سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، کتابفروشی برای بسیاری از فعالان این صنف تنها یک واحد تجاری نیست؛ بخشی از زنجیره نشر است که ارتباط مستقیم با مخاطب را حفظ می‌کند، با این حال، افزایش هزینه‌های جاری، بیمه و مالیات، کاهش مراجعه مشتریان همچنین تغییر شیوه خرید کتاب، فشار اقتصادی قابل توجهی بر کتابفروشان وارد کرده است. در چنین شرایطی، رقابت فروشگاه‌های اینترنتی و تخفیف‌های مستقیم ناشران نیز به یکی از مسائل کتابفروشان تبدیل شده است.
حسن رحیمی، مدیر کتابفروشی فرهنگستان، در گفت‌وگو با ایبنا، از شرایطی می‌گوید که به گفته او ادامه فعالیت کتابفروشی‌های کوچک و محلی را دشوار کرده است. از گذشته تا همین چند سال قبل، کتابفروشی‌های کوچک و محلی سال‌ها یکی از اصلی‌ترین حلقه‌های ارتباط میان ناشر، کتاب و مخاطب بوده‌اند؛ فروشگاه‌هایی که علاوه بر عرضه کتاب، محل مراجعه و گفت‌وگوی مخاطبانی بوده‌اند که برای انتخاب کتاب به راهنمایی کتابفروش تکیه می‌کردند.
اما در سال‌های اخیر، با تغییر الگوی خرید، گسترش فروش آنلاین، کاهش قدرت خرید مخاطبان و افزایش هزینه‌های اداره یک واحد صنفی، شرایط فعالیت این کتابفروشی‌ها را دشوارتر کرده است. در این میان، کتابفروش دیگر تنها با مسئله فروش کمتر کتاب مواجه نیست؛ بلکه باید همزمان هزینه‌های اجاره، بیمه، مالیات، حقوق و سایر هزینه‌های جاری را تأمین کند و در عین حال با تغییرات قیمت کتاب و کاهش قدرت خرید مشتریان نیز کنار بیاید.
در سوی دیگر این ماجرا، شیوه عرضه کتاب نیز در سال‌های اخیر تغییر کرده است؛ فروش مستقیم ناشران از طریق سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی و ارائه تخفیف‌های قابل توجه، ارسال رایگان و حتی فروش اقساطی، شکل تازه‌ای از رقابت را در بازار کتاب ایجاد کرده است. رقابتی که به گفته کارشناسان بازار نشر، با تداوم می‌تواند جایگاه کتابفروشی‌های کوچک را بیش از گذشته تحت تأثیر قرار دهد؛ چراکه کتابفروش از یک سو باید کتاب را با حاشیه سود محدود عرضه کند و از سوی دیگر، امکان رقابت قیمتی با فروش مستقیم ناشر را ندارد.
حسن رحیمی، مدیر کتابفروشی فرهنگستان، در گفت‌وگو با ایبنا با اشاره به شرایط دشوار کتابفروشان در ماه‌های اخیر گفت: اوضاع ماه‌های اخیر تنها به کاهش فروش محدود نمی‌شود و مجموعه‌ای از مشکلات اقتصادی، صنفی و ساختاری را دربرمی‌گیرد. او معتقد است کتابفروشی‌های کوچک برای ادامه فعالیت نیازمند توجه بیشتری هستند؛ چراکه تضعیف این واحدها فقط یک مسئله صنفی نیست و می‌تواند بر کل زنجیره نشر، از ناشر و توزیع‌کننده تا مخاطب کتاب، اثر بگذارد.
بسیاری از فعالان حوزه کتابفروشی بر این باورند که فروش کتاب دیگر به تنهایی پاسخگوی هزینه‌های کتابفروشی نیست و بسیاری از فعالان این حوزه میان علاقه به کتاب و ضرورت‌های اقتصادی ادامه حیات، در حال پیدا کردن راهی برای ماندن هستند.
