سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، اسفندماه سال ۱۴۰۴، ایران به جنگ ناخواستهای قدم گذاشت که امریکا و اسرائیل آغاز کرده بودند؛ جنگی که کنار خسارتهای انسانی و اقتصادی، رد خود را بر بخشهایی از حوزه فرهنگ و نشر نیز بر جای گذاشت؛ از کتابفروشیهای خیابان انقلاب تهران تا کتابخانههایی در شهرهای مختلف و از چاپخانهها تا واحد تولید کاغذ. در این جنگ، بخشی از زیرساختهایی که چرخه تولید و دسترسی به کتاب را شکل میدهند، در جریان حوادث اخیر آسیب دیدهاند.
در تهران، دهها کتابفروشی دچار خسارت شدند؛ کتابفروشیهای محدوده خیابان انقلاب، شهرکتاب مرکزی و شهرکتاب بهمن، ازجمله واحدهایی بودند که آسیب دیدند. شکستن شیشههای ویترین، آسیب به تابلوها و درهای ورودی و خسارت به قفسهها و فضای داخلی، بخشی از آثار این حادثه بوده است، در بسیاری از این حوادث، اگرچه شاید موج انفجار فقط در ساختمانهای مراکز نشر را شکست اما نفوذ گرد و غبار به داخل فروشگاهها نیز به بخشی از موجودی کتابها آسیب زد.
طبق آمار و اخبار اعلام شده، خیابان شهدای ژاندارمری، خیابان منیریجاوید و محدوده میدان انقلاب تا کارگر جنوبی؛ از جمله مناطقی بودند که گزارشهایی از آسیب به واحدهای فرهنگی در آنها منتشر شد. شهر کتاب بهمن که چندی پیش، خبر تعطیلی آن تیتر خبرگزاریها و رسانهها شد، حدود ۸ میلیارد تومان آسیب دید.
مجموع خسارتهای مالی به واحدهای نشر و کتابفروشی که اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران، از ۲۷ ناشر و کتابفروش احصا شده، در مجموع بالغ ۳۰ میلیارد تومان است.
آسیب جنگ علاوهبر دفاتر نشر و کتابفروشیها، به چاپخانههای نیز آسیبهای جدی وارد کرد؛ خسارت به این واحدها در مقیاس کشوری، حدود ۶۶۰ میلیارد تومان برآورد شده؛ این درحالی است که طبق آخرین اعلام اتحادیه صنف چاپخانهداران و صحاف تهران، جنگ ۴۰ روزه به ۲۸ واحد چاپی پایتخت، در مجموع ۴۵۸ میلیارد و ۵۳۴ میلیون ریال خسارت وارده کرد.
آسیبهای جنگ ۴۰ روزه، البته به تهران محدود نماند بلکه در تبریز، فروشگاه «کتاب سبز» نیز دچار خسارت شد؛ فضای فروشگاه و تجهیزات آن آسیب دید؛ بهطوری که بخشی از کتابهای موجود در فروشگاه نیز دیگر قابل استفاده نیستند.
چاپخانهها؛ ضربه به بخش دیگری از زنجیره نشر
چاپخانهها نیز در جریان جنگ با خسارتهایی روبهرو شدند؛ طبق برآورد از واحدهای چاپی آسیبدیده و جمعآوری اطلاعات مربوط به میزان خسارتها، ۶۱ واحد چاپی در سطح کشور خسارت دیدند که حدود ۶۶۰ میلیارد تومان برآورد شده است. علاوه بر این در تهران و براساس آخرین اعلام اتحادیه صنف چاپخانهداران و صحاف پایتخت، جنگ ۴۰ روزه به ۲۸ واحد چاپی، در مجموع ۴۵۸ میلیارد و ۵۳۴ میلیون ریال، آسیب زد.
