به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، با حضور شماری از علاقه‌مندان و پژوهشگرانِ زبان وادبیات فارس، هنرمندان عرصه رسانه و تصویر و مستند سازی، استادان زبان وادبیات فارسی و زبان شناسی و جمعی از اعضای فرهنگستان زبان وادب فارسی و بنیاد دایره المعارف اسلام و سازمان اسناد و کتابخانه ملی،«نشست شعر فارسی در دیار تات‌ها» شامل نقد وبررسی دیوان محمد حسین طاهری، به همت خانه اندیشمندان علوم انسانی و اندیشگاه فرهنگی کتابخانه ملی در اندیشگاه برگزار شد.

شاعر اجتماعی روزگار خود و فرزند زمانه‌اش

مدیر این نشست، احسان‌الله شکراللهی، رئیس سابق مرکز تحقیقات زبان فارسی در رایزنی فرهنگی ایران در دهلی نو و رئیس اندیشگاه فرهنگی، در آغاز سخنان خود به نمایندگی از خانه اندیشمندان علوم انسانی و کتابخانه ملی با عرض خیر مقدم از برگزاری چنین مراسمی ابراز خوشحالی کرد و ماحصل تورق خود را از دیوان طاهری، در این دانست که این مجموعه شعر، مخصوصا در بخش غزلیات، در حوزه ادبیات اجتماعی می‌گنجد.

شکراللهی در ادامه سخنان خود به بررسی ویژگی‌های شعر اجتماعی و تفاوت آن با شعار اجتماعی پرداخت و به استناد شواهدی از کتاب «غزل اجتماعی معاصر ایران» نوشته مهدی مظفری ساوجی و با نقل گفته‌هایی از محمدعلی بهمنی، اسماعیل خویی و مسعود کیمیایی درباب جنبه‌هایی از شعر اجتماعی سخن گفت و به مرز باریک میان «شاعر روزگار» و « روزنامه‌نگار روزگار» اشاره کرد.

وی با مرور اجمالی شواهدی از اشعار اجتماعی دیوان طاهری صاحب این دیوان را شاعر روزگارِ خود و مصداق این سخن امیرمؤمنان (ع) که فرزند زمانه خود باش به شمار آورد.

شاعر دلتنگ از حق ناسپاسی‌ها و تنگ نظری‌ها

بهرام پروین گنابادی، استاد زبان و ادبیات فارسی و رئیس دانشکده فرهنگ و تمدنِ دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال ودبیر بخش ادبیات خانه اندیشمندان علوم انسانی نخستین سخنران این نشست بود که گفت: اگر بپذیریم که ادبیات، تاریخ واقعی ملت‌هاست، دیوان طاهری می‌تواند سندی باشد از تاریخ یکی از مناطق ایران که تاریخ سرزمین تاکستان را در خود منعکس کرده است.

پروین سپس به پیشینه خانوادگی صاحب دیوان طاهری و خدمات فرهنگی و اجتماعی پدرِ وی، زنده‌یاد میرزا علی محمدطاهری پرداخت و نقش این خانواده فرهنگی را در تربیت نسل‌هایی از مردم تاکستان ستود.

وی یادآور شد: از میان شاگردانِ زنده‌یاد میرزا علی محمد طاهری، ادبیان و سیاستمداران شایسته‌ای پا به عرصه اجتماع گذاشته‌اند.

این استاد ادبیات فارسی در ادامه سخنانش گفت: واقعا جای تأسف است وقتی می‌بینیم در طی سال‌های بسیار در شهر تاکستان چندین مراسم فرهنگی برگزار می‌شود و هیچ کس یادی از مرحوم میرزا علی محمد طاهری، بنیان گذار فرهنگ آن شهر نمی‌کند.

