طیبه شامانی، یکی از شاعران مجموعه «فرشته‌ها برایت لالایی می‌خوانند» در گفتگو با خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) درباره تجربه حضور در این مجموعه و ضرورت تولید شعر مذهبی برای خردسالان گفت: از عوامل تولیدکننده برنامه با من تماس گرفتند و موضوع مجموعه را مطرح کردند. پیش از آن، آنچه درباره ائمه(ع) شنیده و در ذهنم باقی مانده بود، زمینه ذهنی لازم را ایجاد کرده بود، اما راهنمایی‌ها و گفت‌وگوهای تهیه کننده برنامه در شکل‌گیری و تولید این آثار بسیار مؤثر بود.
وی افزود: در این پروژه، دو موضوع برایم اهمیت داشت؛ یکی پیدا کردن زبان مناسب برای کودک و دیگری یافتن زاویه‌ای تازه برای روایت شخصیت ائمه(ع). من نسبت به زبان حساس هستم و برایم مهم است که زبان شعر سالم و درست باشد و بتواند با دنیای کودک ارتباط برقرار کند.
شامانی ادامه داد: بارها گفته شده است که باید درباره ائمه(ع) چیزی به کودک گفت که پیش از این نشنیده باشد. این مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم شعرها قرار است در قالب لالایی و هنگام خواب برای کودک خوانده شوند. در چنین شرایطی، کودک باید شخصیت آن امام را در حین شنیدن شعر حس و تصویر کند، نه اینکه فقط نامی از او بشنود یا با یک تعریف کلی مواجه شود.
وی با اشاره به نمونه‌ای از شعرهای این مجموعه گفت: برای مثال درباره امام حسن(ع)، ویژگی بخشندگی ایشان از یک سو از نظر زبان اهمیت داشت؛ یعنی اینکه چگونه این ویژگی را با واژه‌هایی بیان کنم که کودک آن را بفهمد و دوست داشته باشد و از سوی دیگر، باید زاویه‌ای را انتخاب می‌کردم که برای کودک تازه باشد و در ذهن او بماند، نه اینکه صرفاً تکرار مطالب شنیده‌شده باشد.
روایت یک ویژگی بزرگ از دل یک تصویر کوچک
این شاعر کودک درباره شیوه روایت شخصیت ائمه(ع) در شعرهای مجموعه بیان کرد: تلاش کردم از جایی وارد شوم که برای کودک ملموس باشد؛ نه از یک روایت کلی و شناخته‌شده، بلکه از یک جزئیات کوچک که کودک بتواند آن را در ذهنش تصویر کند.
شامانی افزود: برای مثال به جای اینکه بگویم امام رضا(ع) چه مقام بزرگی داشتند، سراغ یک لحظه ساده از رفتار ایشان با مردم یا کودکان رفتم. نقطه ورود من معمولاً یک تصویر کوچک و انسانی است، نه یک تعریف بزرگ و کلی. همین تصویرهای کوچک هم تکراری نیستند و هم کودک می‌تواند با آنها ارتباط برقرار کند.
وی درباره محدودیت حجم شعرهای لالایی نیز گفت: این محدودیت واقعاً بر کار تأثیرگذار بود. وقتی قرار است همه مفاهیم در چند بیت و با زبان کودکانه گفته شود، نمی‌توان همه ابعاد شخصیت یک امام را روایت کرد. بنابراین ناچار بودم از میان روایت‌های مختلف، یک ویژگی یا یک لحظه را انتخاب کنم که هم برای کودک قابل فهم باشد و هم روح آن شخصیت را نشان دهد.
شامانی ادامه داد: همین محدودیت باعث شد تصویرها دقیق‌تر و مضمون‌ها خلاصه‌تر شوند؛ یعنی به جای اینکه بخواهیم همه چیز را بگوییم، فقط یک نکته درست و ماندگار را انتخاب کنیم.
کودک را نباید با توضیح مستقیم دینی مواجه کرد
این شاعر درباره شیوه انتقال مفاهیم دینی در مجموعه «فرشته‌ها برایت لالایی می‌خوانند» اظهار کرد: تلاش کردم مفهوم را از راه تصویر و حس منتقل کنم، نه از طریق توضیح و آموزش مستقیم. یعنی به جای اینکه بگویم فلان امام چه ویژگی‌ای داشت، آن ویژگی را در یک صحنه کوچک نشان بدهم تا کودک خودش آن را حس کند.
