سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- آناهید خزیر: پول و شکل غالب آن در گذر تاریخ یعنی سکه از زمره دستاوردهای بااهمیت و تاثیرگذار در زندگی بشری است که اهمیت و اثرگذاری آن در طول هزاران سال همچنان پابرجا مانده است. از قضا ایران از سرزمینهایی است که به دنبال فتح لیدی یعنی جایی که به خاستگاه سکه در معنای متعارف آن شناخته شده بود، از حدود دوهزار و پانصد سال پیش دارای تجربه و تاریخ پولی به معنای خاص آن داشتن سکه و پول رسمی شد و از این رهگذر خود را در میان کشورهای کهن در تاریخ پولی جهان جای داد. از آن پس پول و سکه هم نماد قدرت سیاسی و وسیله مبادلهای مهم و آسانکننده و هم یکی از ارکان مهم مالی و اقتصادی کشور شد.
نویسندگان این کتاب رودی مته، استاد تاریخ خاورمیانه در دانشگاه دلاور و نویسنده زوال صفویه و سقوط اصفهان مواد مخدر و مشروبات الکلی در تاریخ ایران، ویلم فلور پژوهشگر مستقل و متخصص در تاریخ اجتماعی اقتصادی ایران است. از جمله آثار او میتوان به سالارالدوله، شاهزاده متوهم، لذتهای ایرانیان، خلیج فارس، طبقه کارگر و صنت در ایران و... اشاره کرد. پاتریک کلاوسون، معاون مدیر پژوهشی در مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاورمیانه و سرویراستار فصلنامه خاورمیانه است. این نویسندگان شرایط خاص پولی در تاریخ نوین ایران را مورد بررسی قرار دادهاند که استفاده از پول نقد، نظام سه فلزی شامل طلا، نقره و مس و شرایط متغیر ضرابخانههای کشور را در برمیگیرد. همچنین آنها نقش حکومت در مدیریت پول از راه ضرب سکه و دستکاری آن با کاهش معیار وزنی یا پایین آوردن عیار فلز برای کسب سود را مورد توجه قرار دادهاند.
نویسندگان به ایران به عنوان بخشی از یک ساختار اقتصادی بزرگ منطقهای و حتی جهانی مینگرند. ایران که با کمبود مزمن پول و فقدان معادن طلا و نقره روبرو بود، تا زمان کشف نفت تقریباً به طور کامل برای جریان فلز قیمتی خود به دنیای بیرونی وابسته بود آنها اثر متقابل میان پول داخلی و حرکت بینالمللی شمش بین اروپا و هندوستان را با توجه ویژه بر کوشش دولت برای جلوگیری این حرکت از راه اعمال محدودیت یا مالیات گیری دنبال میکنند. کتاب به عنوان نخستین مطالعه در تاریخ پولی ایران متنی لازم برای پژوهشگران تاریخ ایران و تاریخ اقتصادی است. درباره این کتاب با جواد عباسی، پژوهشگر تاریخ و مترجم کتاب «تاریخ پول در ایران از صفویه تا پایان قاجاریه» که چاپ دوم آن پس از یک دهه از سوی نشر نامک چاپ شده گفتوگو کردهایم که در ادامه میخوانید:
در ابتدا به اختصار درباره کتاب تاریخ پول در ایران بگویید که چطور شد به فکر ترجمه آن افتادید؟
در سال ۲۰۱۴ یعنی یک سال پس از انتشار کتاب بود که در یکی از برنامههای حاشیه چهاردهمین کنفرانس مطالعات خاورمیانه در واشنگتن اعلام شد که این کتاب برنده جایزه هوشنگ پورشریعتی شده است. توضیح اینکه این جایزه خانوادگی به ابتکار خانم دکتر پروانه پورشریعتی و به یاد پدرشان (روزنامهنگار شناخته شده ایرانی و مدیرعامل خبرگزاری پارس در دوره پیش از انقلاب ۱۳۵۷) برای پژوهشهای برتر در زمینه مطالعات ایرانی در نظر گرفته شده بود. نخستین آن هم در سال ۲۰۰۵ / ۱۳۸۴به علیرضا شاپور شهبازی باستانشناس و هخامنشیشناس برجسته ایرانی اهدا شده بود. در نمایشگاه کتاب همین کنفرانس بود که با ویلم فلور و رودی مته هم دیداری سرپایی داشتم و ایده ترجمه کتاب همانجا شکل گرفت. در باره اهمیّت کتاب و محتوای آن در دیباچه مترجم و پیشگفتار نویسندگان توضیح داده شده است. خلاصه آنکه پیش از این چندین کتاب در مورد تاریخچه پول و سکه در دورههای مختلف تاریخ ایران از دوره باستان تا دوره اسلامی نگارش یافته است، اما غالب آنها از معرفی و توصیف ظاهری سکهها یا طرح حاشیهای مباحث پولی در ضمن تاریخ اقتصادی فراتر نرفتهاند. به عبارتی این آثار بیشتر آگاهیهای خام و عمومی را در خصوص پیشینه پول به عنوان یک ابزار در زندگی روزمره در تاریخ ایران فراهم آوردهاند و نه یک بررسی تاریخی پیرامون نقش، چگونگی عمل و تأثیرگذاری پول بر اقتصاد ملّی، زندگانی مردم، سیاست و حکومت، مناسبات خارجی و مانند آنها. از این جهت به جرأت میتوان کتاب حاضر را اثری پیشگام بهشمار آورد که با گذر از توصیفات فنّی و ظاهری پیرامون پول (انواع سکه، جنس آنها، نقوش و نوشتههای آن، مشخصات فنی و...) و استفاده از آنها به عنوان مواد پژوهشی، به بررسی اقتصاد پولی، سیاست پولی و عرصههایی کاملاً نو از سرگذست پول در ایران پرداخته است و نقش و تأثیر پول در اقتصاد و نظام مالی را مورد توجه قرار داده است.