فروش هست، اما کفاف هزینه‌ها را نمی‌دهد
رحیمی، با اشاره به وضعیت ۶ماه گذشته کتابفروشی‌ها گفت: ۶ماهی که گذشت، شرایط سختی را تجربه کردیم، البته مشتریانی هستند که هنوز کتاب می‌خرند، اما خرید آنها به حدی محدود است که کفاف هزینه‌های کتابفروشی را نمی‌دهد و بسیاری از همکاران ما فقط به دلیل علاقه‌شان به این کار ادامه می‌دهند.
به گفته او، مشکل تنها کاهش فروش نیست؛ هزینه‌های مختلفی که یک کتابفروشی برای ادامه فعالیت باید پرداخت کند، موجب شده است درآمد حاصل از فروش کتاب پاسخگوی مخارج نباشد؛ هزینه‌های جاری، بیمه و مالیات در کنار مشکلات نقدینگی، فشار مضاعفی بر این کسب‌وکارها وارد کرده است.
یکی از مهمترین گلایه‌های مطرح شده از سوی رحیمی، به شیوه فروش مستقیم برخی ناشران در فضای مجازی مربوط است. او معتقد است ناشران در کنار توجه به فروش مستقیم، باید آینده شبکه کتابفروشی‌ها را نیز در نظر داشته باشند.
رحیمی، در این زمینه گفت: ناشران در سایت‌های خودشان تخفیف ویژه ۲۵ تا ۳۵ درصد گذاشته‌اند و حتی ارسال رایگان یا فروش اقساطی را هم ارائه می‌کنند، این کار به نوعی تیشه به ریشه کتابفروشان است؛ درحالی که ناشر کتاب را با تخفیف ۲۵ تا ۳۰ درصدی به من کتابفروش می‌فروشد و من باید با هزینه‌های مختلف، این کتاب را به دست مشتری برسانم.
از نگاه او، ادامه این روند می‌تواند رابطه میان ناشر و کتابفروش را تحت تأثیر قرار دهد، بقای ناشر و کتابفروش به یکدیگر وابسته است و فروش مستقیم ناشر نباید به حذف تدریجی کتابفروشی‌ها منجر شود.
جای کتابفروشان کوچک در سیاستگذاری کجاست؟
مدیر کتابفروشی فرهنگستان معتقد است در سیاستگذاری‌های کلان، توجه کافی به کتابفروشی‌های محلی و کوچک نشده است. او در این زمینه معتقد است؛ در سیاستگذاری‌های کلان جایگاهی برای کتابفروشان محلی و کوچک دیده نشده است، درحالی که اگر کتابفروش محلی و کوچک نباشد، ناشر هم نمی‌تواند به حیات خود ادامه دهد.
به گفته رحیمی، فعالیت ناشران در فضای آنلاین به تنهایی نمی‌تواند جایگزین شبکه کتابفروشی‌ها شود. او با اشاره به ضرورت حفظ این شبکه، ادامه داد: ناشری که روی سایت خود خوب می‌فروشد، به تنهایی فایده ندارد، برای بسیاری از کتابفروشان، درآمد حاصل از کتابفروشی دیگر به تنهایی پاسخگوی هزینه‌های زندگی نیست و اگر کسب‌وکار دیگری در کنار آن نداشته باشند، ادامه فعالیت برایشان دشوار خواهد بود.
فشار اقتصادی بر کتابفروشی‌ها به حدی رسیده که رحیمی برای توضیح شرایط، مقایسه‌ای میان این شغل و برخی کسب‌وکارهای دیگر مطرح کرد و گفت: اگر کسب‌وکار دیگری نداشته باشیم، روزگار ما نمی‌گذرد، چون هزینه‌های جانبی زیادی برای ما به همراه دارد، گاهی وقت‌ها به این موضوع فکر می‌کنم که لبوفروشی سود بیشتری دارد.
می‌توان گفت که این جمله تصویری از شرایط اقتصادی کتابفروشان ارائه می‌دهد؛ صنفی که از یک سو با هزینه‌های ثابت و متغیر مواجه است و از سوی دیگر، نمی‌تواند قیمت کتاب را بدون در نظر گرفتن توان اقتصادی مشتری افزایش دهد. به همین دلیل است که بسیاری از کارشناسان نشر بر این باورند که افزایش قیمت کتاب الزاماً به معنای افزایش متناسب درآمد کتابفروش نیست.
