سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) - سیده بهجت موسویمقدم: در تاریخ فرهنگی معاصر مشهد، نامهایی وجود دارند که بیش از آنکه با حضور پررنگ در عرصه عمومی شناخته شوند، با آثاری که از خود بر جای گذاشتهاند ماندگار شدهاند؛ چهرههایی که سهمشان در شکلگیری نهادهای علمی و فرهنگی، گاه سالها بعد آشکارتر شده است.
علیمحمد برادران رفیعی یکی از همین چهرههاست؛ نویسنده و پژوهشگر، استاد فقید دانشگاه فردوسی مشهد و رئیس اسبق دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، مدیر فرهنگی و از پیشکسوتانی که بخش مهمی از فعالیتهای فرهنگی دانشگاه فردوسی مشهد و آستان قدس رضوی در سالهای پس از انقلاب با نام و مدیریت او گره خورده است. برادران رفیعی ۲۲ شهریور ۱۳۹۸ درگذشت. روایتهای منتشرشده از سوی مدیران و استادان همدوره او، از نقش برجستهاش در تحولات فرهنگی دارد؛ چنانکه در آیین نکوداشت وی، از او بهعنوان یکی از پایهگذاران حرکتهای فرهنگی و علمی آستان قدس رضوی و از چهرههای مؤثر در ایجاد پیوند میان حوزه و دانشگاه یاد شد. علیمحمد برادران رفیعی، متولد سال ۱۳۱۶ در مشهد بود و دوره ابتدایی را در همین شهر گذراند و در دبیرستان جذب حوزه علمیه شد و ادبیات عرب را در حوزه مشهد خواند و مقداری نیز منطق، فلسفه، اصول و فقه فرا گرفت. او ضمن تحصیل در حوزه و همکاری مستمر و فشرده با پدر، دیپلم ادبی را نیز بهصورت آزاد گرفت و در رشته زبان و ادبیات فرانسه موفق به اخذ مدرک لیسانس شد. علاوه بر این، دیپلم ریاضی را نیز تحصیل کرد و در پایان تحصیلات این دوره عازم فرانسه شد. او در دانشگاه سوربن به تحصیل روانشناسی پرداخت و در سال ۱۳۴۵ با دکترای این رشته به کشور بازگشت و در دانشکده ادبیات مشهد مشغول تدریس شد.
مسیر علمی او بعدها در دانشگاه فردوسی مشهد ادامه یافت و نامش در شمار استادان و مدیران این دانشگاه قرار گرفت. اما اهمیت مسیر علمی برادران رفیعی تنها در عنوانهای دانشگاهی او خلاصه نمیشد. تحصیل در حوزه و دانشگاه، به تعبیر نزدیکان و همکارانش، نوعی نگاه تلفیقی و جامع در او ایجاد کرده بود؛ نگاهی که بعدها در فعالیتهای فرهنگی و مدیریتی او نیز خود را نشان داد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، دکتر علیمحمد برادران رفیعی با درخواست تولیت وقت آستان قدس رضوی وارد این مجموعه شد و فعالیت خود را در عرصه فرهنگی آغاز کرد. در سالهای فعالیت او، مجموعهای از نهادها و مؤسسات علمی و فرهنگی شکل گرفت یا توسعه یافت؛ ازاینرو در روایت مدیران و استادان همدورهاش، نام برادران رفیعی در کنار بخش مهمی از تحولات فرهنگی آستان قدس رضوی قرار گرفته است.
نگاه عمیق و دقیق به مسائل فرهنگی
محمدهادی زاهدی، پژوهشگر، نویسنده و رئیس اسبق سازمان کتابخانهها و موزههای آستان قدس رضوی، در گفتوگو با خبرنگار ایبنا درباره شخصیت مرحوم علیمحمد برادران رفیعی گفت: شخصیت ایشان میتواند از چند جنبه مورد توجه قرار گیرد. بُعد اول، بُعد علمی ایشان است؛ چرا که هم در حوزه درس خوانده بود و هم در دانشگاه و تحصیل در این دو مرکز، نگاه جامعی به ایشان بخشیده و باعث شده بود نگاهی عمیق و دقیق به مسائل فرهنگی داشته باشند.
