سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - مرجانه حسینزاده: در روزگاری که تبادل دانش و اندیشه، بسترساز پیشرفت جوامع بشری است، نگاهی به وضعیت نشر و کتاب در کشورمان، ما را با چالشهای عمیقی روبرو میکند. علی فعال پارسا، مترجم، نویسنده و ناشر خراسانی در گفتگو با خبرنگار ایبنا «مثلث بحران کتاب» را در ابعاد اقتصادی، فرهنگی و فنی ترسیم کرد. ابعادی که هر یک به سهم خود، سایهای سنگین بر سرنوشت کتاب افکندهاند، غافل از آنکه کتاب، خود گوهری است که میتواند راهگشای بسیاری از مشکلات امروز و فردای جامعه باشد.
مترجمان، هنرمندان خاموش عرصه نشر سالهاست که در سایه بیتوجهی، با چالشهای بیشماری دست و پنجه نرم میکنند. امنیت شغلی پایین، عدم تضمین مالکیت معنوی اثر، تسویه حسابهای دیرهنگام و مبهم و مهمتر از همه بیخبری از ترجمههای موازی، باری سنگین از نگرانی و بیثباتی را بر دوش آنان نهاده است. در این میان گویی «سامانه ثبت مشخصات کتاب در حال ترجمه» که شاید بتواند مرهمی بر بخشی از این دردها باشد، خود نیازمند نگاهی جدی و حمایتی مسئولانه است.
این خلاء، نه تنها موجب اتلاف سرمایههای انسانی و ایجاد زمان سوخته برای مترجمان میشود، بلکه به طور بالقوه، با تشدید ترجمههای موازی و هدررفت منابع، به عمق بحران نشر دامن میزند. تصور کنید مترجمی با صرف ماهها و گاه سالها وقت و هزینه، اثری ارزشمند را به زبان فارسی برمیگرداند، و تنها پس از اتمام کار و مراجعه به ناشر، متوجه میشود که همزمان، مترجم دیگری نیز همین اثر را ترجمه کرده است. این اتفاق، نه تنها انگیزه و تلاش مترجم را به یأس بدل میکند، بلکه ثروت فرهنگی مملکت را نیز در معرض موازیکاریهای بیفایده قرار میدهد.
این وضعیت، نشاندهنده عمق مشکلات فنی و ساختاری در حوزه ترجمه است. مترجمان، به عنوان حلقه واسط میان آثار جهانی و جامعه فارسیزبان، نیازمند حمایتهای زیرساختی و سازوکارهای شفافی هستند تا بتوانند با اطمینان خاطر و بدون دغدغه از موازیکاریهای ناخواسته، به رسالت خود عمل کنند. فقدان چنین سامانهای، بیانگر بیتوجهی به ابعاد فنی این حوزه است و زنگ خطری جدی برای آینده ترجمه و در نتیجه توسعه فرهنگی کشور به شمار میرود.
مثلث بحران کتاب
علی فعال پارسا، مترجم در گفتوگو با خبرنگار ایبنا با اشاره به مشکلات حوزه کتاب گفت: «مثلث بحران کتاب» از نگاه من از سه بُعد اقتصادی، فرهنگی و فنی تشکیل شده است. موضوع اقتصادی که موضوعی کلیشهای و آشناست و نیازی به توضیح در اینجا ندارد و به هزینههای مربوط به چاپ و انتشار کتاب خلاصه می شود، نظیر هزینه کاغذ، زینک، مواد اولیه چاپ، حقوق و دستمزد و سایر هزینههای روزمره زنجیره تولید و نشر کتاب.
وی با اشاره به مشکلات فرهنگی حوزه کتاب، بیان کرد: مسئله فرهنگی هم برای همه روشن است، دیدگاه جامعه نسبت به مطالعه ضعیف است و من اسمش بیشتر از آن که بهانه اقتصادی بگذارم، یک تنگنای فرهنگی میگویم. ما گمان میکنیم توهم فرهنگی نداریم و دلیل استقبال بسیار پایین از کتاب میتواند مشکلات اقتصادی باشد. ولی واقعیت چیز دیگری است. صدالبته که مشکلاتِ مالی جامعه به عنوان یک واقعیت همیشگی وجود دارند؛ ولی ما هنوز به این درک نرسیدهایم که کتاب و مطالعه خود به تنهایی میتواند ابزاری بسیار چشمگیر برای رفع مشکلات امروز و آینده جامعه باشد.