پروین گنابادی در ادامه سخنان خود با نگاهی به تاریخ گلایه و شکواییه در ادب فارسی متذکرشد: از فردوسی تا اخوان ثالث غیر ممکن است به این نکته برنخوریم که آنان گلایه نکرده باشند که مردم زمانه قدر سخنانشان را ندانسته‌اند. در دیوان‌های شاعران حتما صدای ناله‌های شاعران از حسودان و تنگ نظران شنیده می شود؛ حتی نظامی گنجوی در منظومه‌ای غنایی و عاشقانه بابی درباره شکوه از حسودان گشوده و داد سخن داده است.

وی افزود: وقتی نخستین بار دیوان طاهری را ورق زدم آنچه بسیار چشمگیر بود شکوائیه‌های مرحوم محمدحسین طاهری بود از قدرناشناسی مردم زمانه و شهرش که سال‌ها زحمت او در عرصه تعلیم و تربیت به چشم آنان نیامده است.

پروین همچنین با اشاره به شواهدی از شکوائیه‌های دیوان طاهری، به شرح شکوائیه «آموزگار پیر» و خواندن ابیاتی از آن پرداخت و توضیح داد: این قصیده را شاعر از زبان مرحوم پدرش سروده و در آن از تغییر نام دبستانی که به نامش بوده و بعد از انقلاب نام آن دبستان تغییر یافته گلایه کرده است.

دبیر بخش زبان و ادبیات فارسی خانه اندیشمندان علوم انسانی، در پایان سخنان خود به این نکته اشاره کرد که این نوع تنگ نظری‌ها یکی از نقاط ضعف اخلاقی جامعه معاصرایران است و وظیفه همه ماست با مشاهده چنین نمونه‌هایی در جامعه به بازخوانی رفتارهای اجتماعی خود برخیزیم.

دیوان طاهری، تاریخ اجتماعی و فرهنگی تاکستان

سخنران بعدی این نشست، سیدعلی آل‌داود، عضو شورای عالی علمی دایره المعارف بزرگ اسلامی و سرپرست علمی فرهنگ آثار ایرانی واسلامی بود که گفت: دقت در دیوان اشعار شاعرانی که در گوشه و کنارایران می زیسته‌اند از وظایف محققان ادبی است؛ چراکه از لابه‌لای اشعار این شاعران می‌توان به نکات ارزشمند اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی پی برد.

عضو شورای عالی علمی مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، در ادامه گفتار خود به مرور اجمالی زندگی محمدحسین طاهری از کودکی تا بازنشستگی پرداخت و وقایع تأثیرگذار و مهم سیاسی و اجتماعی دوران حیات این شاعر را برشمرد.

وی یادآور شد: طاهری در چنین حال و زمانه‌ای و در همان دوران تحصیل در دبیرستان به سرودن شعر روی آورده است.

آل داود با اشاره به درج بعضی از این حوادث در دیوان طاهری ونیز با اذعان به اینکه مؤلف واقعی فرهنگ مردم تاکستان، میرزا علی محمد طاهری، پدر شاعر، بوده است، اهمیت دیوان طاهری را در اطلاعاتی دانست که درباب تاریخ فرهنگ تاکستان، اسامی دبستان‌ها، آموزگاران و نام روستاها و مدارس در اختیار خوانندگان گذاشته است.

وی در بخش دیگری از سخنان خود به مرور اجمالی بعضی شواهد اجتماعی وفرهنگی دیوان طاهری پرداخت وبا تأکید بر بخش مثنویات و ذکر عناوین سروده‌هایی چون سفرنامه فرهنگ، بازنشستگی و رنج نامه یادآور شد: در این سروده‌ها ما با احوال خصوصی زندگی و حوادث دوستان و بستگان او بیشتر آشنا می‌شویم.

عضو شورای عالی علمی مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی در بخش پایانی سخنرانی خود با استناد به شواهدی از دیوان طاهری به تأثیرپذیری شاعر از قاآنی و یغمای جندقی پرداخت و با بررسی شیوه تدوین دیوان طاهری از منظر روش تحقیق افزود: شیوه تدوین اشعار دیوان طاهری، خلاف روش قدما که براساس الفبایی است ، براساس سیر تاریخی سرایش بوده و این روش برای درک تحولات فکری و سیر بلوغ فرهنگی و ذوقی و قریحه شاعر، روش پسندیده‌ای است. همچنین تعلیقاتِ تدوینگر دیوان طاهری در مستندسازی اعلام جغرافیابی و تاریخی و شرح لغات همگی مفید و راهگشاست.