وی افزود: این شیوه باعث می‌شود هم مفهوم منتقل شود و هم شعر به یک متن آموزشی تبدیل نشود. به نظر من کودک وقتی چیزی را از طریق تصویر، حس و ریتم دریافت کند، بهتر در ذهنش می‌ماند تا زمانی که مفهوم به شکل مستقیم به او گفته شود.
شامانی درباره توجه به گروه سنی مخاطب نیز گفت: از ابتدا گروه سنی مخاطب برای من مشخص بود و تهیه کننده برنامه نیز همان ابتدا این موضوع را مشخص کرده بودند. این مسئله اهمیت زیادی دارد، چون اگر قرار باشد شعر برای طیف وسیعی از کودکان نوشته شود، زبان، دایره واژگان و نوع تصویرسازی کاملاً تغییر می‌کند.
وی ادامه داد: دایره واژگان یک خردسال با کودک بزرگ‌تر تفاوت دارد و زبان کودک نیز با نوجوان متفاوت است. بنابراین وقتی گروه سنی از ابتدا مشخص باشد، شاعر می‌داند با چه زبانی، چه تصویرهایی و چه حجمی از مفهوم مواجه است. در این مجموعه نیز مخاطب از ابتدا برای من روشن بود و شعرها بر همان اساس شکل گرفتند.
شعر مذهبی نباید به انتقال اطلاعات محدود شود
شامانی درباره استفاده از منابع دینی در کنار زبان شاعرانه گفت: هر دو برای من اهمیت داشت؛ هم از روایت‌ها و منابع مربوط به زندگی شخصیت‌ها الهام گرفتم و هم تلاش کردم زبان شاعرانه، تخیل و خلاقیت در شعر حضور داشته باشد و اثر از حالت شعاری فاصله بگیرد.
وی افزود: نوشتن درباره شخصیت‌های دینی حساسیت بیشتری دارد. من درباره شخصیتی که قرار بود برای او شعر بنویسم، مطالعاتی انجام دادم و در نهایت تلاش کردم حاصل کار تلفیقی از شناخت شخصیت و سیره او با زبان شاعرانه و تخیل باشد تا شعر صرفاً انتقال اطلاعات نباشد و کودک بتواند با آن ارتباط برقرار کند.
لالایی مذهبی؛ حلقه‌ای که در ادبیات کودک کم‌رنگ است
این شاعر با تأکید بر اهمیت قالب لالایی گفت: قطعاً قالب لالایی بر شیوه نوشتن این شعرها تأثیر داشت. لالایی قرار است بارها و حتی هر شب شنیده شود و به تعبیر من در ضمیر ناخودآگاه کودک ثبت شود.
شامانی ادامه داد: یکی از نکاتی که این کار را برای من ارزشمند کرد، خود قالب لالایی بود. ما سالهاست برای کودکانمان لالایی‌های خوب و متناسب با فرهنگ ایرانی و دینی کم داریم. من پیش از این نیز در نشر نبات، دو لالایی، یکی برای حضرت رقیه(س) و دیگری برای اربعین امام حسین(ع)، کار کرده بودم و از قبل تجربه این قالب را داشتم.
وی افزود: یکی از دغدغه‌های همیشگی من این است که خانواده‌ها لالایی‌های خوب و متناسب با فرهنگ ملی، مذهبی و دینی خود در اختیار داشته باشند تا بتوانند برای کودکانشان بخوانند.
شامانی درباره ویژگی‌های موسیقایی این آثار گفت: تلاش کردم لالایی‌ها ریتم داشته باشند و آهنگین باشند، اما نه آنقدر که کودک را از خواب خارج کنند. ریتم باید به گونه‌ای باشد که مادر بتواند آن را بخواند، کودک از شنیدن آن لذت ببرد و در عین حال، این صدا و حس در ذهن و ناخودآگاه او ثبت شود.