ترجمه؛ بغرنجترین حلقه در زنجیره نشر
این مترجم گفت: اما مهمترین مسئله در مورد چالش کتاب مربوط به حوزه فنی و به ویژه شخص مترجم است. متأسفانه مترجم در جامعه از امنیت شغلی بسیار پایینی برخوردار است. یکی از چالشهایی که پیش پای صاحب اثر اعم از پژوهشگر، نویسنده، مترجم و گردآورنده قرار دارد، این است که صاحب اثر در عرصه انتشار با یک سری مشکلات مواجه میشود که کیفیت و رغبت فعالیت وی را به شدت تهدید میکند. بدین معنی که وقتی مترجم به ناشر مراجعه میکند، ملزم به ارائه متن کامل اثر کار شده خود میشود و ناشر به نسخهای مقطعی و نامتوالی از کتاب قانع نیست.
وی افزود: یعنی ناشر صراحتا نسخه اصلی و کامل ترجمه شده به وسیله مترجم و اصل کتاب را مطالبه میکند. این موضوع برای مترجم یک چالش بزرگ است. چراکه اثر، سرمایه معنوی مترجم بهشمار میرود و زمانی که متن اصلی کتاب جهت ارزیابی به ناشر سپرده میشود، هیچ تضمینی برای حفظ مالکیت معنوی اثر وجود ندارد و این امکان همواره وجود دارد که مالکیت مترجم بر اثر ترجمه شدۀ وی دچار خلل شود. آیا سازوکار حقوقی برای اثبات مالکیت معنوی و مادی مترجم بر اثر ترجمه شدۀ وی وجود دارد؟ قطعاً خیر و در صورت وجود داشتن چنین سازوکاری، با تحمیل هزینه و زمان بسیار زیاد بر مترجم همراه خواهد بود.
وی افزود: زمانی ناشر تنها به دریافت چند فصل غیر متوالی از متن ترجمه شده به همراه متن اصلی اکتفا میکرد و نسخۀ کامل اثر همزمان با عقد قرارداد مبادله میشد.
حقوق پایمال شده مترجمان؛ از تسویه حسابهای مبهم تا ترجمههای موازی
وی گفت: موضوع بعد تسویه حسابهای دیرهنگام و فقدان شفافسازی از سوی ناشر است. متأسفانه برخی از ناشران در اعلام موجودی انبار و بازار و تسویه حساب متناظر با موجودی انبار با صاحبان آثار از شفافیت لازم برخوردار نیستند. تجربۀ شخصی این مترجم حاکی از آن است که برخی از ناشران در انتشار اثر، بر خلاف تعهد اعلام شده در متن قرارداد، فراتر از تیراژ ادعا شده در شناسنامۀ کتاب، چاپ کرده و صاحب اثر ضمن دریافت صددرصد تیراژ کتاب منتشر شده و پرداخت هزینۀ گزاف انتشار، در عرضۀ کتاب به بازار با چالش و زیان گستردهای مواجه شده است.
فعال پارسا ادامه داد: گاه مترجمان از ترجمههای موازی و همزمان یکدیگر، بیخبر هستند. یعنی مترجمی که در نقطهای از کشور در حالِ ترجمه یک اثر است، با اطمینان آگاه نیست که آیا این کتاب در جایی دیگر و توسط مترجم دیگری نیز در حالِ ترجمه هست، یا خیر؟
این مترجم خراسانی ترجمه را کاری دشوار دانست و اظهار داشت: ترجمه، وقت و هزینه بالایی را از مترجم صرف میکند. اما اگر مترجم بعد از ترجمه، متوجه شود همزمان با او، مترجم دیگری نیز همان اثر را ترجمه کرده، با فرصتهای سوختۀ دیگری نیز مواجه خواهد شد و این هرگز اتفاق خوبی نیست.
بازار ترجمه به دنبال ترجمهاولها است
او با بیان اینکه بازار ترجمه به دنبال ترجمه اولها است، اظهار داشت: درست است که ما از بسیاری از آثار مشهور ادبیات جهان، چندین ترجمه داریم، اما همواره ترجمۀ اول از جذابیت خاصی در بین مخاطبان ادبیات برخوردار است.
