سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): راستش همدانی‌ام اما همدانی بودن را دیگر بلد نیستیم، دیگر آن کلماتی که روزی مانند نقل و نبات شیرینی‌اش بر زبانمان جاری بود و همدانی بودنمان را فریاد می‌زد به فراموشی رفته و در میان واژه‌های تازه گم شده‌ایم.

گویش همدانی آرام‌آرام از زبان همدانی‌ها می‌رود، واژه‌هایی که سال‌ها در کوچه‌ها و خانه‌های همدان شنیده می‌شد، امروز کمتر به گوش می‌رسد یا اصلا به گوش نمی‌رسد. این گویش، بخشی از هویت و میراث فرهنگی این شهر، در سال‌های اخیر زیر سایه گسترش زبان معیار، تغییر سبک زندگی و فاصله گرفتن نسل‌های جدید از شیوه گفتار گذشتگان، کم‌رنگ‌تر شده است.

بسیاری از واژه‌ها و اصطلاحات قدیمی دیگر در گفت‌وگوی روزمره کاربرد چندانی ندارند و نسل جوان نیز کمتر با آنها آشناست؛ روندی که نگرانی‌هایی درباره فراموشی تدریجیِ یکی از نشانه‌های هویت بومی همدان ایجاد کرده است.

امروز گویش همدانی آنقدر از دسترس همگان خارج شده که اگر کودکی از نسل امروز هم بخواهد با واژگان این گویش آشنا شود، نمی‌تواند زیرا کودکان با الگوبرداری به لهجه یا زبان تسلط می‌یابند که در شرایط موجود برایشان مقدور نخواهد بود.

اما چرا گویش همدانی در حال کم‌رنگ شدن است و برای حفظ واژه‌ها و اصطلاحات آن چه می‌توان کرد، سوالاتی است که در این گزارش به آن پرداخته شده است.

پرستیژ و نگرش اجتماعی عاملی برای عدم استفاده از گویش محلی

عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی‌سینا در گفت‌وگو با خبرنگار ایبنا در مورد چگونگی پیدایش یا شناسنامه گویش همدانی اظهار کرد: بر اساس شاخص‌های علمی، گویش فعلی همدان در معرض خطر شدید قرار دارد و تنها یک پله با انقراض فاصله دارد، بنابراین مهم‌ترین راه برای حفظ آن، انتقال این گویش از نسلی به نسل دیگر است.

مشکین فام افزود: این گویش در شاخص انتقال زبانی دارای ضریب ۲ است که این موضوع نشان‌دهنده اهمیت و ضرورت توجه جدی به حفظ آن است و اگر کودکان و نسل جدید به سمت استفاده از گویش همدانی نروند، این گویش به‌صورت خودکار به سمت حذف و انقراض پیش خواهد رفت.

وی با بیان اینکه نشانه‌های حذف گویش همدانی حتی در محافل و میان شهروندان نیز قابل مشاهده است، گفت: یکی از عوامل اصلی حذف این گویش، مسئله پرستیژ و نگرش اجتماعی نسبت به استفاده از گویش محلی است، در برخی موارد این تصور وجود دارد که استفاده از گویش محلی از جایگاه اجتماعی فرد می‌کاهد و همین نگاه موجب فاصله گرفتن نسل جدید از گویش همدانی شده است، در حالی که حذف یک گویش صرفاً حذف تعدادی واژه و شیوه گفتار نیست، بلکه به معنای حذف بخشی از دانش بشری، هویت و میراث علمی و فرهنگی یک جامعه است.

این استاد دانشگاه تأکید کرد: حفظ گویش همدانی هیچ تقابلی با زبان رسمی و ملی کشور ندارد و در کنار زبان فارسی می‌توان و باید از گویش‌های محلی نیز صیانت کرد.

مشکین‌فام تاکید کرد: هر جامعه‌ای به زبان‌های میانجی نیاز دارد و در ایران زبان فارسی این نقش محوری را ایفا می‌کند، اما این موضوع نباید به معنای حذف گویش‌ها و گونه‌های زبانی مختلف باشد.