کامیار عابدی، نویسنده و منتقد ادبیات معاصر ایران سخنران بعدی بود که با خواندن غزلی از دیوان طاهری با مطلع «گرچه تاتی است لفظ مادری‌ام / مرغ خوشخوان گلشن دری‌ام» گفت: این شعر موقعیت زنده‌یاد محمدحسین طاهری را تا حدی برای ما روشن می‌کند.

وی افزود: وقتی اشعار این دیوان را ورق می‌زنیم می‌بینیم با اشعار یک معلم ادیب و صاحبِ ذوق سرشار روبه‌روهستیم که در ۱۳۱۳ در یک خانواده فرهنگی زاده شد و قبل از اینکه سی سال دوران معلمی‌اش باپایان برسد براساس قانونی که در بعد از انقلاب تصویب شد بازنشسته شده و از این بازنشستگی زود هنگام هم بسیار نالان بوده، با حقوق بازنشستگی و کشاورزی مختصری که داشته، با فروتنی و مهر زیسته وبا نگاه انتقادی به مسائل زمانه خود زندگی کرده است. محمد حسین طاهری در تمام زندگی خود به تعبیر آل احمد اهل خدمت بوده است و نه اهل خیانت به کشور و حبیب یغمایی بیتی دارد که مناسب حال زنده یاد محمد حسین طاهری است «بدین کشور کسی خدمتگزاراست/ که دهقان است یا آموزگار است»

این نویسنده در ادامه سخنان خود از دو جنبه و نظرگاهِ «چه گفتن‌ها» و «چگونه گفتن‌ها» به بررسی و تحلیل دیوان طاهری پرداخت و گفت: در دیوان طاهری مضامین و محتوای اشعار عمدتا درباره پدر، مادر، همسر، خویشاوندان، دوستان و اشعار اخوانیات، فضایل و رذایل اخلاقی است.

عابدی افزود: اما یکی از نکاتی که در این دیوان خیلی به آن تأکید شده و بسیار به چشم می‌آید مسائل مربوط به بازنشستگی زودهنگام شاعر با حقوق ناچیز آن است. همچنین در این دیوان با توجه به شعری که شاعر در سوگ مهندس بازرگان در ۱۳۷۳ سروده است می‌توان به توجه او به اعتدال و عقلانیت پی برد و اینکه شاعر راه نجات کشور را در تحقق این دو، می‌دانسته است. سراینده اشعار دیوان طاهری درعین ناامیدی از مردم زمانه و دلتنگی از بازنشستگی خود، همواره وطن‌دوست و به اخلاق و مذهب پای‌بند یا به تعبیر دیگر، وطن دوستی و اخلاق همیشه پشتیبان مضامین اصلی اشعار او بوده است. هرچند جهان فکری او در محیط کوچک شهرستان نمی‌گنجیده و شاعر محیط زندگی خود را زندانی می‌دیده و بسیاری از اشعارش صدای ناله‌های او از به پا داشتن زنجیری است که مستقیم و غیرمستقیم به گوش ما می‌رسد.

عابدی در تحلیل و بررسی چگونه گفتن‌های سراینده دیوان طاهری، با تذکر این نکته که اصولا منتقدان حوزه ادبیات، دیرباور هستند گفت: وقتی دیوان طاهری به دستم رسید و آن را ورق زدم، متوجه شدم ارزش ادبی اشعار و شیوه شاعری و تسلط محمد حسین طاهری به کلام و غزل‌سرایی از آنچه می‌اندیشیدم خیلی بیشتر و فراتر است.

