سرویس بین‌الملل خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ الرفاعی در این مقاله، کتاب «محمد در منابع سریانی» نوشته نصیر کعبی را حاصل بیش از چهارده سال پژوهش معرفی می‌کند و آن را در امتداد مطالعاتی قرار می‌دهد که با بررسی منابع غیرمسلمانان، روایت‌های تاریخی مربوط به آغاز اسلام را با شهادت‌های همزمان یا نزدیک به آن دوره می‌سنجند. به باور او، اهمیت این آثار در آن است که امکان مقایسه‌ی روایت‌های اسلامی با نوشته‌هایی را فراهم می‌کنند که نویسندگان مسیحی، یهودی و دیگر جوامع دینی درباره‌ی محمد(ص) و عرب‌های مسلمان ثبت کرده‌اند.
از تاریخ ایران ساسانی تا نام عراق
عبدالجبار الرفاعی مقاله‌ی خود را با مرور آشنایی‌اش با نصیر کعبی آغاز می‌کند. او می‌نویسد حدود بیست سال پیش، کعبی نسخه‌ی دست‌نویس رساله‌ی دکتری خود را با عنوان «جدال دولت و دین در اندیشه‌ی شرق باستان: ایران در عصر ساسانی به‌عنوان نمونه» برایش فرستاد. الرفاعی این پژوهش را از نظر جامعیت و شیوه‌ی بررسی رابطه‌ی دین و قدرت سیاسی، کاری متمایز می‌داند؛ به‌ویژه از آن جهت که نشان می‌داد پادشاهان ساسانی چگونه از دین و متولیان آن برای تثبیت و پیشبرد اهداف حکومت بهره می‌گرفتند.
به نوشته‌ی الرفاعی، کعبی در این پژوهش سنت دانشگاهی مورخان عراقی را ادامه داده است؛ سنتی که نام‌هایی چون جواد علی، صالح احمد العلی و عبدالعزیز الدوری از چهره‌های برجسته‌ی آن هستند. او تسلط کعبی بر چند زبان شرقی را نیز بخشی از ویژگی‌های علمی او می‌داند. کعبی ابتدا فارسی جدید و سپس فارسی میانه یا پهلوی را آموخت و در کنار زبان انگلیسی، سال‌ها به مطالعه‌ی آرامی و سریانی پرداخت.
الرفاعی سپس به کتاب دیگر کعبی، «نام عراق: تاریخ فرهنگی یک مفهوم از سومر تا جمهوری»، اشاره می‌کند که در سال ۲۰۲۵ به او اهدا شده بود. این کتاب، به روایت الرفاعی، تاریخ نام عراق و حضور آن را در حافظه‌ی تاریخی و فرهنگی بین‌النهرین بررسی می‌کند و این سرزمین را در مقام یک واقعیت جغرافیایی، نمادین، تمدنی، فرهنگی، دینی و سیاسی مطالعه می‌کند.
از نظر الرفاعی، یکی از نکات مهم این پژوهش، توجه به قدرت نام‌گذاری است. او معتقد است نام‌ها صرفاً برای شناسایی اشیا و مکان‌ها به کار نمی‌روند؛ نام‌گذاری می‌تواند جایگاه یک پدیده را در نظام معنایی جامعه تعیین کند و احساساتی چون ترس، اطمینان، پذیرش، رد، عشق یا نفرت را برانگیزد. به همین دلیل، کسی که اختیار نام‌گذاری را در دست دارد، می‌تواند در شکل‌دادن به آگاهی عمومی و مشروعیت‌بخشیدن به مواضع و رفتارها نقش داشته باشد.
کتابی درباره‌ی محمد(ص) در منابع سریانی
کعبی در سال ۲۰۲۶، همزمان با نمایشگاه بین‌المللی کتاب بغداد، کتاب «محمد در منابع سریانی: هنگامی که دیگری تاریخ آغازها را روایت می‌کند؛ متن‌ها، ترجمه‌ها و بازسازی تصویر» را منتشر کرد. الرفاعی می‌گوید پس از مطالعه‌ی کتاب، آن را پژوهشی درخور توجه درباره‌ی متونی یافته است که در زمان ظهور اسلام یا در فاصله‌ای نسبتاً کوتاه پس از آن، اطلاعاتی درباره‌ی محمد(ص) و عرب‌ها ثبت کرده‌اند.