در تهران، مناطقی در شرق، غرب و مرکز شهر در حملات دشمن آسیب دیدند و خیابانهای معلم، پیروزی و بهارستان ازجمله نقاطی بودنند که نامشان در میان مناطق آسیبدیده ثبت شد. خسارتها در این واحدها تنها به ساختمان محدود نبوده و تجهیزات چاپ، سیستمهای اداری و فضای داخلی را نیز دربر گرفت. چاپ «اورامان» در بزرگراه یاسینی، چاپ «آینده» در محدوده خیابان شریعتی و معلم، چاپ «نقش الماس» در خیابان مجاهدین اسلام، «شرکت افست» در خیابان دماوند و «چاپ زرین نقش» در خیابان ایرانشهر از جمله واحدهای آسیبدیده بودند.
از میان مجتمعهای متضرر یک چاپخانه و سه کارگاه صحافی بهدلیل اصابت مستقیم موشک، بمباران هوایی و پراکندگی ترکش، بهطور کامل تخریب شدند و گزارشها حاکی از آن است که در این واحدها، علاوه بر فرو ریختن کامل سقف، دیوارها، درها و پنجرهها، ۱۰۰ درصد فضای عملیاتی و سولههای تولید آسیب دید. در واحدهای تخریبشده، دستگاههای چاپ چندرنگ (از جمله یک دستگاه چاپ ۶ رنگ)، طلاکوب، دایکات، اسلیتر، برش کاغذ، کلیشهسازی و پلکسر، یا کاملاً نابود شدهاند یا بردهای الکترونیکی و قطعات حساس آنها آسیب جدی دیده است. همچنین دو دستگاه لیزر، تجهیزات کامل سیستمهای اداری و نظارتی، دوربینهای امنیتی و انبارهای مواد اولیه نیز طعمه آتش یا ویرانی شدهاند.
در اصفهان نیز آسیب به واحدهای چاپی در «شهرک صنعتی جی» گزارش شد؛ ازجمله چاپ سیلک موج، چاپ فجر و یک واحد قالبسازی، این آمار نشاندهنده این است که دامنه خسارتها از تهران فراتر رفته و بخشهایی از صنعت چاپ در استانهای دیگر را نیز درگیر کرده است.
جنگ، برای فعالان صنفی تنها خسارت مالی به همراه نداشته است. براساس اطلاعات موجود، یک فعال صنفی در نزدیکی میدان سپاه زمانی که در محل کار خود حاضر بوده، جان باخته است؛ اتفاقی که در کنار خسارت به محل کار و ابزار تولید، وجه انسانی این آسیبها را نیز برجسته میکند.
کتابخانهها؛ تعطیلی سالنهای مطالعه و آسیب به ساختمانها
این گزارش حاکی از این است که آثار جنگ به کتابخانهها نیز رسید؛ مراکزی که برای بسیاری از دانشجویان، پژوهشگران و علاقهمندان به کتاب، تنها محل نگهداری کتاب نیستند، بلکه بخشی از فضای مطالعه و فعالیت فرهنگی شهرها را تشکیل میدهند. در آذربایجان شرقی، سه کتابخانه در آذرشهر، سردرود و بناب آسیب دیدهاند. بیشترین خسارت مربوط به آذرشهر و در حدود ۵۰ درصد گزارش شده است، با این حال اما ۹۸ کتابخانه در سایر شهرهای این استان با حدود ۳۰ درصد ظرفیت به فعالیت خود ادامه دادند.
در اصفهان، یکی از ارزشمندترین شهرهای تاریخی کشور نیز «کتابخانه تخصصی هنر» با شکستن شیشهها، خرابی قاب پنجرهها و آسیب به نورگیرها روبهرو شد، کتابخانهای که مامنی برای هنردوستان و علاقهمندان حوزههای مختلف بود.
