به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در زنجان، مهدی افضلی در آیین رونمایی از کتابهای «برگهایی از تاریخ دارالسعاده خمسه خاندان خطیبی زنجان»، «فهرست نسخههای خطی، عکسی و برخی اسناد خاندان خطیبی زنجان» و «خاطرات مکه (به سوی نور)» با اشاره به جایگاه اثر در میان منابع پژوهشی اظهار کرد: کتابها در تقسیمبندی پایهای به دو دسته مرجع و غیرمرجع تفکیک میشوند. منابع مرجع ردیف دوم که مهمترین آنها کتابشناسیها و فهرستها هستند، راهنمای پژوهشگر به سمت اصل اسناد هستند و اثر حاضر نیز بهعنوان یک منبع مرجع ردیف دوم، نقشه راه پژوهشگران در شناسایی آثار کهن است.
وی با اشاره به پیشینه تخصصی خود در حوزه نسخهشناسی و تدوین فهرست نسخههای خطی فارسی در کتابخانه ملی ترکیه و دانشکده الهیات دانشگاه آنکارا تصریح کرد: کار پژوهشی دکتر متقی صرفاً یک پروژه فنی نیست، بلکه تلاشی عاشقانه، وسواسگونه و برآمده از تعلق خاطر عمیق به زادگاهش زنجان است. در این اثر، حتی قواعد سجاوندی و نشانهگذاریها بر پایه دقیقترین استانداردهای بینالمللی فهرستنویسی به کار رفته، بهگونهای که کمترین نقص ساختاری در آن دیده نمیشود.
مدیر بنیاد ایرانشناسی شعبه زنجان در ادامه به تشریح مختصات آماری و توصیفی کتاب پرداخت و گفت: این مجموعه دربرگیرنده ۲۴ نسخه اصلی، ۲۴ نسخه عکسی و شمار درخوری از اسناد دیجیتالی است که بخش اعظم آنها توسط آقای خطیبی از مراکزی چون ترکیه و دیگر کشورها گردآوری شده است. همچنین چاپ ۹۸ تصویر رنگی و سندی، بر ارزش استنادی و نفاست کتاب افزوده است.
وی به گستره موضوعی نسخهها اشاره کرد و افزود: ادبیات عرب با ۶۴ عنوان، ادبیات منظوم با ۵۸ عنوان و تاریخ با ۳۸ عنوان، بیشترین سهم را در این مجموعه دارند. وجود ۳۸ اثر تاریخی منحصربهفرد در یک مجموعه شخصی امتیازی ویژه است؛ چراکه هر نسخه خطی بهواسطه شرایط کتابت، هویتی یکتا و تکرار نشدنی دارد.
افضلی درباره جغرافیای کتابت این آثار گفت: علاوه بر ۸۳ نسخه بدون ذکر مکان، ۳۷ نسخه به طور مستقیم در زنجان و ۲۴ اثر در تهران کتابت شده و بقیه آثار پهنهای از نجف، کربلا، مدینه و افغانستان تا مراکز عثمانی را در بر میگیرند.
وی با اشاره به کهنترین دستنویسهای این مجموعه یادآور شد: کهنترین نسخه عکسی این اثر به سال ۶۹۱ هجری قمری بازمیگردد؛ اما نقطه عطف نسخههای اصلی، وجود اثری نفیس متعلق به سال ۱۰۲۲ هجری قمری (عصر شاهعباس صفوی) است که در زمان حیات مؤلف نگاشته شده است. این نسخه، رسالهای در دانش نجوم با عنوان صحیفه فتیحیه است که به خط کاتب زنجانی، محمدنعیم بن محمدالامین زنجانی، کتابت شده و گواهی تاریخی بر رونق دانش هیئت و نجوم در زنجان کهن است.
مدیر بنیاد ایرانشناسی زنجان در پایان با اشاره به ابداع کمسابقه این اثر در بخش پیوستها تأکید کرد: در حوزه فهرستنگاری، دستنویسهای فرهنگستان علوم سنپترزبورگ با ۲۳ نمایه پیش از این اثری شاخص به شمار میرفت؛ اما دکتر متقی با استخراج و تدوین ۲۶ نمایه تخصصی (از جمله نمایه کاتبان، مهرهای تملک و ویژگیهای نسخهشناختی)، نصابی تازه در فهرستنگاری ایران و جهان اسلام ثبت کرده است که کار پژوهش را برای محققان به بالاترین سطح دقت میرساند.
از میراث معنوی تا هویت جمعی؛ تجلیل از خدمات پژوهشی خاندان خطیبی در زنجان
معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار زنجان نیز در این آیین، با تأکید بر اهمیت حفظ اسناد و نسخههای خطی، از تلاشهای علمی خاندان خطیبی در گردآوری آثار ارزشمند برای مردم زنجان و ایران قدردانی کرد و این آثار را میراثی جهانی دانست.