این کتاب می‌کوشد منابع سریانی را بر اساس متن‌های خود آن‌ها بررسی کند و به بازگویی سیره‌ی رایج اسلامی یا جدال با آن محدود نماند. به نوشته‌ی الرفاعی، برخی از این اسناد از نظر زمانی به دوره‌ی زندگی پیامبر نزدیک‌اند و از این جهت می‌توانند در کنار منابع اسلامی، برای مطالعه‌ی تاریخ آغاز اسلام به کار روند. او می‌گوید کعبی بیش از چهارده سال برای گردآوری، ترجمه و بررسی این متون وقت گذاشته است.
الرفاعی مسئله‌ی اصلی این پژوهش را چنین توضیح می‌دهد: بخش بزرگی از روایت اسلامی درباره‌ی پیامبر در مجموعه‌هایی ثبت شده که تدوین آن‌ها به دوره‌ای پس از زمان حیات او بازمی‌گردد. این فاصله‌ی زمانی، به‌خودی‌خود ارزش آن روایت‌ها را نفی نمی‌کند، اما ضرورت بررسی شواهد نزدیک‌تر به زمان رویدادها را افزایش می‌دهد. منابع سریانی از این منظر اهمیت دارند که نویسندگان آن‌ها از بیرون جامعه‌ی اسلامی به ظهور اسلام و گسترش قدرت عرب‌های مسلمان نگاه می‌کردند.
این منابع تصویری یکدست از محمد(ص) ارائه نمی‌کنند. در برخی روایت‌ها، او با فعالیت اقتصادی و تجارت شناخته می‌شود؛ تصویری که الرفاعی آن را در کنار روایت اسلامی مربوط به اشتغال پیامبر به تجارت خدیجه قرار می‌دهد. در منابع سریانی، عنوان‌ها و توصیف‌های متفاوتی نیز برای محمد(ص) و نقش او در میان عرب‌ها به کار رفته است. بررسی این تفاوت‌ها می‌تواند نشان دهد که نویسندگان مسیحی، با توجه به زمان، مکان و زمینه‌ی دینی خود، چگونه ظهور اسلام را تفسیر می‌کردند.
یکی دیگر از محورهای مورد توجه الرفاعی، جغرافیای حرکت‌های آغازین اسلام است. او می‌نویسد برخی گزارش‌های سریانی، عراق و شهرهای آن را نیز در محدوده‌ی تحولات نخستین قرار می‌دهند؛ موضوعی که می‌تواند زمینه‌ای برای بازنگری در برخی برداشت‌های رایج درباره‌ی جغرافیای فعالیت‌های پیامبر فراهم کند. الرفاعی برای این بحث به صفحات ۳۰۹ و ۳۹۱ تا ۳۹۲ کتاب کعبی ارجاع می‌دهد.
البته چنین گزارش‌هایی به‌تنهایی حضور مستقیم پیامبر در منطقه‌ای خاص را اثبات نمی‌کنند. برای داوری درباره‌ی این موضوع، باید تاریخ نگارش هر متن، محتوای دقیق آن و تفاوت میان گزارش از شخص محمد(ص) و گزارش از پیروان او بررسی شود.
متن‌های اصلی و ترجمه‌ی عربی
الرفاعی بخش «محمد در مجموعه‌ی متون سریانی: متن‌های اصلی و ترجمه‌های عربی» را ستون فقرات کتاب کعبی می‌داند. در این بخش، نویسنده اسناد سریانی را از نسخه‌های چاپی و دست‌نویس‌ها گرد آورده، به عربی ترجمه کرده و ترجمه را در کنار متن اصلی قرار داده است. تصحیح متن‌ها و افزودن توضیحات و یادداشت‌های تاریخی و زبانی نیز بخشی از کار اوست.
به نوشته‌ی الرفاعی، بخش دوم کتاب با عنوان «تصویرهای محمد در منابع سریانی: لقب‌ها، نقش‌ها و دلالت‌ها» مهم‌ترین مرحله‌ی تحلیل پژوهش است. کعبی در این بخش می‌کوشد پیوندهای میان متن‌هایی را آشکار کند که در زمان‌ها و مکان‌های متفاوت نوشته شده‌اند و هر یک تصویری خاص از محمد(ص) ارائه می‌دهند. هدف این است که تفاوت‌های میان روایت‌ها در کنار اشتراک‌هایشان دیده شوند و از دل آن‌ها الگویی کلی از نحوه‌ی بازنمایی پیامبر در منابع سریانی به دست آید.