ضرورت راهاندازی سامانه ثبت ترجمه، گامی به سوی شفافیت و عدالت
فعال پارسا عنوان کرد: باید سامانهای فراگیر (نه صرفاٌ در سطح نهادی خاص) راهاندازی شود تا مترجمان زمانی که کتابی را برای ترجمه انتخاب می کنند، مشخصات آن را در سامانۀ مذکور ثبت کنند تا سایر مترجمان در زمان آغاز ترجمه یک کتاب، با جستوجوی عنوان کتاب، مطلع شوند که آیا شخص دیگری در حال ترجمه این کتاب هست یا خیر. بدین ترتیب بار روانی این موضوع از روی دوش مترجم برداشته میشود و عامل شتاب، مترجم را آزار نمی دهد و لازم نیست مترجم با شتاب و استرس به ترجمه کتاب بپردازد.
وی افزود: این موضوع اگر به نهادهای متولی سپرده شود، قطعاً در بروکراسی اداری پیچیده گرفتار خواهد شد. به نظر میرسد خود متولیان امر از جمله خبرگزاری کتاب یا سایتهای اینترنتی که در حوزه فروش و عرضه کتاب فعال هستند، بتوانند به این موضوع ورود کنند و سامانهای را طراحی کنند تا یک پایگاه داده کتابهای در حال ترجمه جمعآوری شود. این موضوع به مرور زمان تأثیر خود را بر کیفیت ترجمه خواهد گذاشت.
این مترجم گفت: این روزها جریان بازاریابی، ناشریابی، عقد قراداد با ناشر و هزینههای انتشار کتاب به اندازه کافی دشوار هست. از سوی دیگر سرمایهگذاری مدتدار بر روی کتاب نیز گاه بر عهده خود مترجم است. لذا تحمل بار روانی و استرس حین ترجمه از سوی مترجم، دور از انصاف میباشد.
حاشیه سودهای سرسامآور و حذف مترجم از چرخه اصلی کتاب
وی افزود: امروز علاوهبر اینکه هیچ حمایتی از مترجمان نمیشود، متأسفانه این قشر با سنگاندازیهایی نیز از سوی مراکز پخش کتاب و ناشران روبهرو هستند. در چرخه تولید تا توزیع کتاب، هرچه جلوتر میرویم، حاشیه سودها افزایش پیدا میکنند. حاشیه سود پخش چندین برابر سودِ مترجم است. حاشیه سود پخش، فراتر از سود ناشر نیز هست. حتی بر خلاف تصور عمومی، حاشیه سود چاپخانه نیز به مراتب از واسطههای بازار نشر یعنی همان مراکز پخش کمتر میباشد.
واسطهها کتاب را به چشم کالایی سرمایهای و مصرفی میبینند
فعال پارسا ادامه داد: شوربختانه انبارداری و اجاره مکانِ انبار پخش کتاب را میبینیم، اما متوجه هزینههای صرف عمر، زمان، سلامتی و ریسک صاحب اثر در هزینهها نیستیم. صاحب اثر از امنیت شغلی برخوردار نیست و همواره تنها حلقه آخر این زنجیره دیده میشود و این پرسش مطرح است که «چرا جامعه کتابخوان نیست؟».
وی افزود: دلیل اصلی این موضوع این است که کتاب برای نویسنده، پژوهشگر، مترجم و ناشر توجیه اقتصادی ندارد و تنها واسطهها و دلالهایی که صرفاً به صورت بازاری فکر میکنند و در جریان پروسه سختِ چاپ کتاب قرار ندارند، سود میکنند و کتاب را به عنوانِ کالایی سرمایهای و مصرفی میبینند.
فعال پارسا گفت: مترجم اطمینان ندارد که آیا برای کتابی که در حال ترجمۀ آن است، موفق به یافتن ناشر میشود یا خیر؟ آیا مراکز فروش کتاب، حاضر به خرید مستقیم کتاب از ناشر هستند یا خیر؟ بدون تردید با ایجاد سازوکارهای نهچندان پیچیده برای خرید مستقیم کتاب از ناشر یا صاحب اثر از تأثیر چشمگیری بر کاهش قیمت تمام شده کتاب برای مصرف کننده برخوردار خواهد بود.