کتابخانه مرکزی و کتابخانه شهید مطهری در خرمآباد نیز از موج حملات دشمنان آسیب دیدند؛ بهطوری که حدود ۷۰ درصد سقف کاذب این مراکز تخریب و سالنهای مطالعه تعطیل شدند. در استان کرمانشاه نیز کتابخانههایی در سنقر، اسلامآباد غرب، روانسر و کنگاور در این جنگ آسیب جدی دیدند.
نگاهی به گزارشها نشان میدهد، شکستن شیشهها و پنجرهها، تخریب سقف و فضای داخلی و اختلال در ارائه خدمات، بخشی از آسیبهای مشترک این مراکز است؛ آسیبهایی که در نهایت دسترسی به منابع علمی و فرهنگی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
همچنین در جریان حمله آمریکایی صهیونی به ایران در جنگ تحمیلی ۴۰ روزه؛ براساس اعلام آزاده نظربلند، دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی کشور، ۶۴ کتابخانه عمومی در کل کشور دچار آسیبهای کلی، جزیی و متوسط شدند و دو کتابخانه در زنجان و ایلام ۱۰۰ درصد تخریب شدند؛ علاوه بر این، در طول حملات ایالات متحده و رژیم صهیونیستی به برخی مراکز فرهنگی ایران مانند کاخ گلستان و وزارت امور خارجه، کتابخانههای این دو مرکز نیز آسیب دیدند.
از چاپ و کاغذ تا کتابفروشی و کتابخانه
خسارتهای وارد شده به حوزه فرهنگ را نمیتوان جدا از یکدیگر دید؛ تولید کتاب، زنجیرهای بههمپیوسته است؛ از تأمین کاغذ و فعالیت کارخانهها گرفته تا چاپخانه، ناشر، کتابفروشی و در نهایت کتابخانه و مخاطب. در قم، شهرک صنعتی چاپ و نشر که یکی از مراکز مهم فعالیتهای چاپی و نشر کشور است، در اثر موج انفجار دچار خسارت شد. ساختمانها، تجهیزات و فضای کاری آسیب دیدند و فعالیت این واحدها با اختلال روبهرو شد؛ اختلالی که میتواند بر تولید کتاب، نشریات و دیگر محصولات فرهنگی اثر بگذارد.
در همدان نیز کارخانه کاغذ در ملایر، بهعنوان یکی از واحدهای مهم تولید کاغذ در منطقه، دچار خسارت فیزیکی شد و آسیب به خطوط تولید و تجهیزات این کارخانه، نگرانیهایی را درباره تأمین مواد اولیه مورد نیاز صنعت چاپ و نشر ایجاد کرد، اما با تلاش صنعتگران این حوزه، بخش زیادی از مشکلات و آسیبها در حال رفع است.
تصویر این خسارتها، در مجموع، از آسیب به یک مجموعه پراکنده حکایت ندارد؛ حلقههای مختلف زنجیره کتاب و نشر، از تولید مواد اولیه تا دسترسی مخاطب به کتاب، در نقاط مختلف کشور با پیامدهای جنگ روبهرو شدهاند. شیشه شکسته یک کتابفروشی یا سقف فروریخته یک سالن مطالعه، تنها نشانهای از یک خسارت ساختمانی نیست. پشت هر یک از این آسیبها، کتاب و آثاری قرار دارند که از دسترس خارج شدهاند، فعالیتهایی که متوقف ماندهاند و افرادی که محل کار یا امکان ادامه فعالیت خود را از دست دادهاند.
و اما این روزها در کنار بازسازی ساختمانها و تجهیزات، بازگرداندن این مراکز به چرخه فعالیت نیز اهمیت دارد؛ چرخهای که توقف آن، در نهایت به کاهش دسترسی جامعه به کتاب، دانش و فعالیتهای فرهنگی منجر میشود، اما دولت تلاش دارد با نگاه ویژه به این مراکز و همت جهادی مردم، بار دیگر دسترسی به مراکز فرهنگی و صنعتی را در قالبهای مختلف تسهیل کند.
نظر شما