سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) ـ الهام عبادتی: در تاریخ نگارش زندگینامههای سیاسی، کمتر متفکری به اندازه کارل مارکس، تحتالشعاع «تصویر برساختهشده» از خود قرار گرفته است. او برای پیروانش «پیامبر رهاییبخش» و برای مخالفانش «معمار توتالیتاریسم» است. در چنین فضای قطبیستیزانهای، اثر ادوارد هلت کار همچون یک کالبدشکافی دقیق و بیطرفانه ظاهر میشود. کتاب «کارل مارکس: مطالعهای در باب جزماندیشی» به ترجمه محمود حبیبی که از سوی انتشارات فرهنگ نشر نو به تازگی منتشر شده، اعلام میکند که قصد ندارد به بازتولید اسطوره بپردازد.
کار در اینجا با جسارتی که مختص مورخان کلاسیک بریتانیایی است، مارکس را از آسمان مفاهیم انتزاعی به زمین سفت «شخصیت انسانی» میآورد. اهمیت جهانی این اثر در همین نقطه نهفته است: نویسنده معتقد است برای فهم «مارکسیسم» به مثابه یک نظام فکری جزمگرا، باید «مارکس» به مثابه یک انسان زمینی و متناقض را شناخت. در دنیای امروز که تقلیل اندیشهها به شعارهای سیاسی بیداد میکند، بازگشت به این نگاه جزئینگرانه، نه یک انتخاب، که یک ضرورت فکری است.
مهندسی «جزماندیشی» از دل جوانی
هلت کار در این اثر، دست به یک جراحی ساختاری میزند. او مارکس را نه به عنوان «فیلسوفی در خلأ»، بلکه به عنوان «محصول محیط» معرفی میکند. نویسنده بر سه محور اصلی تمرکز دارد: پیشینه خانوادگی و یهودیت تحمیلی، خصلت انزواطلبانه و غرور فردی، و سرانجام گذار از «شعر رمانتیک» به «رادیکالیسم فلسفی».
نکته کلیدی در تحلیل کار، «تضاد» است. نویسنده با ظرافت نشان میدهد که چگونه تضاد میان «خاستگاه طبقه متوسط» و «موقعیت اقلیت یهودی»، «غرور آکادمیک» و «شکستهای شخصی»، در نهایت مارکس را به سمت فلسفهای سوق میدهد که داعیه تغییر جهان را دارد. کار با لحنی که گاهی رنگوبوی تقلیلگرایی روانشناختی به خود میگیرد، به ما میفهماند که «جزماندیشی» مارکسیستی شاید ریشه در یک «عدم تعادل روانی-اجتماعی» در دوران جوانی داشته باشد.
نویسنده، برخلاف زندگینامهنویسان ستایشگر، از کنار اشعار دوران جوانی مارکس به سادگی عبور میکند و آنها را نوعی «خودشیفتگی شاعرانه» میداند که آیندگان نباید برای از دست رفتن آن متاسف باشند. این «بیاعتنایی هدفمند» در واقع امضای متدولوژیک کار است: او مارکس احساساتی را قربانی میکند تا مارکس تحلیلگر را در ترازوی نقد قرار دهد.
مارکس در سپهر فکری ایران
جایگاه چنین آثاری در فضای فکری ایران، واجد اهمیت ویژهای است. در ایران، مارکس اغلب یا به عنوان «آیکونی مقدس» (در جریانهای چپ سنتی) و یا «شیطانی ایدئولوژیک» (در گفتمانهای لیبرال یا سنتی) بازنمایی شده است. «مطالعهای در باب جزماندیشی» به ما یادآوری میکند که میتوان «مارکس» را بدون تقدسزدایی افراطی یا اسطورهسازی کورکورانه خواند.
بافت فرهنگی ما به شدت نیازمند گذار از «مارکسیسم ایدئولوژیک» به «مارکسشناسی تاریخی» است. نقد ادوارد هلت کار، در این بستر، نه تنها نقدی بر مارکس، بلکه نقدی بر «شیوه مواجهه با متفکران بزرگ» در ایران است. نویسنده با تمرکز بر اینکه چگونه محیط سیاسی خفقانآور آلمان (در زمان فریدریش ویلهلم چهارم)، مارکس را از یک دانشجوی مستعد به یک «شورشی فلسفی» تبدیل کرد، به مخاطب ایرانی تلنگر میزند که اندیشهها در خلأ متولد نمیشوند. این کتاب میتواند برای مخاطب فارسیزبان، آینهای باشد تا بفهمد چرا تیپهای شخصیتی رادیکال در جوامع بسته، پتانسیل تبدیل شدن به «جزمیون فکری» را دارند.
ژورنالیسم فکری در خدمت حقیقت
ادوارد هلت کار در این اثر، از سبک «ژورنالیسم فکری» بهره میبرد؛ سبکی که در آن دقت علمی مورخ با روانی کلام نویسنده گره خورده است. او جملاتش را با وسواسی مثالزدنی انتخاب میکند. برای مثال، آنجا که از ناپدید شدن دفترهای شعر مارکس سخن میگوید، با یک جمله کوتاه، کل یک دوره از زندگی او را از دایره اهمیت تاریخی خارج میکند. این نوع روایتگری، ریتم مطالعه را برای خواننده حفظ میکند و اجازه نمیدهد که مخاطب در انبوه جزئیات تاریخی تریر یا برلین غرق شود.
با این حال، انتقادی به خود نویسنده نیز وارد است: آیا هلت کار بیش از حد به دنبال «تفسیر یکسویه روانی» از مارکس نیست؟ آیا او با پیشفرض «جزماندیشی»، به دنبال خوانشی از زندگی مارکس بوده که این فرضیه را تایید کند؟ این پرسش، قلب نقد ماست. به نظر میرسد کار، مارکس را در یک «تنگنای تفسیری» قرار داده است که در آن، هر حرکتی از مارکس، صرفاً به عنوان مقدمهای برای «جزماندیشی آینده» او تفسیر میشود. این نوع نگاه، اگرچه بسیار جذاب و منسجم است، اما ممکن است بخشی از «حقیقت چندوجهی مارکس» را قربانی «وحدت منطقی اثر» کند.
کتاب «کارل مارکس: مطالعهای در باب جزماندیشی»، چیزی بیش از یک شروع ساده است؛ «نقشه راهی» است که نویسنده برای مواجهه با مارکس ترسیم کرده است. ادوارد هلت کار با ترکیبی از شکاکیت بریتانیایی، تحلیل ماتریالیستی و ایجاز ژورنالیستی، مارکس را از قفس «ایسمها» بیرون میکشد و او را به عنوان یک «موجود انسانی» در تلاطم تاریخ به ما نشان میدهد.
این کتاب برای هر کسی که میخواهد فراتر از شعارهای سیاسی، مکانیسم شکلگیری یک ذهن رادیکال را بفهمد، متنی است که باید خوانده شود. هرچند که در نقد ما، رویکرد نویسنده به «تقلیلگرایی» متهم شد، اما همین «جسارت در نقد»، چیزی است که جای خالیاش در بسیاری از متون زندگینامهای ما حس میشود. «مطالعهای در باب جزماندیشی»، دعوتی است به یک «گفتوگوی سخت» با مارکس؛ گفتوگویی که نه برای ستایش او، بلکه برای فهم چگونگی تبدیل «اشتیاق بشری» به «جزم ایدئولوژیک» ضروری است.
نظر شما