در عین حال، این بررسی بهرغم محتوای قابلتوجّه و جذّابی که فراهم آورده، همچنان که نویسندگان کتاب فروتنانه یادآور شدهاند نه پایانی برای شناخت تاریخ پولی ایران از زمان برآمدن صفویان تا برافتادن قاجاریه بلکه سرآغازی برای ورود به اعماق تاریخ پولی و مالی ایران در معنای همه جانبه آن است. بااینحال این اثر به جز راهگشا بودن برای پژوهشهای بیشتر، خواننده را با انبوهی از دادهها و تحلیلهای تازه روبرو میکند که البته باز هم به گفته خود نویسندگان به دلیل تازگیشان در مواردی جای بررسیهای بیشتر را هم باقی میگذارند. کتاب خواننده را همراه با خود یا به عبارت دقیقتر همراه با پول از معدن و منبع فلز تا ضرابخانه و دربار و از کوچه و بازار شهرهای ایران تا کاروانهای تجارتی و بازارهای پولی در امپراتوری عثمانی، اروپا و شبه قاره هند میبرد تا در این همراهی زوایایی تازه از زندگی جامعه ایرانی را در پرتو نقشی که پول در آن داشته است، به تصویر بکشد. پیچیدگیهای تهیه پول و کارکردهای آن، فراز و فرود ارزش آن، پیوند آن با عرصه سیاست و مناسبات خارجی، تأثیر آن بر جنبههای مختلف اقتصاد ایران (تولید، صادرات، واردات و ...)، چگونگی عمل نظام پولی سه فلزی (طلا، نقره ومس)و «تاریخ محلی» پول در ایران در گذار از دوران پیشامدرن به دوران مدرن از جمله عرصههای مورد توجه کتاب حاضر هستند که برای خوانندگان تاریخ ایران تازگی بسیاری دارند.
یک نکته قابل توجّه هم این است که نویسندگان به این نتیجه رسیدهاند که نظام پولی همچون رشته پیوندی در طول دوره مورد بحث یعنی از دوره صفویه تا پایان دوره قاجار بوده است. از نظر آنان یکی از رشتههای پیوند بسیاری که دوره مورد نظر در این کتاب را پیوسته نگه میدارد، آن را درهم میتند و به پیوستگی آن کمک میکند، نظام پولی و نقشی است که با تعیین راههای کسب درآمد توسط دولت و پاداشدهی به کارکنان و سربازان، پرداخت مالیات توسط رعایا و معاملات بازرگانان با طرفهای داخلی و خارجی خود، در مبادلات اقتصادی بازی میکرد. باوجود تغییرات بسیاری که در شیوههای عملکرد پول و کاربرد آن رخ داده، بسیاری از مشخصات نظام پولی در طی این دوران حدوداً پنج قرنی به همان شکل باقی ماند یا دستکم عوامل قویِ تداوم در آن نمایان است.