وی بُعد دوم را بُعد اجرایی وی برشمرد و افزود: وی از همان ابتدای انقلاب در آستان قدس رضوی منشأ اثر و ثمر بود. برخی از مؤسسات و نهادهایی که امروز در آستان قدس رضوی داریم، با تدبیر و اندیشه وی شکل گرفته است. او بهعنوان معاون فرهنگی آستان قدس رضوی، در راهاندازی بهنشر، دانشگاه امام رضا(ع) و بنیاد پژوهشهای اسلامی نقش مؤثری داشتند. از سوی دیگر، آن مرحوم در دانشگاه نیز تدریس میکردند و ارتباط نزدیکی با نسل جدید و دانشجویان داشتند که این ارتباط باعث میشد نگاه روزآمدتری نسبت به مسائل فرهنگی داشته باشند.
زاهدی خاطرنشان کرد: بُعد سوم شخصیت برادران رفیعی، بُعد فردی است. او متواضع و فروتن، سادهزیست و نکتهسنج بود.
پایهگذار اصلی حرکتهای فرهنگی و علمی
سوزنچی کاشانی، نویسنده و پژوهشگر نیز در گفتوگو با خبرنگار ایبنا؛ علیمحمد برادران رفیعی را از پایهگذاران اصلی حرکتهای فرهنگی و علمی نهاد آستان قدس رضوی دانست و اظهار کرد: مرحوم برادران رفیعی از پایهگذاران اصلی حرکتهای فرهنگی و علمی این نهاد مقدس به شمار میرود؛ چرا که او وحدت حوزه و دانشگاه را در این مجموعه محقق ساخت. دانشگاه بینالمللی امام رضا(ع) را در شرایط سخت و با کمترین امکانات در یک آپارتمان کوچک بنیان نهاد و امروز آن را به پایگاهی بینالمللی تبدیل کرد. یکی از وجوه قابل استناد در کارنامه فرهنگی برادران رفیعی، حضور او در هیئت مؤسس دانشگاه امام رضا(ع) است. در اساسنامه دانشگاه امام رضا(ع) که در سال ۱۳۶۷ تصویب شده، نام «علیمحمد برادران رفیعی» بهصراحت در میان اعضای هیئت مؤسس آمده است. این سند رسمی، نقش او را در مرحله شکلگیری این دانشگاه تأیید میکند.
وی افزود: همچنین با تأسیس و توسعه مرکز چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، راهاندازی بزرگترین کتابفروشی تهران (بهنشر) و گسترش کتابخانههای وابسته، زمینهساز شکوفایی فرهنگی و پژوهشی شد. ریاست او بر سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و کتابخانه قلم نیز با تربیت نیروهای جوان، تحصیلکرده و متعهد همراه بود.
سوزنچی با بیان اینکه یکی از ویژگیهایی که در روایتهای مختلف درباره دکتر برادران رفیعی تکرار شده، پرهیز او از مطرح کردن نام خویش بود، گفت: زهد، سادهزیستی و رعایت دقیق بیتالمال، همراه با بیاعتنایی به مال دنیا، از ویژگیهای برجسته شخصیتی او بود و با خضوع و خشوع، بدون آنکه نامی از خود ببرد، در پشت صحنه بسیاری از فعالیتهای فرهنگی آستان قدس ایستاد و در انتشار همه کتابهای این مجموعه شریک واقعی بود.