علی صادقی با اشاره به نقش بنیادین کتاب و اسناد تاریخی در شکلگیری هویت یک جامعه، از اهمیت بازخوانی و انتشار این میراثها سخن گفت.
صادقی با اشاره به پیوند میان اندیشه، تجربه و حافظه جمعی، اعلام کرد: گردآوری مجموعههای علمی و تاریخی، فراتر از یک فعالیت شخصی، خدمتی به تمدن و پیشرفت بشری است.
معاون استاندار زنجان با تأکید بر اهمیت میراث مکتوب افزود: ۱۰۰ صفحه کاغذ، تنها نوشته نیست؛ بلکه تجلی اندیشه، تجربه و هویت یک جامعه است. اگر این میراثهای معنوی که از گذشته به ما رسیده است، به درستی گردآوری و به مردم عرضه نشود، در واقع نسبت به حق نسلهای آینده جفا کردهایم.
صادقی در ادامه با ابراز نگرانی از وضعیت حفظ اسناد تاریخی هشدار داد: اگر فرآیند تحقیق، گردآوری و انتشار اسناد خانوادگی، نامهها و نسخههای خطی به درستی صورت نگیرد، این آثار بهتدریج از حافظه جمعی جامعه حذف خواهند شد.
وی تأکید کرد: این میراث، تنها متعلق به یک خاندان نیست، بلکه دارایی مشترک مردم استان زنجان، کشور ایران و در سطح وسیعتر، میراثی جهانی محسوب میشود.
صادقی با یادآوری جایگاه تاریخی و فرهنگی استان زنجان، این منطقه را بخشی از تمدن و تاریخ که قرنها اندیشمندان و ادیبان بزرگی را تقدیم جهان کرده، توصیف کرد.
وی با اشاره به نامگذاری تاریخی زنجان به عنوان «دارالسعاده» (خانه خوشبختی)، بر ویژگیهای فرهنگی و فهامت مردم این استان تأکید کرد و گفت: افتخار بزرگی است که زنجان با این نام شناخته میشود و این نشان از فرهنگ والای مردمان این دیار حکایت دارد.
صادقی با قدردانی ویژه از تلاشهای علمی و مشغلههای فراوان خاندان خطیبی، در مسیر گردآوری و عرضه این آثار به مردم شریف زنجان، خواستار تداوم این مسیر علمی توسط سایر شهروندان و پژوهشگران خواست و برای آنان آرزوی موفقیتهای روزافزون کرد.
خروج میراث مکتوب استان به دست دلالان نگرانکننده است
علیاکبر صفوی، پژوهشگر متون کهن، در این آیین با ابراز خرسندی از احیا و معرفی گنجینههای مکتوب منطقه، بر لزوم تدوین و بازیابی تاریخ زنجان از طریق اسناد، سنگمزارها و نسخههای خطی تأکید کرد و نسبت به پراکندگی و حراج آثار خطی این کهندیار هشدار داد.
وی با اشاره به جایگاه ویژه مجموعه نسخههای خطی خاندان خطیبی اظهار کرد: مجموعه اسناد و نسخههای خطی که با اهتمام آقای خطیبی گردآوری و نگهداری شده، بهواقع یک گنجینه بسیار بزرگ و کمنظیر است. از دل این گنجینه تاکنون آثار درخوری همچون خاطرات مرحومه پرویندخت خطیبی، سفرنامه حج ایشان، کشکول خطیبی، مجموعه اسناد و فرامین، و خاطرات عطاءاللهخان تاریخی به زیور طبع آراسته شده و در دسترس جامعه علمی و پژوهشگران قرار گرفته است.
صفوی با تقدیر از تعهد فرهنگی این خاندان در حفاظت نسلبهنسل از این آثار افزود: اینکه خاندانی از یک برگ سند تا قرآنهای کهن و دستنوشتهها را حرمت نهاده و با جان و دل در حفظ آن کوشیدهاند، مایه افتخار و مباهات هر فرد اهل فضل و سواد در این منطقه است.
این مصحح و پژوهشگر، با ابراز تأسف از وضعیت عمومی میراث مکتوب در استان زنجان تصریح کرد: در کنار این خرسندی، مایه اندوه و نگرانی عمیق است که استانی با چنین پیشینه تاریخی و پهناوری، تاکنون تنها توانسته دو یا سه مجموعه کتابخانه خطی خود را فهرست و معرفی کند. متأسفانه بخش عمدهای از این میراث ارزشمند بر اثر بیتوجهی از استان خارج شده و به دست دلالان افتاده است تا برای بهایی ناچیز به حراج گذاشته شود.