تا پیش از صفویه نظام پولی در ایران به چه شکلی بود؟
اتفاقا یکی از اشارات این کتاب این است که در این زمینه یعنی با نگاه و در چارچوبی که این کتاب دوره صفویه تا پایان دوره قاجار را مورد بررسی قرار داده تاکنون پژوهشی مشابه، متمرکز و تخصصی در مورد ادوار پیشین تاریخ ایران انجام نشده است. البته در این کتاب اشاره شده که نظام پولی ایران در دوره صفویه از دوران پیش از خود تاثیر پذیرفته یا به نوعی ادامه آن همراه با تحولاتی بوده است. بدین ترتیب همانطور که در دیباچه مترجم هم اشاره شده این کتاب می تواند الگویی برای تدوین تاریخ پول و نظام پولی در دورههای دیگر تاریخ ایران باشد. آنچه تاکنون در این زمینه در باره تاریخ پیشاصفوی داریم از حد برخی اشارات در ذیل تحولات اقتصادی بیشتر نیست. در کل هم تاریخ اقتصادی ایران که تاریخ پول و نظام پولی هم جزئی از آن است به طور دقیق و جامع آن جای بررسی و پژوهش بسیار دارد و عرصه مناسبی برای پژوهش نسلهای جدید مورخان هستند. پژوهشهایی که میتوانند جنبه میانرشتهای (تاریخ، اقتصاد، روابط خارجی و ...) داشته باشند. بدین معنا که لازم است پژوهشگر تاریخ در این زمینهها نیز مطالعاتی داشته باشد. همچنین از نظر منبعشناختی منابعی چون شواهد و مدارک مادّی و باستانشناختی، اسناد اقتصادی و مانند آنها در چنین پژوهشهایی اهمیّت دارند.
پول چه پیوندی با سیاست داشته و چه تأثیری بر زندگی مردم گذاشته است؟
تاریخ پول با تاریخ سیاسی همواره پیوندی ناگسستنی داشته است. اگر پول را به عنوان یک وسیله مبادله فراگیر در سطح یک کشور و نیز در روابط اقتصادی با جهان خارج در نظر بگیریم، خودبخود این حکومت و سیاست است که میتوانسته مدیریت آن را انجام دهد. به همین دلیل هم رابطه مستقیمی میان ثبات و اقتدار سیاسی با ارزش و کارایی پول وجود دارد. در سوی مردمی ماجرا هم به طور طبیعی هرگونه تغییری در وضعیّت پول بر زندگی مردم اثرگذار بوده است. البته با توجه به وضعیت ارتباطات در دنیای قدیم و پیشامدرن که حتی در گوشه و کنار یک قلمرو سیاسی یکپارچه نبوده است، میزان این اثرگذاری در مقایسه با امروز کمتر بوده است. برای مثال همچنانکه گاه در این کتاب هم اشاره شده حتی عیار و ارزش پول در گوشه و کنار ایران در دوره های مورد بحث یکسان نبوده است و گاه وضعیّت در پایتخت با ایالات و بخصوص ایالات مرزی تفاوتهای مهمی داشته است و ممکن است در مقاطعی حتی نتوان با صراحت از «پول ملّی» به معنای امروزی آن سخن گفت.
چرا حکومتهای صفوی، افشاری، زند و قاجار نتوانستند یک نظام پولی باثبات و ماندگار ایجاد کنند؟ آیا مشکل در ساختار دولت بود یا در شرایط اقتصادی زمانه؟
باید منظور از «باثبات و ماندگار» را روشن کرد. اگر در مقایسه با دوران اخیر است، این صفات قابل درک هستند، اما اگر در ظرف زمانی هر دوره و در مقام مقایسه با بقیه مناطق جهان در نظر بگیریم وضعیت ایران در مجموع (از دورههای بحران که بگذریم) چندان هم بیثبات نبوده است. بخصوص اگر جابهجاییهای سیاسی و بحرانها و پیامدهای آنها و نیز موقعیّت ایران در جهان (که از دوره صفویه به بعد روزبهروز با تحولات جهانی بیشتر درگیر شده است) را در نظر بگیریم، بیشتر شاهد نوعی تداوم در وضعیت پولی هستیم تا بیثباتی. برای داوری در مورد وضعیّت پولی ایران باید دید در هر دوره وضعیت در جهان و بخصوص جهان مرتبط با ایران از شبه قاره هند تا اروپا چگونه بوده است.