معضل کتاب‌های قیمت قدیم
یکی دیگر از مشکلاتی که کتابفروشان طی ماه‌های اخیر با آن روبه‌رو هستند، اختلاف میان قیمت قدیمی درج‌شده روی کتاب و قیمت جدید آن است، با افزایش قیمت کتاب، کتابفروش برای جایگزین کردن موجودی خود به نقدینگی بیشتری نیاز دارد؛ درحالی که بخشی از سرمایه او همچنان در کتاب‌هایی باقی مانده که با قیمت‌های گذشته خریداری یا قیمت‌گذاری شده‌اند.
رحیمی در این زمینه گفت:کتاب قیمت قدیم داریم، اگر بفروشیم و بخواهیم با قیمت جدید جایگزین کنیم، باید سرمایه در گردش و نقدینگی بیشتری داشته باشیم تا ضرر نکنیم و این یکی از معضلات ماست که با آن روبه‌رو هستیم.
اختلاف قیمت کتاب‌های قدیمی و جدید، در تعامل روزمره کتابفروش و مشتری نیز خود را نشان می‌دهد. رحیمی با اشاره به این مسئله، توضیح داد: کتابفروشان روزانه با مشتریانی مواجه می‌شوند که انتظار دارند کتاب را با همان قیمت درج‌شده روی جلد خریداری کنند، روزانه بارها با مشتریانی مواجه می‌شویم که می‌خواهند کتاب را به قیمت روی جلد بخرند و اگر به دلیل افزایش قیمت کتاب روی سایت ناشر قبول نکنیم، با چالش‌های زیادی روبه‌رو هستیم.
این مسئله برای کتابفروشانی که با افزایش هزینه تأمین و جایگزینی کالا مواجه‌اند، به یکی دیگر از مشکلات عملیاتی تبدیل شده است؛ زیرا فروش کتاب با قیمت قدیمی می‌تواند توان کتابفروش برای تأمین موجودی جدید را کاهش دهد.
وقتی کتابفروش مجبور به فروش عروسک و لوازم‌التحریر می‌شود
در چنین شرایطی، رحیمی احتمال می‌دهد کتابفروشی‌ها برای تأمین هزینه‌های خود به سمت عرضه کالاهای جانبی بروند. او گفت: پیش‌بینی من این است که بسیاری از کتابفروشی‌های کوچک و محلی در ماه‌های آینده مجبور به آوردن سایر وسایل مثل عروسک و لوازم‌التحریر خواهند شد؛ هرچند این کار هم مشکلات دیگری با اصناف و صاحب مغازه ایجاد خواهد کرد.
ورود کالاهای غیرکتابی به کتابفروشی‌ها، از نگاه او نه یک انتخاب تجاری ساده، بلکه نتیجه فشار اقتصادی بر این واحدهاست. کتابفروشی‌هایی که زمانی بخش عمده فعالیتشان بر فروش کتاب متمرکز بود، اکنون برای ادامه حیات اقتصادی ناچارند به منابع درآمدی دیگری نیز فکر کنند.
رحیمی، در بخش دیگری از صحبت‌های خود به کاهش مراجعه خانواده‌ها به کتابفروشی‌ها اشاره کرد و حذف کتاب‌های درسی از این چرخه را یکی از عوامل مؤثر دانست، او گفت: امروزه در وضعیت خوبی نیستیم. طی سال‌های اخیر فروش کتاب درسی در کتابفروشی‌ها هم حذف شد و خانواده‌ها دیگر به کتابفروشی‌ها نمی‌آیند و عملاً حضورشان در کتابفروشی‌ها منتفی شده است.
از نظر او، کتابفروشی‌ها علاوه بر فروش کتاب‌های عمومی، در گذشته از مراجعه خانواده‌ها برای تهیه کتاب‌های درسی نیز بهره می‌بردند و این مراجعه می‌توانست زمینه آشنایی مشتری با دیگر کتاب‌ها و محصولات فرهنگی را فراهم کند. کاهش این رفت‌وآمد، در کنار تغییر الگوی خرید و گسترش فروش آنلاین، شرایط فعالیت کتابفروشی‌های محلی را دشوارتر کرده است.