پژوهش‌های پیشین درباره‌ی آغاز اسلام
الرفاعی تأکید می‌کند که پیش از کتاب کعبی نیز پژوهش‌های مهمی درباره‌ی نوشته‌های غیرمسلمانان در سال‌های نخست اسلام منتشر شده‌اند. او برای روشن کردن جایگاه این کتاب، چند اثر شاخص را معرفی می‌کند.
یکی از مهم‌ترین آن‌ها کتاب رابرت جی. هویلند با عنوان «اسلام آن‌گونه که دیگران دیدند: بررسی و ارزیابی نوشته‌های مسیحی، یهودی و زرتشتی درباره‌ی اسلام آغازین» است که در سال ۱۹۹۷ به زبان انگلیسی منتشر شد و ترجمه‌ی عربی آن در سال ۲۰۲۴ در دسترس قرار گرفت. این کتاب منابع سریانی، یونانی، ارمنی، قبطی و دیگر متون را بررسی می‌کند، تاریخ نگارش و منشأ اطلاعات آن‌ها را می‌سنجد و با روایت‌های اسلامی مقایسه می‌کند. بازه‌ی زمانی مورد بررسی آن تقریباً سال‌های ۶۲۰ تا ۷۸۰ میلادی را در بر می‌گیرد.
اثر مهم دیگر، کتاب اندرو پالمر با عنوان «سده‌ی هفتم در سال‌نامه‌های سریانی غربی» است که در سال ۱۹۹۳ منتشر شد و سباستین بروک و رابرت هویلند نیز در تهیه‌ی آن مشارکت داشتند. این کتاب مجموعه‌ای از سال‌نامه‌ها و متن‌های تاریخی سریانی را به انگلیسی ترجمه کرده و همراه با مقدمه‌ها و یادداشت‌های تاریخی در اختیار پژوهشگران قرار داده است. این منابع اطلاعاتی درباره‌ی ظهور اسلام، فتوحات عرب‌ها و دگرگونی‌های سیاسی و دینی سده‌ی نخست هجری ارائه می‌کنند.
الرفاعی همچنین از کتاب مایکل فیلیپ پن، «هنگامی که مسیحیان برای نخستین بار با مسلمانان روبه‌رو شدند: کتاب منابعی درباره‌ی نخستین نوشته‌های سریانی درباره‌ی اسلام»، منتشرشده در سال ۲۰۱۵، نام می‌برد. این اثر ترجمه‌ی انگلیسی متون سریانی اولیه را همراه با مقدمه‌هایی درباره‌ی نویسندگان، زمان نگارش، دست‌نویس‌ها و نسخه‌های چاپی آن‌ها ارائه می‌کند.
از جمله اسناد مورد بررسی در این کتاب، یادداشت‌های سریانی مشهور به «خبر سال ۶۳۷ میلادی» است که نویسنده‌ی آن ناشناس است و احتمالاً در حدود همان سال نوشته شده است. این متن در صفحه‌ای خالی از نسخه‌ای خطی شامل ترجمه‌ی سریانی انجیل متی و مرقس ثبت شده و به محمد(ص) و رویدادهایی از فتوحات اشاره می‌کند. پژوهشگران یکی از نبردهای ذکرشده در آن را با نبرد یرموک در سال ۶۳۶ میلادی مرتبط دانسته‌اند.
سند دیگر، «سال‌نامه‌ی سال ۶۴۰ میلادی» است که بخشی از اطلاعات مربوط به فتوحات در آن احتمالاً در حدود سال ۶۴۰ نوشته شده است. این متن از نبردی در نزدیکی غزه در چهارم فوریه‌ی ۶۳۴ میلادی میان رومیان و «عرب‌های محمد» سخن می‌گوید. این تعبیر نشان می‌دهد که نام محمد(ص) برای معرفی آن گروه به کار رفته بود، اما به‌تنهایی حضور شخص او در آن نبرد را ثابت نمی‌کند.
«سال‌نامه‌ی خوزستان» نیز از منابع سریانی شرقی است که بخش اصلی آن به میانه‌ی سده‌ی هفتم میلادی تعلق دارد. در این متن به محمد(ص) و فتوحات اشاره شده است؛ بااین‌حال، برخی اشاره‌های دیگر، از جمله مطالب مربوط به کعبه و مدینه، در بخشی آمده‌اند که بسیاری از پژوهشگران احتمال می‌دهند بعدها به متن افزوده شده باشد. تاریخ دقیق این بخش همچنان محل بحث است.