وی با اشاره به مزیت تدوین اشعار دیوان طاهری براساس سیرتاریخی که داوری و ارزیابی اشعار را برای خوانندگان و پژوهشگران راحت‌تر کرده است، افزود: با توجه به تاریخ سرایش شعرها دیوان طاهری را می‌توان در دو بخش قبل از بازنشستگی شاعر (قبل از سال ۱۳۶۰) و بعد از بازنشستگی (بعد از ۱۳۶۰) ارزیابی کرد. در قبل از بازنشستگی، رویارویی شاعر با شعر، جنبه ذوقی و گهگاهی داشته و شعرهایی که سروده، بیشتر در استقبال و تقلید مستقیم از شعر بزرگان بوده است. در این دوره که شاعر تجربه‌های جوانی در شعر را می‌گذرانده و بیشتر در میدان قصیده، طبع آزمایی‌های ناموفقی داشته، شعرهای او دارای عیوب قافیه و وزن و مسائل عروضی بوده وخالی از روانی در کلام است؛ اما در بعد از بازنشستگی به نظر می‌رسد شاعر به مطالعه وسیع دیوان‌های شاعران پرداخته و با شعر انس بیشتر یافته و در واقع محمد حسین طاهری دوم یا «شاعردوم » در این دوره آفریده شده است. در دوره دوم ، شاعر با رهایی از تقلید و سنت محض ، به تتبع می‌رسد واز یک شاعر خاص تقلید نمی‌کند؛ هرچند در دوره دوم هم شواهدی از استقبال او از مولوی، پروین اعتصامی، هوشنگ ابتهاج و ایرج میرزا دیده می‌شود. همچنین زنده‌یاد محمدحسین طاهری، اگرنه همیشه اما در موارد قابل توجهی توانسته است به سهولت در بیان دست یابد. غزل‌های او که عمدتا غزل نئوکلاسیک بوده از محتوای معاصر هم تأثیر پذیرفته است.

عابدی در پایان سخنان خود با برشمردن بعضی کاستی‌های تعلیقات و تذکر اشتباه‌های تدوینگردیوان طاهری گفت: ویراستار دیوان در کار خود موفق بوده و کار را به شایستگی انجام داده و توضیحاتش نیز مفید است.

شاعر تربیت شده در دامان فرهنگ

سخنران بعدی نشست«شعر فارسی در دیار تات‌ها»، هومن یوسفدهی، استاد زبان وادبیات فارسی، مصحح متون ادبی سبک هندی، گیلان پژوه ومدیرکل اداره نسخ خطی سازمان اسناد و کتابخانه ملی بود که در آغاز سخن خود متذکر شد: از خوش اقبالی یک شاعر آن است که فرزند او به تدوین و جمع آوری اشعارش همت کند. چون در تاریخ ادبیات ، شاعرانی بوده‌اند که حتی بعد از ۳۰۰ سال از درگذشت آنان کسی سراغ اشعارشان نرفته است. همچنین شاعرانی را سراغ داریم که فرزندانشان کمترین توجهی به آثار پدر نکرده و اگر فرزندان نااهل هم بوده‌اند چه بسا مجموعه دست نوشته‌ها و آثار شاعر را به دور ریخته‌اند.

این متن پژوه در ادامه سخنان خود با توصیف عالمانه بودن مقدمه تدوینگر دیوان طاهری به سودمندی پاورقی‌های دیوان طاهری در مستند سازی اعلام جغرافیایی و تاریخی اشاره کرد و گفت: این پاورقی‌ها مانع فراموشی اعلام در طی تاریخ و مفید برای آیندگان خواهد بود.

یوسفدهی در بخش دیگر سخنان خود با اشاره تاریخی به همت میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله در تکوین آموزش و پرورش نوین ایران وتأسیس مدارس جدید، به تبیین اهمیت «خاندان‌های فرهنگی» در تاریخ معاصرایران پرداخت و از مصائبی گفت که در گذشته مدارس نوین براثر مخالفت مجامع سنتی و مذهبی با آن روبه‌رو می‌شدند.

وی همچنین یاد آور شد: در عین حال باید این نکته را در نظر داشت که به خاطر کم بودن فرهنگیان و کم بودن مدارس، فرهنگی مانند وکیل و وزیر از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده و در صدر جای داشته است.