وی خاطرنشان کرد: تقسیم‌بندی‌های زبانی را نمی‌توان صرفاً بر اساس جغرافیا انجام داد و برای شناخت دقیق گویش همدانی باید به پیشینه تاریخی و تحول زبان در این منطقه توجه داشت.

استاد دانشگاه بوعلی‌سینا با اشاره به پیشینه تاریخی زبان و گویش همدان اظهار کرد: در بررسی آثار تاریخی و ادبی، از جمله آثار باباطاهر و عین‌القضات همدانی، می‌توان نشانه‌هایی از گونه‌های زبانی قدیم همدان را مشاهده کرد که ما را به پیشینه زبانی این منطقه نزدیک می‌کند.

وی اضافه کرد: گویش فعلی همدان از فارسی مشتق شده و تفاوت‌های آن با زبان فارسی به اندازه‌ای نیست که بتوان آن را در تقابل با زبان ملی تعریف کرد، بلکه باید آن را به عنوان یکی از گونه‌های ارزشمند زبانی و فرهنگی مورد توجه قرار داد.

وی کتاب «دالان» را یکی از اقدامات مهم در زمینه ثبت و حفظ گویش همدانی دانست و گفت: برای تهیه و انتشار این کتاب زحمات زیادی کشیده شده و کاری درست و علمی انجام گرفته است.

مشکین‌فام بیان کرد: ثبت واژگان، اشعار و شیوه تلفظ در این آثار اهمیت بسیاری دارد و خواندن اشعار با لهجه همدانی می‌تواند در آینده امکان دستیابی به تلفظ واقعی و دقیق این گویش را نیز فراهم کند بر همین اساس چنین اقداماتی می‌تواند به حفظ هویت گویش‌هایی که از نظر تاریخی و فرهنگی اهمیت دارند، کمک کند.

اگر تعصب نداشته باشیم، گویش ما نخواهد ماند

محمد صیفی‌کار یکی از کنشگران فرهنگی همدان نیز در این باره گفت: با توجه به تغییر ساختار جمعیتی در کشور و به تبع آن، همدان؛ گونه‌ها، لهجه‌ها و گویش‌های بومی کمتر مورد توجه و استفاده قرار می‌گیرد و استفاده از گویش همدانی مانند گذشته در بین اهالی این شهر مشهود نیست و کمتر کسی به آن توجه می‌کند.

وی بیان کرد: به دنبال افزایش مهاجرت روستا به شهر و شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ امروز می‌بینیم خیلی از ساکنان شهرهای بزرگ مثل همدان، بومی نیستند و از اقوام غیر بومی شامل کُرد، ترک، لر و... هستند که همین امر و نبود علقه جغرافیایی باعث می‌شود هر کدام هر لحظه که برایشان مقدور باشد از این شهر خارج شوند، پس گویش همدانی هم به دلایلی مهجور مانده و روز بروز مهجورتر شود.

این کنشگر فرهنگی و همدان شناسی عنوان کرد: در ریزه کاری‌ها و فضای خرده فرهنگ‌ها هم یکی از شاخه‌ها و دارایی‌ها زبان است و مردم در کوچه و بازار با همان زبان و گویش ارتباط سازنده برقرار می‌کنند.

وی با اشاره به اینکه امروز آمار کسانی که در همدان با گویش همدانی سخن می‌گویند بسیار اندک است، گفت: همان درصد اندکی که با گویش همدانی صحبت می‌کنند، بخش قابل توجهی به فارسی سخن می‌گویند، بخشی هم به دنبال صحبت کردن فارسی با لهجه تهرانی هستند.

صیفی‌کار با بیان اینکه فرهنگی‌ها و کاسب‌ها تا حدودی همدانی صحبت می‌کنند اما اغلب مردم به ترکی سخن می‌گویند، افزود: امروز در همدان کودکان نیز با گویش فارسی تهرانی صحبت می‌کنند و این به یک عارضه جدی فرهنگی در همدان و کل کشور تبدیل شده است.

