سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – مرضیه نگهبان مروی: «نفرین نوبهاران» اثر بختیار علی که در نشر چشمه منتشر شده، رمانی است که با روایتی عمیق، تنش همیشگی میان ساحت خصوصی و عمومی زندگی را به کاوش میکشد. این اثر در عین پرداختن به چگونگی یافتن معانی نو در مفاهیم و تبدیل آنها به ابزاری در دست قدرت، به مضامین تاریخی، داستانی به غایت معاصر و قابل درک برای امروز ارائه میدهد.
فراتر از یک رمان خوب، «نفرین نوبهاران» برای خواننده فارسیزبان، دریچهای به روی همسایه میگشاید؛ جهانی که شگفتیهای خاص خود را دارد اما در نهایت به زبان مشترک انسانی سخن میگوید. بختیار علی، خواننده را به دنیایی هم غریب و هم آشنا دعوت میکند؛ غریب به سبب آداب و تاریخ منحصربهفردش، و آشنا چون در بطن خود به مفاهیم جهانی عشق، خیانت، ترس و غرور میپردازد که همگان با آنها زیستهاند. این کتاب تاروپود جامعه و روح انسان را با ظرافتی بینظیر به هم میبافد و خواننده را به تأمل عمیق در دنیای پیرامون و درون خود وامیدارد. در گفتوگوی پیشرو که با مریوان حلبچهای مترجم اختصاصی آثار بختیار علی صورت گرفته است، قصد داریم به اعماق این اثر ارزشمند سفر کرده و زوایای پنهان آن را کشف کنیم.
در مقایسه با آثار حجیم بختیار علی، ایجاز و فشردگی «نفرین نوبهاران» چه چالشهای جدیدی در ترجمه برای شما ایجاد کرد؟
ترجمه رمان نفرین نوبهاران در مقایسه با دیگر آثار حجیم نویسنده دشواریهای خاصی داشت. به خصوص در رابطه با توصیفات و تصویرهای زیادی که نویسنده در آن آثار حجیم ارائه میداد و تا حد زیادی دست مترجم را برای باز آفرینی خلاقانه در زبان مقصد باز میگذاشت. جملات و توصیفات و تصاویر در نفرین نوبهاران بسیار موجز، کوتاه و ریتمیکتر است و امکان محدودتری برای آفرینش زبانی دارد. مترجم در چنین وضعیتی باید بسیار دقیقتر و ریزبینانهتر کار کند.
بختیار علی در این رمان «بهار» را از نماد رویش به نماد نفرین تغییر داده است؛ پیوند این وارونهسازی با واقعیتهای سیاسی خاورمیانه را چگونه تحلیل میکنید؟
واقعیتهای سیاسی خاورمیانه و جهان سوم چنین است که در نفرین نوبهاران و دیگر آثار نویسنده میبینیم کاش بهار همان زیبایی و نوزایی و جشن و شادی درون افسانهها و اسطورههایمان بود اما تاریخ ادیان، ملتها، احزاب و ایدئولوژیهای گوناگون در این خطه و در طول تاریخ سراسر خون و خشونت بوده و هست.
سختترین بخش انتقال «نثر شاعرانه» و تصاویر وهمآلود این رمان از زبان کُردی به فارسی کجا بود؟
برای من که از کودکی به هر دو زبان و فرهنگ زیسته و بزرگ شدهام همچنین از نوجوانی با آثار بختیار علی بزرگ شدهام و با ظرفیتهای زیبا و کمنظیر قلم این نویسنده و هر دو زبان فارسی و کردی آشنا هستم کار خیلی سخت و دشواری نبود چرا که کلمه به کلمهی این رمان را با تمام وجود و با عشق ترجمه کردهام.
نسبت میان «خشونت» و «آرمانخواهی» در این اثر بسیار پررنگ است؛ آیا این رمان را میتوان مانیفست نویسنده علیه ایدئولوژیهای ویرانگر دانست؟
در نفرین نوبهاران و دیگر آثار نویسنده این عصیان و مانیفست را علیه ایدئولوژیهای ویرانگر میبینم. از غروب پروانه تا آخرین انار دنیا و شهر موسیقیدانهای سپید، تصاحب تاریکی، بندر فیلی و نفرین نوبهاران وجود دارد. آثار این نویسنده و متفکر بزرگ فریادیست علیه استبداد، فاشیسم، سنتها و ایدئولوژیهایی که جهان فردگرایانه و آزادیهای فردی را مدام مورد تهدید قرار دادهاند.