نویسندگان تا چه اندازه از منابع ایرانی و تا چه اندازه از سفرنامهها و اسناد اروپایی بهره بردهاند؟ این مسئله چه تأثیری بر روایت تاریخی کتاب گذاشته است؟
با توجه به تسلّط دست کم دو نفر از نویسندگان (رودی مته و ویلم فلور / کلاسون را نمیدانم) بر زبان فارسی و چند دهه پژوهش آنها در زمینه تاریخ ایران در دوره پساصفوی که در آثار متعدد آنها (که بسیاریشان به فارسی هم ترجمه شدهاند) هم نمایان است میتوان مدّعی شد که آنها در مراجعه به منابع فارسی محدودیتی نداشتهاند. شاید مشکل اصلی این باشد که منابع و متون تاریخنگارانه و رسمی ایرانی آگاهیهای چندانی در این زمینهها ارائه نمیکنند و در چنین شرایطی است که منابع دیگر از جمله سفرنامهها، اسناد کمپانیهای هند شرقی هلند و انگلستان و مجموعههای سکه، اعم از موزهای یا خصوصی اهمیّت ویژهای مییابند و به همین دلیل در این کتاب به طور قابلتوجهی مورد استفاده قرار گرفتهاند. این امکانی است که بخصوص در شرایط کنونی برای پژوهشگران ایران کمتر فراهم است. تا آنجا که میدانم نامبردگان با زبان هلندی هم آشنایی دارند. در عین حال میتوان حدس زد که همچنان اسناد و مدارکی از جمله در آرشیوهای ایران وجود دارند که میتوانند به تکمیل این مطالعات کمک کنند و بخصوص با محدودیتهای ارتباطی چند دهه اخیر برای پژوهشگران و ایرانشناسان، در دسترس نویسندگان نبودهاند. به عبارت دیگر همانطور که نویسندگان هم اشاره کردهاند جای پژوهش بیشتر درباره همین دوره هم وجود دارد و این کتاب از یک سو چشماندازی در زمینه سیر تحولات پولی در ایران در این دوره فراهم آورده و از سوی دیگر راه کندوکاو بیشتر را گشوده است.
آیا تاریخ پول را میتوان صرفاً تاریخ سکه و مبادله دانست، یا در واقع تاریخ قدرت، حکومت و جامعه است؟
در یک نگاه کلّی تاریخ پول دربردارنده همه این موارد است. سکّه و مبادله ابتدائیترین و البته یکی از مهمترین جنبه از تاریخ پول است، اما پول در واقع موضوعی فراگیر در تاریخ سیاسی، اجتماعی (که اقتصاد هم زیرمجموعه آن است) است و حتّی به عرصههایی مانند فرهنگ (نامگذاری واحد پول، شکل و نقش رو و پست پول و ...) و نیز روابط بینالملل نیز کشیده میشود. به عبارت دیگر شما به مطالعه در هر کدام از این عرصهها که بپردازید، میتوانید ردپای پول و نظام پولی را ببینید. از آنجا که این گستره اثرگذاری در مطالعات مربوط به تاریخ ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته است، میتوان تاریخ ایران را براساس تاریخ نظام پولی -مالی مورد بازنگری قرار داد و چه بسا به یافتههای تازهای بینجامد. باز هم یادآوری میشود که تاریخ پول با تاریخ سکّه و اسکناس و به طور کلّی واحد پولی و ایزار مبادله یکی نیست و در واقع اینها جزئی از تاریخ پول و زیرمجموعه آن هستند.
آیا فراز و فرود ارزش پول در ایران بیش از آنکه نتیجه عوامل اقتصادی باشد، محصول تصمیمهای سیاسی حکومتها بوده است؟
نمیتوان اینها را در تاریخ ایران از هم جدا کرد. اما از آنجا که در طول تاریخ ایران حکومتها معمولاً تمرکزگرا و در همه عرصهها و از جمله اقتصاد مداخلهگر بودهاند، طبیعتاً سهم عوامل سیاسی برجسته و مهم است. از سوی دیگر همانطور که در کتاب مورد بحث هم بارها اشاره شده است باتوجه به موقعیت جغرافیایی و جهانی ایران و بخصوص گسترش ارتباطات بینالمللی از دوره صفویه به بعد که موضوع این کتاب است، نقش عوامل خارجی و تحولات جهانی از اروپا تا هند و شرق را هم نباید از نظر دور داشت.
کتاب چه تصویری از پیوند میان اقتصاد ایران و شبکه تجارت جهانی، از عثمانی تا اروپا و هند، ارائه میدهد؟
هر جایی که شرایط جهانی و از جمله این کشورها اثرگذار بودهاند به موضوع اشاره شده است، اما در عین حال به نظرم همچنان جای پژوهشهای تخصصیتر در این زمینهها وجود دارد و میتوان پیوندها و اثرگذاریهای هر کدام از طرفهای جهانی و مرتبط با ایران را با دقت و جزئیات بیشتر به طور جداگانه یا تطبیقی بررسی کرد.
و نکته پایانی...
ضمن سپاس از شما و ناشر کتاب، امیدوارم با توجه به اتمام نسخههای چاپ دوم کتاب هر چه زودتر شاهد چاپ سوم آن باشیم. همچنین به نسل جوان اهل تاریخ توصیه می شود که با مطالعه اینگونه کتابها، پژوهش در تاریخ اقتصادی ایران به طور کلی، و تاریخ پول و نظام پولی به طور خاص برای دورههای مختلف تاریخ ایران را جدّی بگیرند تا در نهایت بتوان تصویری دقیقتر و کاربردیتر از تاریخ اقتصادی و حتی سیاسی- اجتماعی ایران فراهم آورد.
نظر شما