وی در پاسخ به اینکه آیا گویش همدانی در کشور شناخته شده است، گفت: بله، کاملا گویش همدانی شناخته شده است و در جمع‌هایی که فرهنگی هستند به سرعت گویش همدانی شناخته می‌شود. این موضوع خوب است اما باید این گویش فراگیر شود و اکثریت همدان با گویش همدانی صحبت کنند.

این فعال فرهنگی با تاکید بر اینکه فضای مجازی هم برای گویش‌های بومی و همدانی فرصت و تهدید شده است، افزود: برخی در فضای مجازی با استفاده از گویش همدانی اقدام به تولید محتوا می‌کنند که از نظر حفظ این گویش و معرفی آن فرصت خوبی است اما گاهی از این گویش برای مزاح استفاده می‌شود که تهدید جدی به شمار می‌رود.

وی ادامه داد: اگر امروز می‌خواهیم برای حفاظت از گویش همدان کاری کنیم؛ ابتدا باید کلاس آموزشی از سوی ارشاد که متولی اصلی فرهنگ است برای افراد فعال در فضای مجازی برگزار شود و به آنها نحوه معرفی و استفاده از گویش همدان را آموزش داد.

صیفی‌کار با اشاره به اینکه کل کشور به این عارضه دچار شده و حتی رسانه ملی نیز توجهی به گویش‌ها ندارد، بیان کرد: وقتی گویش هر منطقه مورد توجه قرار نگرفته و به ارزش این هویت ملی و منطقه‌ای پرداخته نشود، مسلما اینگونه خود را بروز می‌دهد و مردم هم از مسئولان خود الگوبرداری می‌کنند.

وی با تاکید بر اینکه اگر تعصب نداشته باشیم، گویش ما نیز نخواهد ماند، گفت: یکی دیگر از کارهایی که می‌تواند اثربخش باشد، برگزاری گعده‌ها و نشست‌هایی است که بتوان از این طریق گویش‌ها را تبلیغ کرد و پادکست‌هایی ایجاد کنیم که شاهد اتفاقات خوبی باشیم‌. در واحدهای دانشگاهی نیز می‌توان با ایجاد رشته‌های ادبی به این موضوع ورود کرد تا آرام آرام گویش‌ها باززنده‌سازی شود که این امر نیازمند اراده بزرگی است.

صیفی‌کار خاطرنشان کرد: در همدان یکی از کارهای ارزشمند نگارش ضرب‌المثل‌هایی با گویش همدانی است که روی دیوارها و تابلوهای سطح شهر حک می‌شود که بسیار مورد استقبال قرار گرفته زیرا اینگونه می‌تواند تکرار و تشدید شود.

وی یادآور شد: ساختار شورای فرهنگ عمومی استان همدان باید با دقت نظر و مداقه جدی روی تنوع گویش و لهجه در استان، بیش از گذشته کار کند و موجبات توقف افول گویش‌ها و لهجه‌های محلی و به تبع زیان‌ها در استان شود.

صیفی‌کار با تاکید بر اینکه به سرانجام رسیدن این مهم، باید در همه لایه‌ها و ساختارهای فرهنگی مورد توجه قرار گیرد، گفت: تالیف کتاب، شعر نویسی، شعرخوانی و برپایی برنامه‌های فرهنگی مختلف به مناسبت‌های تقویمی و... می‌تواند راهکاری برای شروع باشد اما مشروط بر اینکه متولیان با نگاه عمیق و مدیریت صحیح برای جلوگیری از انحرافات احتمالی گام بردارند.

حفظ گویش همدانی تنها با ثبت واژه‌ها و پژوهش‌های دانشگاهی محقق نمی‌شود؛ بلکه نیازمند بازگرداندن آن به عرصه زندگی روزمره، تقویت استفاده از آن در خانواده‌ها، تولید محتوای فرهنگی و رسانه‌ای و ایجاد زمینه برای آشنایی نسل جدید با ظرفیت‌های زبانی و ادبی آن است. آنچه امروز از گویش همدانی باقی مانده، بخشی از حافظه جمعی مردم این سرزمین است و اگر انتقال آن به نسل‌های بعدی جدی گرفته نشود، بخشی از این حافظه برای همیشه از میان خواهد رفت.