به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در رشت، کتاب «مفاهیم مدرنیته در روزنامههای عصر مشروطه گیلان» حاصل پژوهش عباس پناهی دانشیار دانشگاه گیلان است که مرکز نشر دانشگاه گیلان آن را در ۲۶۳ صفحه منتشر کرده و در اختیار علاقهمندان تاریخ معاصر قرار داده است.
کتاب در سه فصل نوشته شده است؛ فصل اول با عنوان تأثیر مدرنیته بر روند تحولات فکری و هنری ایران و گیلان، به توصیح روابط ایران و اروپا و تأثیر آن بر جریان فکری و فرهنگی در ایران، جنبش ترجمه در عصر قاجار و آغاز نوگرایی در ایران، زمینههای ورود مفاهیم مدرنیته، تأثیر قفقاز بر تحولات فکری و اجتماعی گیلان، ایرانیان بادکوبه و نقش آنان بر جریان روشنگری در ایران، انقلاب مشروطه، گیلانیان و مشروطه خواهی با تأکید بر نقش قفقازیها، ویژگیهای مشروطه گیلان، سوسیال دموکراتها و مشروطه گیلان، انجمنها و مشروطه گیلانی، مطبوعات رادیکال و تأثیر آن بر مشروطه گیلانی، تأثیر دهقانان، اصناف و ماهیگیران بر رشد رادیکالیزم انقلابی مشروطه گیلانی، اقلیتهای قومی مذهبی و مشروطه گیلانی، نقش جغرافیای گیلان در رشد افکار مردم و نظام زمین داری در گیلان پرداخته است.
تجزیه و تحلیل دیدگاههای سیاسی و اجتماعی روزنامههای عصر مشروطه گیلان عنوان فصل دوم کتاب است که در آن ضمن آوردن اشاراتی در مورد شروع روزنامهنگاری در ایران، روزنامهنویسی در ایران، طنزنویسی در ادبیات مشروطه و روزنامهنگاری این دوره؛ ویژگیهای مطبوعات گیلان در دوره مشروطه را برشمرده و در مورد روزنامهها در این عصر شامل آموزگار، حبل المتین، خیرالکلام، ساحل نجات، راه خیال، نسیم شمال، تمدن، سروش، مدرسه تمدن، کاشف الحقایق، گلستان، گیلان، مجاهد، صدای رشت، ندای رشت، نوع بشر، وقت و یادگار انقلاب توضیحاتی داده است.
تحلیل گزارشهای اخبار مشروطیت در مطبوعات گیلان، عنوان فصل سوم کتاب است و نویسنده در این فصل به بررسی بازتاب مفهوم مشروطیت در روزنامههای گیلان، تقابل معنایی استبداد و نظام مشروطه در نشریات، بازتاب افکار مشروطه خواهان، اقدامات آنان و ارکان مشروطه در نشریات و بازتاب عوامل تأثیرگذاری بر مشروطه ایران در نشریات پرداخته است.
بازتاب مشروطه گیلان در نشریه خیرالکلام، انتشار مفاد قانون اساسی در روزنامه صبح صادق، بازتاب مشروطیت و قانون اساسی در نشریه خورشید، بازتاب اهمیت قانون در نسیم شمال، ساحل نجات و خیرالکلام، بازتاب پارلمان در نشریه خیرالکلام، جایگاه ملت و دولت در عصر مشروطیت، مفهوم ملت و ملی در ادبیات سیاسی عصر مشروطه، مفهوم آزادی در نشریه خیرالکلام، بازتاب فعالیت احزاب در مطبوعات، اخبار انجمنها در جراید عصر مشروطه گیلان و ایران، زنان و آغاز حرکت مشروطیت، حق رأی زنان، تأثیر مشروطه بر رشد اجتماعی و سیاسی زنان گیلان و بازتاب جایگاه زنان در مطبوعات از دیگر موضوعاتی است که نویسنده در فصل سوم کتاب آنها را مورد بررسی قرار داده است.
عباس پناهی در پیشگفتار کتاب، مشروطه را فصل نوینی در حیات فکری و اجتماعی مردم ایران دانسته و نوشته است: این جریان تا اندازهای بر جامعه ایران تأثیرگذار بود که به جرأت میتوان حیات تاریخی ایران را به دو دوره پیش از مشروطه و پس از آن تقسیم نمود زیرا از منظر جامعه شناسی تاریخی تا پیش از وقوع انقلاب مشروطه، استبداد مطلقه بر ایران حکمفرما بود و همه مردم ایران از نگاه حاکمیت، رعیت و زرخرید به شمار میرفتند. پس از وقوع انقلاب مشروطه به جهت گسترش فضای آزادی بیان و آگاهی مردم از حقوق طبیعیشان، مشارکت اجتماعی در ایران تا اندازهای گسترش یافت که پیش از آن هرگز در تاریخ طولانی این سرزمین سابقه نداشت، مردم عادی تا پیش از برقراری مشروطیت و ایجاد پارلمان، رعیت خوانده می شدند و در این این دوره به جهت ایجاد شور اجتماعی ناشی از انقلاب، وارد کارزارهای اجتماعی و سیاسی شدند و کم و بیش توانستند بر اساس توانایی خود بر تحولات اجتماعی تأثیرگذار شوند.