از برداشت‌های مسیحیان سریانی تا پژوهش‌های جدید
در ادامه‌ی مقاله، الرفاعی چند پژوهش دیگر را نیز معرفی می‌کند که به شناخت تصویر اسلام در نوشته‌های غیرمسلمانان کمک کرده‌اند.
کتاب «تصورات اسلام: مسیحیان سریانی و جهان اسلام آغازین» نوشته‌ی مایکل فیلیپ پن، منتشرشده در سال ۲۰۱۵، نامه‌ها، سال‌نامه‌ها و نوشته‌های دینی و علمی سریانی را بررسی می‌کند و تغییر نگاه نویسندگان مسیحی به مسلمانان را در فاصله‌ی سده‌های هفتم تا نهم میلادی دنبال می‌کند. این کتاب به برخی روایت‌ها درباره‌ی زندگی پیامبر، از جمله داستان دیدار او با راهب بحیرا، نیز می‌پردازد و زمینه‌های دینی و جدلی شکل‌گیری این روایت‌ها را بررسی می‌کند.
جیمز هاوارد جانستون در کتاب «شاهدان یک بحران جهانی: تاریخ‌نگاران خاورمیانه و تاریخ‌هایشان در سده‌ی هفتم»، منتشرشده در سال ۲۰۱۰، اسناد غیر اسلامی همزمان یا نزدیک به ظهور اسلام را بررسی کرده و آن‌ها را با روایت‌های اسلامی متأخرتر سنجیده است.
شون و. آنتونی نیز در کتاب «محمد و امپراتوری‌های ایمان: شکل‌گیری تصویر پیامبر اسلام»، منتشرشده در سال ۲۰۲۰، شواهد اولیه درباره‌ی پیامبر را با خواندن همزمان منابع اسلامی و غیر اسلامی بازبینی می‌کند. این پژوهش با بررسی سه گواهی غیر اسلامی آغاز می‌شود و به متن یونانی «تعالیم یعقوب» می‌پردازد؛ متنی که از ظهور پیامبری در میان عرب‌ها سخن می‌گوید، اما نام او را ذکر نمی‌کند. تاریخ نگارش این متن نیز میان پژوهشگران محل اختلاف است.
از دیگر آثار جدید، کتاب استیون جی. شومیکر با عنوان «پیامبری ظهور کرد: پیدایش اسلام از نگاه مسیحیان و یهودیان؛ کتاب منابع»، منتشرشده در سال ۲۰۲۱ است. این اثر ترجمه‌های مشروحی از نوشته‌های بیست مؤلف را گرد آورده که به زبان‌های سریانی، یونانی، ارمنی، گرجی، عبری، عربی و لاتین نوشته شده‌اند. برخی از این اسناد درباره‌ی پیروان محمد(ص)، باورهای آنان و رابطه‌شان با مسیحیان اطلاعات می‌دهند؛ اما همه‌ی آن‌ها گزارش مستقیم از شخص پیامبر نیستند.
گسترش منابع برای شناخت تاریخ آغاز اسلام
الرفاعی در پایان مقاله، کتاب نصیر کعبی را در کنار آثار هویلند و دیگر پژوهشگران قرار می‌دهد که با گردآوری و بررسی متون غیر اسلامی، تصویری گسترده‌تر از ظهور اسلام ارائه کرده‌اند. این آثار منابعی به زبان‌های مختلف، از جمله سریانی، یونانی، ارمنی، لاتین، عبری، فارسی، گرجی و عربی را در بر می‌گیرند.
از نظر او، اهمیت این پژوهش‌ها در فراهم کردن امکان مقایسه‌ی روایت‌هاست: برخی اسناد بر وجود تاریخی محمد(ص) و ظهور دعوت او تأکید می‌کنند، برخی اطلاعاتی درباره‌ی گسترش قدرت عرب‌های مسلمان ارائه می‌دهند و برخی دیگر تفاوت‌های موجود در برداشت‌های دینی و سیاسی نویسندگان غیرمسلمان را آشکار می‌سازند.
این مقایسه‌ها می‌توانند شناخت ما از سال‌های نخست اسلام را گسترش دهند و به بررسی دقیق‌تر روایت‌هایی کمک کنند که در طول زمان، در پیوند با منازعات دینی، برداشت‌های الهیاتی و حافظه‌ی تاریخی جوامع شکل گرفته‌اند. در این چارچوب، کتاب کعبی تلاشی برای در دسترس قرار دادن متن‌های سریانی در زبان عربی و فراهم کردن زمینه‌ای برای پژوهش‌های بعدی درباره‌ی تاریخ آغاز اسلام است.
نظر شما