کتابفروشی‌ها در انتظار روشن شدن وضعیت بازار
مدیر کتابفروشی فرهنگستان همچنین به تأثیر فضای مجازی و تغییرات ایجادشده در الگوی خرید اشاره کرد، او معتقد است تا زمانی که شرایط جدید بازار تثبیت نشود، نمی‌توان درباره آینده کتابفروشی‌ها با قطعیت صحبت کرد. رحیمی در این زمینه گفت: موج گسترده فضای مجازی اگر فروکش کند، تکلیف مشخص می‌شود که چه رخ داده است. تا وقتی این موج فروکش نکند، شرایط مشخص نیست، در ادوار مختلف با ایجاد موج‌های مختلف شاهد تغییرات الگوی خرید مردم و بازار بودیم، درباره رواج فضای مجازی و دوری از کتاب هم وضعیت فعلا پیش رو روشن نیست.
مسئله کتابفروشی‌ها در شرایط کنونی را نمی‌توان تنها به میزان فروش روزانه یا تعداد مشتریان یک فروشگاه محدود کرد. کتابفروشی بخشی از زنجیره نشر است و تغییر وضعیت آن، به‌طور طبیعی بر حلقه‌های دیگر این زنجیره نیز اثر می‌گذارد. وقتی کتابفروش برای تأمین هزینه‌های خود ناچار می‌شود به فروش کالاهای دیگری فکر کند، بخشی از ظرفیت فرهنگی و اجتماعی کتابفروشی نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
از سوی دیگر، تغییر شیوه خرید مخاطبان و حرکت بخشی از بازار به سمت فضای آنلاین، معادلات قدیمی فروش کتاب را تغییر داده است. فروش اینترنتی می‌تواند دسترسی مخاطب به کتاب را آسان‌تر کند، اما همزمان این پرسش را نیز ایجاد می‌کند که سهم کتابفروشی‌های محلی در این ساختار جدید چه خواهد بود و چگونه می‌توان میان توسعه فروش آنلاین و حفظ شبکه کتابفروشی‌ها تعادل ایجاد کرد.
آنچه رحیمی بر آن تأکید دارد، ضرورت دیده شدن کتابفروش در سیاستگذاری‌های حوزه نشر است، او معتقد است؛ کتابفروشی، حلقه‌ای است که ارتباط مستقیم با مخاطب دارد و سال‌ها در معرفی و فروش کتاب نقش داشته است. اگر قرار است صنعت نشر در بلندمدت به فعالیت خود ادامه دهد، وضعیت اقتصادی کتابفروشی‌ها نیز باید در کنار مسائل ناشران و تولیدکنندگان کتاب مورد توجه قرار گیرد.
باید گفت که آینده کتابفروشی‌های کوچک به مجموعه‌ای از عوامل وابسته است؛ از قدرت خرید مردم و قیمت کتاب گرفته تا سیاست‌های فروش ناشران، وضعیت اجاره و هزینه‌های جاری، حمایت‌های صنفی و تغییر عادت‌های خرید مخاطبان. در شرایطی که کتابفروش از کاهش مراجعه مشتری، افزایش هزینه‌ها و رقابت با فروش مستقیم ناشر سخن می‌گوید، پرسش اصلی تنها این نیست که کتابفروشی‌ها چقدر می‌فروشند؟ بلکه این است که کتابفروشی کوچک در اقتصاد جدید کتاب چه جایگاهی خواهد داشت و برای حفظ این جایگاه چه تدبیری اندیشیده خواهد شد؟
به نظر می‌رسد تا زمانی که این پرسش‌ها پاسخی عملی پیدا نکنند، کتابفروشان همچنان ناچارند میان علاقه به کتاب و الزامات اقتصادی کسب‌وکار خود تعادل برقرار کنند؛ تعادلی که برای بسیاری از آنها هر روز دشوارتر از روز گذشته می‌شود.
نظر شما