صفوی یادآور شد: پس از فهرست کتابهای خطی امامجمعه زنجانی، این دومین فهرست مهمِ منتشرشده یعنی مجموعه خاندان خطیبی است و سومین مجموعه نیز فهرست خاندان جعفری خواهد بود که بهزودی منتشر میشود. امیدواریم سایر خاندانها و مجموعهداران نیز با الگوگیری از زندهیاد ایرج افشار—که حتی یک یا دو نسخه را هم در کتابخانههای شخصی معرفی و ثبت میکرد—دستنوشتهها و اسناد خود را از گنجهها و طاقچهها بیرون بیاورند و برای پژوهش محققان عرضه کنند.
وی با اشاره به سختیهای نگارش این متون در دوران گذشته افزود: اجداد و بزرگان ما در دل نظام دشوار اربابورعیتی و شرایط فقر مادی، با مجاهدت این آثار را پدید آوردهاند؛ سزاوار نیست امروز این زحمات دستمایه معامله با سوداگران و واسطهها شود.
صفوی به جایگاه علمی و تمدنی زنجان در قرون گذشته پرداخت و گفت: ملا علی بن عبدالعظیم واعظ تبریزی، صاحب کتاب نامدار علمای معاصرین، در اثر دیگر خود ذخائر الاسفار در سال ۱۳۵۳ قمری تصریح میکند که برای بهرهگیری از کتابخانه کمنظیر شیخالاسلام زنجانی، مسافتی چند هزار کیلومتری را از نجف اشرف به مقصد زنجان طی کرده است. این گواهی تاریخی نشان میدهد علمای بزرگ جهان تشیع زنجان را کانون کتاب و اندیشه میدانستند.
وی به حضور اهالی ادب در زنجان اشاره کرد و افزود: در میان یادداشتها و جُنگهای این منطقه، از جمله نوشتههای محمد طارمی زنجانی، سند دستاولی وجود دارد مبنی بر اینکه محمدصادق اصفهانی متخلص به ناطق و صاحب قصیده مشهور «معجزیه» در سال ۱۲۳۵ قمری در دارالسعاده زنجان وفات یافته است. این واقعه نشاندهنده آن است که زنجان و رجال ادبپروری همچون امیرخسرو دارایی (برهانالسلطنه) چنان محفل و احترامی برای اهل قلم قائل بودند که شاعری برجسته و فارسیزبان از اصفهان راهی این دیار ترکزبان میشد و شعر خود را در این خاک به جامعه ادبی تقدیم میکرد.
این محقق متون خطی با تأکید بر فقر منابع تاریخی مدون درباره زنجان ابراز کرد: اهل تحقیق بهخوبی آگاهند که ما بر خلاف مناطقی چون بیهق یا طبرستان، متأسفانه تا پیش از قرن سیزدهم و حتی در همان سده، اثر مستقلی تحت عنوان «تاریخ زنجان» نداریم. از این رو، ما ناچار و موظفیم تاریخ این خطه را از میان همین اسناد، مصالحهنامهها، قبالهها، شجرهنامهها، نسخههای خطی و سنگمزارها احیا و بازسازی کنیم. از همین روست که ضرورت معرفی این اسناد در منطقه ما هزار برابر بیشتر از سایر نقاط است.
صفوی که تصحیح سفرنامه حج مرحومه پرویندخت خطیبی را نیز در کارنامه دارد، درباره این اثر اظهار داشت: مرحومه خطیبی از بانوان فرهیختهای بود که علاوه بر اشتغال در وزارت دارایی، تسلط کاملی به زبانهای خارجی داشت. ایشان در ایام حج در نقش مترجم به امداد و درمان بیماران ایرانی و غیرایرانی شتافته بود. سفرنامه ایشان آکنده از صداقت، صمیمیت، ظرافتهای طنز، بهرهگیری از مثلهای فارسی، ترکی و انگلیسی و اشعار ناب دوزبانه است که ثبت این اثر ذوق و هویت خاندان خطیبی را جلوهگر میسازد.
وی با اشاره به فعالیتهای ارزنده مؤسسه کتابشناسی شیعه در صیانت از مواریث کهن مکتوب، خبر مهمی را به پژوهشگران اعلام کرد و گفت: کتاب گرانسنگ «انیس الطلاب فی العلم والادب» تألیف محمدحسن بن قنبری زنجانی که قریب به ۲۰۰ سال قبل به رشته تحریر درآمده و سالها گمشده و مورد تفحص محققان بود، به یاری خدا تصحیح شده و در آستانه چاپ قرار دارد. برخلاف تصور پیشین که گمان میرفت این کتاب جامع شرح تمام علمای زنجان باشد، با بررسی دقیق این نسخه در خاندانهای سادات زنجان مشخص شد که مؤلف در این اثر به معرفی ۱۰ تن از مشاهیر علمای زنجان و ۱۳۰ تن از فقها و دانشمندان جهان تشیع از شیخ صدوق تا محمدباقر شفتاربیدآبادی پرداخته است.