این ناشر و مترجم بیان کرد: بنده به جرأت اعلام میکنم خرید مستقیم کتاب از ناشر و صاحب اثر و کاهش نفوذ مراکز پخش کتاب (که من از آنها به عنوان دلال کتاب یاد میکنم) میتواند حتی با مشکلاتی از جمله هزینۀ کاغذ، زینک، مواد اولیه، حقوق و دستمزد، انبارداری، کرایه، مالیات و ...، به کاهش این روند لجام گسیختۀ افزایش قیمت کتاب منجر شود. بازار رقابتی در عرضۀ کتاب میتواند به افزایش جذابیت خرید و استقبال از کتاب در سطح جامعه کمک کند.
این مترجم در انتها گفت: اینها درست است اما حاشیه سود و طمع مراکز پخش بیشترین بارِ هزینه را به کتاب تحمیل می کنند. لذا مترجم نمیتواند در یک فضای شفاف و به دور از ابهام به فعالیت خود ادامه دهد.
تحلیل جامع این مترجم و ناشر خراسانی از ابعاد گوناگون «مثلث بحران کتاب» رونمایی کرد و در این میان، بر حلقه حیاتی و غالباً مغفولمانده مترجمان تمرکز ویژهای داشت. آشکار شد که مشکلات صرفاً به جنبههای اقتصادی و فرهنگی محدود نمیشود، بلکه چالشهای فنی و ساختاری، به ویژه در حوزه ترجمه خطری جدی برای سرنوشت کتاب و فرهنگ کشور محسوب میشود.
همانطور که به تفصیل بیان شد، مترجمان با فقدان امنیت شغلی، عدم تضمین حقوق معنوی، تسویهحسابهای مبهم و دیرهنگام و مهمتر از همه بیخبری از ترجمههای موازی روبرو هستند. این معضلات، نه تنها موجب سرخوردگی و ناامیدی مترجمان شده، بلکه به هدررفت سرمایههای انسانی و مالی کشور در بخش ترجمه منجر میشود.
شاید عملیاتیترین راهکار کلیدی این مسئله راهاندازی «سامانه ثبت نام کتابِ در حال ترجمه» باشد. این سامانه، که میتواند با همت نهادهای فعال در حوزه نشر و کتاب و از جمله با همکاری صنفی ناشران راهاندازی شود، گامی اساسی به منظور ایجاد شفافیت، جلوگیری از موازیکاریهای زیانبار، کاستن از بار روانی و استرس مترجمان خواهد بود. این اقدام، نه تنها به ارتقای کیفیت ترجمهها و کاهش هزینههای سربار نشر کمک میکند، بلکه نشاندهنده توجه مسئولان به حقوق مترجمان و درک اهمیت نقش آنان در چرخه تولید و انتقال دانش است.
فراتر از این لازم است نگاهی دوباره به سهم مترجمان در سود حاصل از نشر کتاب انداخته شود. حاشیه سودهای کلان واسطهها و مراکز پخش، در حالی که مترجمان با حداقل دستمزد و در فضایی پُر ابهام فعالیت میکنند، مصداق اجحاف آشکار است. ایجاد شفافیت در فرآیندهای توزیع و فروش، حذف واسطههای غیرضروری و برقراری مناسبات عادلانهتر، از دیگر ضروریاتی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
در نهایت، رفع چالشهای این روزهای کتاب، نیازمند رویکرد و نگاهی فراگیر است که در آن، حقوق و دغدغههای تمامی حلقههای این زنجیره، از نویسنده و مترجم گرفته تا ناشر و مخاطب، دیده شود. بیتوجهی به وضعیت مترجمان، که قلب تپنده بخش بزرگی از ادبیات ترجمه کشور هستند، نه تنها به ضرر خود آنان، بلکه به زیان فرهنگ و آیندۀ پژوهشی و علمی کشور تمام خواهد شد. زمان آن رسیده است که این «هنرمندان خاموش» صدایشان شنیده شود و اقدامات عملی و مؤثر، جایگزین دغدغههای انباشته شده آنان گردد.
در اینجا لایههای پنهانی مورد کنکاش قرار گرفتند که هر یک به سهم خود در ورای افزایش هزینههای کمرشکن کتاب نقش دارند و این شد که امروزه کتاب بیش از پیش مورد اجحاف قرار گرفته و جایگاه شایستهای در سبد خرید خانوارهای ایرانی در اختیار ندارد؛ در صورتیکه با تدبیر متولیان فرهنگ و نشر کتاب میتوان تا حدود زیادی بر این عارضۀ مهم فرهنگی چیره شد.
نظر شما