهنگی و در ساماندهی مراسم محرمی نقش داشتند.
خلیل ضرغامپور نویسنده و پژوهشگر و مدیر کانون شبیهخوانی و نمایشهای آئینی سنتی انجمن هنرهای نمایشی استان خوزستان که تاکنون آثاری در زمینه شبیهخوانی منتشر کرده است، در توضیح آیینهای محرمی در استان خوزستان به خبرنگار ایبنا گفت: استان خوزستان به علت تنوع اقوام دارای آیینها، رسوم و سنتهای محرمی بسیاری است که مردماش سالها با این آئینها از کودکی خو گرفتهاند. مثل علم بازی، حجله یا نخل گردانی، طبل و سنج، سنج و دمام، سینی گردانی، سنگ زنی و ...صدها آئین و سنت دیگر که از جنوب تا شمال و از شرق تا غرب خوزستان را در بر میگیرد.
وی افزود: نویسندگان و مؤلفان آیینی اگرچه از بازخوانی شخصیتهای کربلا و تکرار مضامین سنتی فاصله نگرفتهاند بلکه بهشدت پایبند سنتها و آئینهای خود هستند و خیلیکم به مجالس شبیهخوانی غریب میپردازند و همواره علاقهمندی و ارادت خود را به شخصیتهای اصلی شهدای کربلا حفظ کردهاند و بالطبع شعرا و نویسندگان آئینی هم به همین منوال طبق سنتهای دیرینه با عشق و علاقه قبلی ادامه میدهند و تعداد کسانی که بهدنبال نوآوری و بدعت جدید هستند، انگشتشمار است.
ضرغامپور با اشاره به پیشینه هئیت شبیهخوانی عاشوراییان سلاسل شوشتر اظهار کرد: شبیهخوانی عاشوراییان سلاسل شهرستان شوشتر از دوران صفویه توسط پدران و نیاکان ما وجود داشته است و شوشتر بهعنوان پایتخت شبیهخوانی خوزستان شناخته شده است و تاکنون با تلاش هنرمندان جوان شبیهخوان، این عنوان ماندگار شده است. هئیت شبیهخوانی عاشوراییان سلاسل شوشتر تلاش کرده آیینهای محرمی و سنتهای قدیم و جدید را با هم پیوند بزند و شیوه اجرای این هئیت مبنی بر این ادعا است. بر همین اساس تاکنون دونسخه شبیهخوانی امامزاده عبدالله و شیرزن شوشتری بیبی گزیده و فرزند رشیدش ابراهیم سربخش به نسخ شبیهخوانی کشور اضافه شده که اشعار این نسخه به گویش شوشتری و به قلم کورش شباب و با تلاش بنده آماده چاپ شده است. این نسخه دو سال پیش در بیست و یکمین جشنواره بینالمللی آئینی سنتی کشور در استان مرکزی شهرستان تفرش به اجرا درآمد.
وی با بیان اینکه نسخه دوم شبیهخوانی شوشتر مراحل آمادهسازی را پشت سر میگذراند، تصریح کرد: نسخه دوم شبیهخوانی، مقام صاحب الزمان(عج) شوشتر و یاران گمنام امام زمان به همت اینجانب و توسط کورش شباب نوشته شده و در حال آمادهسازی و تولید است. این دو اجرا تلاش میکند از آیینها، سنتها، رسوم و موسیقی محلی 24 مقام شوشتر به شیوه اجرای خاصی که مختص هئیت شبیهخوانی عاشوراییان سلاسل شهرستان شوشتر است، استفاده کند. این شبیهخوانی به سرپرستی و تعزیهگردانی خودم اجرا میشود. ترکیب زیبای سنت و مدرنیته 25 سال است که در این استان توسط هنرمندان شبیهخوان شوشتر رنگ و بوی خاصی به شبیهخوانی داده است.
ضرغامپور ادامه داد: کتاب تخصصی آموزش مقدماتی شبیهخوانی بههمراه سی دی صوتی، حاصل چندین دهه تلاش و پژوهش اینجانب بوده که برای اولین بار در استان خوزستان منتشر شده است و تاکنون چندین بار توسط احمد جولایی پژوهشگر شبیه خوانی و استاد دانشگاه هنر از شبکههای چهار و دو سیما برای علاقهمندان بهصورت مفصل معرفی شده که افتخار بزرگی برای شبیهخوانی استان خوزستان است.
پژوهشگر خوزستانی در مورد تنوع محتوای ادبیات آیینی شهرهای خوزستان عنوان کرد: تنوع اقوام در شهرهای مختلف استان خوزستان، نویسندگان و مؤلفان هر شهر و دیار را به سوی آیینها و سنتهای دیرینه خود سوق میدهد و با توجه به اینکه سنتها و آیینهای قدیم ریشه در خاک این سرزمین دارند، مردم این استان به آنها دلبستگی زیادی دارند.
نظر شما