مدیرکل اداره نسخ خطی از زنده‌یاد میرزا علی محمدطاهری (پدر محمدحسین طاهری) به عنوان یکی از طلایه‌داران فرهنگ ایران معاصر در منطقه تاکستان یاد کرد و افزود: کسی که در چنین محیطی تربیت می شود، از آن خانواده و آن تربیت فرهنگی اثر خواهد پذیرفت.

یوسفدهی با اشاره به مقدمه خود شاعر بردیوان طاهری، ضمن توصیف ادیبانه و محترمانه‌ بودن نثر مقدمه، به روحیه خاص آموزگاری شاعر و نوع تربیت فرهنگی او پرداخت که خود را متعهد به بیان توضیحات دقیق می‌دانسته و یاد آور شد: این خصلت معلمان است که می‌خواهند مطلب را به مخاطبان خود کاملا دقیق توضیح بدهند.

این استاد زبان وادبیات فارسی سپس به بررسی ویژگی‌های شعر دیوان طاهری پرداخت و تأثیرپذیری از حافظ و هوشنگ ابتهاج، برخورداری از طبع روان و موزون وسستی بعضی ابیات وضعف کلام بعضی شعرهای دوران جوانی شاعر را از ویژگی‌های دیوان طاهری برشمرد.

یوسفدهی با تذکرِ این نکته که افزودن قید « تاکستانی » به «دیوان طاهری » در عنوان جلد، باعث تمایر این دیوان از دیگر « دیوان‌های طاهری» خواهد شد وهمچنین شاید بهتر بود همه تعلیقات در پاورقی‌ها به پایان کتاب برده می‌شد، با خواندن دو غزل ِ«درای قافله » و « همت حافظ» از دیوان طاهری به سخن خود پایان داد.

تاثیر زبان‌های تاتی و ترکی بر اشعار طاهری

آخرین سخنران این نشست، تدوینگر دیوان طاهری، فرهاد طاهری، نویسنده و پژوهشگر تاریخ فرهنگ معاصرا یران بود.

این پژوهشگر تاریخ فرهنگ معاصر، قبل از شروع سخن اصلی خود ضمن پذیرفتن بعضی کاستی‌ها در تدوین دیوان طاهری، به انتقادات وملاحظات سخنرانان نشست پاسخ گفت و همچنین گزارشی از آثار درآستانه انتشار زنده‌یادان میرزا علی محمد طاهری و محمدحسین طاهری ارائه کرد.

طاهری افزود: زبان مادری صاحب دیوان طاهری، تاتی بوده و او همچنین به زبان ترکی هم تسلط داشته است.

وی گفت: یکی از جنبه‌های به نظر حائز توجه در دیوان طاهری، تأثیر زبان‌های تاتی و ترکی در آن است . این تأثیر در سه حالت خود را معمولا نشان داده که شامل نخست در ملمعات فارسی و تاتی یا فارسی و ترکی، دوم در مصراع‌هایی که کلمه‌ای تاتی با کلمه‌ای فارسی قافیه شده و سوم، تأثیر نحو زبان تاتی یا کاربرد معنایی کلمه در زبان تاتی و تسری آن معنا در زبان فارسی می‌شود.

طاهری با ذکر مستنداتی از دیوان طاهری افزود: صاحب دیوان طاهری در اشعار تاتی خود مطلقا تحت تأثیر زبان فارسی قرار نگرفته و خلاف بعضی از تاتی‌سرایان شهر خود که اشعارشان به لحاظ نحو و واژگانِ شعر، از زبان تاتی بهره‌ای بسیار اندک دارد، شعر تاتی مرحوم محمدحسین طاهری کاملا اصیل و برکنار از زبان فارسی است.

این پژوهشگر تاریخ فرهنگ معاصر با خواندن غزل طنز اجتماعی وانتقادی «سهمیه گونی» از دیوان طاهری با مطلع «ای بام مکن چکّه ز گونی خبری نیست/ زین برگ جوازی که تو داری ثمری نیست» به سخنان خود پایان داد.