شخصیتهای این رمان میان اسطوره و تاریخ معلقاند؛ چرا بختیار علی برای روایت دردهای معاصر، همچنان بر استفاده از زبان اسطوره پافشاری میکند؟
در رمان استفاده از اسطوره در رابطه با شخصیتپردازی و محتوای کار و همچنین از تاریخ شده است اما زبان به هیچوجه اسطورهای نیست.
در فرآیند ترجمه، کدام لایهی کتاب (سیاسی، فلسفی یا اسطورهای) برای خود شما درگیرکنندهتر بود؟
باید بگویم من بارها در گفتوگوها و مصاحبهها و سخنرانیهای مختلف اشاره کردهام که هر اثری را که برای ترجمه انتخاب میکنم هم از نظر هنری باید در عالیترین سطح باشد و هم از نظر جهانبینی. به همین خاطر نفرین نوبهاران هم از همه جنبههای فکری و فلسفی، سیاسی و تاریخی و اجتماعی بسیار برایم مهم بوده است اما در این رمان بیش از همه ابعاد فلسفی اثر برایم جذاب بود و ذهنم را بیشتر درگیر کرد.
آیا در هنگام ترجمه، موردی بود که برای درک استعارههای پیچیدهی متن با خود نویسنده مشورت کنید؟
خیر. هیچ موردی نبود که نیاز به مشورت و گفتوگو با نویسنده در موردش داشته باشم. گرچه بیش از یک ربع قرن است با هم کار میکنیم و همیشه تنها مترجم مورد اعتماد ایشان به زبان فارسی بودهام بهطوریکه آثارشان را قبل از چاپ به زبان اصلی در اختیارم قرار داده و کپیرایت و حق ترجمه به زبان فارسی را به من واگذار کرده است. همچنین به دلیل آشنایی کامل با زبان فارسی و تسلط به فرهنگ ایرانی علاوه بر زبان آلمانی، انگلیسی، عربی و کردی همیشه پاسخگوی سوالاتم بوده و از هیچگونه روشنگری و توضیحات دریغ نکرده.
فکر میکنید «حافظه» و «تکرار تراژدی» که از تمهای اصلی کتاب است، چه وجه اشتراکی با زیستِ امروز مخاطبان ایرانی دارد؟
بسیار بسیار زیاد. به همین دلیل هم هست که بختیار علی در ایران بیش از بسیاری از برندگان نوبل محبوبتر و پرمخاطبتر است. بختیار علی در آثارش به شکل گستردهای به تنهایی انسانها، رنجها، عشقها و جداییهایشان میپردازد. به خشونت به طور کلی بهویژه علیه زنان، به نقد رادیکالیسم دینی و به آزادیهای فردی میپردازد. همهی این مقولات دغدغه و مسئلهی اصلی و بنیادین امروز مردم ایران است. اشتراکات بسیار زیادی وجود دارد که باید به طور مفصل و جزئی به آنها پرداخت که متاسفانه در این گفتوگو نمیشود به آن اشاره کرد...
آیا «نفرین نوبهاران» برای کسی که میخواهد تازه با جهان بختیار علی آشنا شود، مدخل مناسبی است؟
بله بیتردید. زیرا در این اثر دغدغههای اصلی و بنیادین و سیر خط فکری و فلسفی نویسنده را به وضوح میبینیم. خطوط فکری و اندیشههای فلسفی که از دهه نود میلادی در رمان غروب پروانه تا به امروز در نفرین نوبهاران به اشکال گوناگونی بر آن کار کرده و تاکید نموده است. عناصر بسیار مهم و پر رنگی در رمان نفرین نوبهاران وجود دارد که نشان دهندهی اندیشههای انسانی و فلسفی نویسنده است. بر این باورم هر کسی که از طریق خوانش این رمان برای اولینبار با نویسنده آشنا شود، شیفتهی این نویسنده و افکارش میشود.
کدام شخصیت یا موقعیت در این داستان، عمیقترین تاثیر حسی را روی شما بهعنوان مترجم گذاشت؟
در واقع انتخاب موقعیت یا شخصیت خاصی برایم بسیار سخت است زیرا من با همهی آن مکانها و اشخاص و در تکتک آن لحظات زندگی کرده و میکنم. از ارباب کامیل، گیلاس نوبهاران و دوقلوهایشان تا برادر کامیل که به طبیعت برمیگردد. اما شخصیتهای که بیش از همه من را تحت تأثیر قرار دادند، برادر کامیل بیگ که از دید من نماد فردگرایی و عصیان علیه گفتمان سنتی جامعهی خویش است. همچنین شخصیت بسیار زیبا و قوی زوزان که نماد زن قدرتمند و تسخیرناپذیر است.
نظر شما