مدیری که قدرت را برای خود نخواست
همچنین محمود سالاری، عضو هیئت علمی دانشگاه بینالمللی امام رضا(ع) نیز در گفتوگو با خبرنگار ایبنا گفت: علاوه بر ویژگیهای مدیریتی، مرحوم برادران از نظر اخلاقی مجموعهای از فضائل و نیکیها را در خود جمع داشت و باوجود تمول مالی، سادهزیست بود و از هرگونه تجمل پرهیز میکرد. به نظم و وقتشناسی اهمیت میداد و طبعی بلند و منشی معتدل داشت و هیچگاه در پی منافع خود نبود و همواره منافع جمع یا سازمان را بر منفعتهای شخصی ترجیح میداد. به صبر و شکیبایی شهره بود و از تملق و چاپلوسی به هیچ روی خوشش نمیآمد. اگر دستش میرسید، به هر نیازمند و درماندهای کمک میکرد.
وی گفت: انتخاب مدیر قوی از مهمترین ویژگی ایشان بود. برای انتخاب مدیر دقت نظر بالایی داشتند که از هر جهت مناسب باشد و بیشتر روی جوانان تأکید داشتند و فرصت تجربه مدیریتی به آنها میدادند.
سالاری ادامه داد: در همایشها، در ملاقاتها و در همه امور و در زمان کار، نظم در وجودشان موج میزد. همچنین به کارکنان کمبضاعت توجه داشتند و کمک مالی و قرضالحسنهای انجام میدادند.
کتاب، پژوهش و فرهنگ؛ میراثی فراتر از یک مدیریت
به گزارش ایبنا نام مرحوم برادران رفیعی در کنار فعالیتهای کتابخانهای، پژوهشی و انتشاراتی نیز دیده میشود. او در دورهای ریاست سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی را بر عهده داشت؛ موضوعی که هم در روایتهای منتشرشده از مراسم نکوداشت او و هم در گزارشهای زمان درگذشتش تأیید شده است.
همچنین نام او در میان اعضای هیئت تحریریه فصلنامه «مشکوه»، نشریه بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، دیده میشود؛ موضوعی که وجه پژوهشی و علمی حضور او در ساختار فرهنگی آستان قدس را نیز نشان میدهد. از سوی دیگر، کتابهایی با نام او نیز در منابع کتابشناختی ثبت شدهاند؛ از جمله «مکتبهای روانشناسی و نقد آن» که از سوی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه منتشر شده است.
برادران رفیعی در مسیر زندگی خود میان حوزه و دانشگاه حرکت کرد، دانش آموخت، تدریس کرد، مدیریت فرهنگی را تجربه کرد و در نهایت بخشی از توان و تجربه خود را در خدمت ساختن نهادهایی قرار داد که قرار بود فراتر از یک دوره مدیریتی به حیات خود ادامه دهند. شاید مهمترین ویژگی کارنامه او همین باشد؛ اینکه اثرگذاریاش بیش از آنکه در دیدهشدن خلاصه شود، در ساختن بود؛ ساختن نهاد، تربیت نیرو، توسعه کتاب و پژوهش و ایجاد پیوند میان حوزه، دانشگاه و فرهنگ. او از آن مدیرانی بود که نامشان ممکن است در بسیاری از روایتهای روزمره کمتر شنیده شود، اما ردپای تصمیمها و تلاشهایشان در ساختارهای فرهنگی باقی میماند.
از همین منظر، علیمحمد برادران رفیعی را میتوان یکی از چهرههای اثرگذار در شکلگیری بخشی از زیست فرهنگی آستان قدس رضوی در دهههای پس از انقلاب دانست؛ مردی که بخش مهمی از میراث خود را در سکوت ساخت و بیآنکه در مرکز قاب بایستد، بخشی از قاب فرهنگ مشهد را شکل داد. مرحوم برادران رفیعی عاری از هرگونه بیگانگی بود و با همه دوست بود؛ زیرا بر جایگاه عظیم انسانیت قرار داشت. دین و مذهب و هرگونه اندیشه متافیزیکی برای آن است که این موجود را به مقام انسانیت ارتقا دهد و دکتر برادران از این جنبه سرشار بود. او هیچگاه ادعای تدین نکرد، اما بهشدت دیندار بود و عبارت «و من یتوکل علیالله فهو حسبه؛ خدا برای کسی که به او توکل کند، کافی است» به کمال در دکتر برادران دیده میشد.
نظر شما