نوشتن برای ائمه(ع) از زاویه نگاه کودک
وی درباره تجربه شخصی خود از نوشتن درباره ائمه(ع) برای کودکان گفت: نوشتن درباره ائمه(ع) برای کودک برای خود من تجربه بسیار ارزشمندی بود. هرچه بیشتر با روایت‌های زندگی این بزرگواران سر و کار پیدا می‌کردم، بیشتر به این فکر می‌کردم که چگونه می‌توان همان مفاهیم را ساده و بی‌واسطه به کودک منتقل کرد.
شامانی افزود: این کار باعث شد من نیز از زاویه‌ای متفاوت به شخصیت و سیره این عزیزان نگاه کنم؛ از زاویه نگاه یک کودک. این تجربه هم بر کار من تأثیر گذاشت و هم برای خودم تجربه‌ای متفاوت و ارزشمند بود.
ادبیات کودک مذهبی هنوز از ظرفیت ائمه(ع) استفاده نکرده است
این شاعر درباره وضعیت تولید آثار مذهبی برای کودک بیان کرد: به نظر من در حوزه ائمه(ع) برای کودکان بسیار کم کار شده و برای این گروه سنی هنوز منابع خوب و غنی نداریم. آثاری که درباره همه ائمه(ع) برای کودکان تولید شده و از نظر محتوایی و ادبی نیز اصولی باشند، بسیار محدودند.
وی افزود: باید به دست‌اندرکاران این مجموعه خداقوت گفت که به فکر چنین کاری افتادند، اما همچنان جای کار بسیار زیادی وجود دارد و می‌توان آثار بیشتری تولید کرد.
شامانی ادامه داد: حتی همین کتاب‌هایی که در قالب لالایی تولید می‌شوند نیز بسیار کم هستند. در واقع برای این گروه سنی و حتی گروه‌های سنی دیگر، کتاب‌هایی که درباره ائمه(ع) باشند و شخصیت و روایت‌های زندگی آنها را به شکل درست برای کودک روایت کنند، کم داریم.
وی گفت: کودکان ما می‌توانند از ائمه(ع) الگو بگیرند؛ به‌ویژه در شرایطی که هر روز از طریق فضای مجازی، اپلیکیشن‌های مختلف و رسانه‌های دیگر، تصاویر و مفاهیم مختلفی در ذهن و ضمیر ناخودآگاه آنها ثبت می‌شود. باید در مقابل این جریان، الگوهای درست و جذاب را نیز در اختیار کودک قرار دهیم.
شامانی همچنین درباره مسیر احتمالی خود در ادامه تولید شعر مذهبی کودک گفت: اگر قرار باشد این تجربه را ادامه بدهم، ترجیح می‌دهم سراغ شخصیت‌ها و روایت‌هایی بروم که کمتر برای کودک گفته شده‌اند؛ چراکه ظرفیت‌های استفاده‌نشده در ادبیات کودک مذهبی بسیار زیاد است.
وی افزود: بسیاری از ائمه(ع) و روایت‌های زندگی آنها هنوز آن‌طور که باید برای کودک روایت نشده‌اند. اگر هم بخواهم سراغ شخصیت‌های شناخته‌شده بروم، تلاش می‌کنم وجهی تازه از آنها را روایت کنم که کمتر گفته شده باشد.
شناخت کودک؛ شرط عبور شعر مذهبی از کلیشه
این شاعر کودک درباره مهم‌ترین نیاز شعر مذهبی کودک گفت: به نظر من مهم‌ترین مسئله این است که کودک را بشناسیم؛ جهان‌بینی و دغدغه‌های او را بشناسیم. شاعر کودک باید جامعه‌شناسی و روان‌شناسی بداند تا نیاز کودک را درک کند و بداند چگونه برای او بنویسد که شعر برایش جذاب و قابل ارتباط باشد.
شادمانی ادامه داد: شاعر باید مخاطب خود را بشناسد و از سلیقه او باخبر باشد. وقتی شاعر کودک را بشناسد، می‌تواند حتی از قالب‌های تکراری نیز فاصله بگیرد. ممکن است قالب آشنا و تکراری باشد، اما مطلبی که در آن بیان می‌شود تکراری نباشد و حرف تازه‌ای داشته باشد.
وی در پایان تأکید کرد: همین شناخت مخاطب و پیدا کردن زاویه‌های تازه است که می‌تواند شعر مذهبی کودک را از تکرار و کلیشه نجات دهد و باعث شود این آثار با کودک امروز ارتباط برقرار کنند.
نظر شما