وی در ادامه این پیشگفتار، انقلاب مشروطه را نتیجه تلاشها و جانفشانیهای اقشار مختلف اجتماعی و خردهبورژوازی جدیدی دانسته که در چند دهه اواخر عصر قاجاریه شکل گرفته بودند و ادامه داده است: همراه با دگرگونیهای اساسی در فراخنای سیاسی و اجتماعی ایران، گیلان در عصر مشروطه از جمله ایالتهایی بود که در به ثمر نشستن جنبش مشروطه نقش موثری ایفا نمود. زمانی که مردم تهران در دوره استبداد صغیر محمدعلی شاهی تحت خفقان بودند، مردم گیلان با خیزش خود در برابر نهاد استبدادی، جانی دوباره به انقلاب مشروطه بخشیدند.
نویسنده کتاب «مفاهیم مدرنیته در روزنامههای عصر مشروطه گیلان» در ادامه پیشگفتار نوشته است: گسترش فضای سیاسی و آزادیهای اجتماعی عصر مشروطیت موجب شد تا در گیلان همانند سایر شهرهای بزرگ ایران، مطبوعات به عنوان مهمترین ابزار خبررسانی و آگاهی بخشی فعالیتی چشمگیر داشته باشند. طی سال های ۱۲۸۶ و ۱۲۸۷ بیش از ۱۰ روزنامه در گیلان منتشر می شد و این روزنامه ها جملگی زمینه های تعامل فکری را در جامعه گیلانی فراهم کردند. تأثیر این روزنامهها بر تغییر نگرش مردم بسیار چشمگیر بود و با وجود پایین بودن سطح سواد در آن روز جامعه گیلانی؛ افراد باسواد و تحصیل کرده معمولاً در قهوهخانهها، شب نشینی ها و سایر دورهم نشینی هایی که در فرهنگ گیلان مرسوم بود، گزارش ها و محتوای روزنامه های آن روزگار را برای دیگران خوانده و مردم از این طریق با مفاهیم مدرنیته آشنا می شدند. از نظر فکری و سیاسی، گیلان در کنار تبریز و تهران از ستونهای فکری و اجتماعی مشروطه به شمار می رفت و رشد تحولات اجتماعی موجب شد تا گیلان در سال های مشروطه یکی از درخشان ترین دوران روزنامه نگاری خود را سپری کند. این روزنامه ها علاوه بر توجه به مسائل اجتماعی و زندگی روزمره مردم، به مسائل کلان سیاسی، فکری و اجتماعی کشور توجه ویژه ای داشتند به گونه ای که بحث درباره اصول مشروطه، آزادی ، مدرنیته، قانون خواهی، دموکراسی و تأکید بر نقش مردم در تحولات اجتماعی از مهمترین دغدغه های روزنامه های گیلان در این دوره بوده است.
مهمترین روزنامههای این دوره گیلان؛ آموزگار، خیرالکلام، حبل المتین گیلان، انجمن ملی، ساحل نجات، نسیم شمال، گلستان، مجاهد، کاشف الحقایق، گیلان و سروش بودند و این روزنامهها بر اساس توانایی خود توانستند در شرایط بحرانی آن روز ایران به ویژه در دوره خفقان استبداد صغیر و تحولات پس از آن که روسها عملاً میداندار سرزمین گیلان بودند، شمارههایی را منتشر کنند.
عباس پناهی عضو هیئت علمی پژوهشکده گیلان شناسی دانشگاه گیلان است و حوزه پژوهشی او تاریخ ایران بعد از اسلام با تمرکز بر صفویه، قاجار و دوره پهلوی و اسناد این دورههاست و کتابهای «اسناد گیلان در عصر پهلوی اول» و «اسناد گیلان در دوره مشروطیت (مجلس دوم تا پنجم شورای ملی)» ، «بیماریهای همهگیر، بَلای جان گیلانیان در عصر قاجار و اوایل پهلوی» ، «صنعت نوغان گیلان در مسیر جاده ابریشم» و «نقش تاریخی، اجتماعی و فکری اقوام تالش، گیل و دیلم در تاریخ ایران» ازجمله نوشتههای اوست.
نظر شما