روایت مدیرکل ارشاد زنجان از تلاشهای نافرجام برای راهاندازی مرکز اسناد فرهنگی استان
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان، در اظهاراتی انتقادی و در عین حال میراثنگارانه، از تلاشهای چندینساله برای ایجاد یک «مرکز اسناد فرهنگی-هنری» در استان زنجان سخن گفت و با اشاره به بحران حفظ اسناد تاریخی و ضرورت تجمیع آرشیوهای پژوهشی، از توقف پروژههای اسنادنگاری در پی تغییرات مدیریتی انتقاد کرد.
جعفر محمدی تصریح کرد: هدف ما از ایجاد این مرکز، تنها یک آرشیو ساده نبود؛ بلکه در ذهن ما، ایجاد پایگاهی بود که تمامی اسناد، از اسناد مکتوب و روزنامهها گرفته تا اسناد تصویری و حتی جزئیترین مدارک مربوط به شخصیتها و اماکن اثرگذار استان در آن تجمیع شود تا پژوهشگران بتوانند با رویکردی علمی و دسترسی کامل به منابع، به تحقیق بپردازند.
محمدی با اشاره به پیشرفتهای حاصل شده در سال ۱۳۹۹ و تلاشهای گسترده برای جمعآوری اسناد از طریق فراخوانهای عمومی عنوان کرد: ما بر این باور بودیم که حتی کوچکترین و در ظاهر بیارزشترین اسناد نیز در تاریخ اهمیت دارند. این پروژه با استقبال گسترده مردم روبرو شد و اسناد متنوعی از جمله وقفنامهها، عقدنامهها و حتی عکسهای قدیمی از سوی شهروندان به ما اهدا شد.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان از سرنوشت این پروژه انتقاد کرد و افزود: متأسفانه با تغییرات مدیریتی در دولتهای بعدی، آنچه با خون دل و با مشارکت مردم در حال جوانه زدن بود، متوقف شد. اسناد جمعآوری شده به جای آرشیو شدن، به بخشهای دیگر منتقل شد و این تلاشها در نطفه خفه شد.
وی با ابراز ناامیدی از رویکردهای فعلی برخی ارگانهای دولتی در قبال حفظ اسناد تأکید کرد: در این مسیر، دستگاههای دولتی باید تنها در نقش پشتیبان و کمککننده ظاهر شوند تا بتوان از این میراث ارزشمند برای نسلهای آینده استفاده کرد.
گریز از شهرت در بین زنجانیها عامل کمبود اسناد مکتوب
بهمن خطیبی نیز در این آیین اظهار کرد: متأسفانه در گذر زمان به دلیل کمتوجهی و رویکرد گریز از شهرت در میان خاندانهای اصیل، بخش اعظمی از پیشینه فرهنگی و چهرههای شاخص زنجان ناشناخته مانده یا به نام دیگر مناطق کشور ثبت شدهاند؛ همانگونه که آیتالله سید محمدباقر شفتی (طارمی) با وجود جایگاه کمنظیر در تاریخ فقاهت، سالها تنها با نام اصفهان شناخته میشد.
وی با اشاره به اثر ارزشمند مرحوم کریم نیرومند در معرفی کاتبان، شعرا و مورخان زنجان تصریح شد: مکتب فکری و عرفانی زنجان با ظهور شخصیتهایی چون شیخ اشراق و خاندان سهروردی در جهان اسلام درخشید و این منطقه همواره خاستگاه فقاهت و عرفان بوده است، تا جایی که در دورههایی بیش از دهها مجتهد جامعالشرایط بهطور همزمان در زنجان منشأ اثر بودهاند و بزرگانی چون آخوند ملاعلی قارپوزآبادی حوزه علمیه و مسجد چهلستون زنجان را رونق بخشیدند.
این نویسنده عنوان کرد: امروز اسناد و تاریخ شفاهی، هویت اصیل و سرمایه اجتماعی ما هستند. همانطور که صاحبنظران حوزه سندپژوهی تأکید دارند، اگر خاندانها و ایلات اسناد، کتب و تاریخ شفاهی خود را به نگارش درآورند، فصول ناگفته تاریخ کشور روشن خواهد شد؛ لذا ورود دانشگاهیان، پایاننامههای دانشجویی و حمایت نهادهای فرهنگی برای مستندسازی این میراث هویتی امری ضروری است.
در این آیین سه کتاب برگهایی از تاریخ دارالسعاده خمسه خاندان خطیبی زنجان، اثر بهمن خطیبی، فهرست نسخههای خطی، عکسی و برخی اسناد خاندان خطیبی زنجان، اثر حسین متقی و خاطرات مکه (به سوی نور)، اثر پرویندخت خطیبی رونمایی شد.
نظر شما