سرویس کودک و نوجوان خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - سایه برین: مولانا جلالالدین محمد بلخی از آن شاعران و اندیشمندانی است که آثارش تنها به مخاطب بزرگسال تعلق ندارد. در میان شعرها، حکایتها و روایتهای مثنوی معنوی، قصههایی وجود دارد که با وجود برخورداری از لایههای عمیق عرفانی و فلسفی، از ظرفیت بالایی برای بازآفرینی و روایت برای کودکان و نوجوانان برخوردارند؛ قصههایی درباره دوستی، دانایی، فریب، انتخاب، بخشندگی، خودشناسی و رابطه انسان با جهان پیرامونش.
همین ظرفیت باعث شده است که در طول سالهای مختلف، نویسندگان و ناشران حوزه کودک و نوجوان به سراغ مثنوی بروند و بخشی از حکایتهای مولانا را با زبانی سادهتر و متناسب با گروههای سنی مختلف بازنویسی کنند. برخی از این آثار، بازآفرینی مستقیم حکایتهای مثنویاند و برخی دیگر تلاش میکنند مفاهیم و داستانهای مولانا را در قالبی آموزشیتر به مخاطب کمسنوسال معرفی کنند. به مناسبت روز بزرگداشت مولانا، مروری داریم بر چند کتاب که میتوانند راهی برای ورود کودکان و نوجوانان به جهان این شاعر بزرگ باشند.
«قصههای خوب برای بچههای خوب»؛ مثنوی به روایت مهدی آذریزدی
وقتی صحبت از بازنویسی ادبیات کلاسیک برای کودکان و نوجوانان به میان میآید، نمیتوان از «قصههای خوب برای بچههای خوب» مهدی آذریزدی گذشت. جلد چهارم این مجموعه با عنوان «قصههای مثنوی معنوی» به حکایتهای مولانا اختصاص دارد. آذریزدی در این کتاب ۲۴ داستان را از میان حکایتهای مثنوی انتخاب و با زبانی ساده و متناسب با مخاطب کودک و نوجوان بازنویسی کرده است.
اهمیت این کتاب تنها در انتخاب حکایتهای مولانا نیست؛ بلکه در شیوهای است که آذریزدی برای نزدیک کردن یک متن کلاسیک به ذهن و زبان کودک انتخاب کرده است. او پیچیدگیهای متن اصلی را کنار میگذارد، اما ساختار داستانی و پیام اصلی حکایتها را حفظ میکند. به این ترتیب، کودک بدون مواجهه مستقیم با دشواریهای زبانی مثنوی میتواند با شخصیتها و موقعیتهای داستانی آن آشنا شود.
«قصههای زیبای مولوی»؛ پنج قصه درباره دوستی و همنشینی
پرویز امینی در مجموعه «قصههای زیبای مولوی» سراغ بخشهایی از مثنوی رفته و آنها را برای مخاطب کودک و نوجوان بازنویسی کرده است. جلد نخست این مجموعه با عنوان «پنج قصه درباره دوستی و همنشینی از مثنوی» منتشر شده و داستانهایی مانند «باز پادشاه و پیرزن»، «زاغ و لکلک»، «پشه و باد»، «زشت و زیبا» و «وفای خرس» را دربرمیگیرد. تصویرگری این کتاب نیز بر عهده فرهاد جمشیدی بوده است.
انتخاب موضوع «دوستی و همنشینی» نیز باعث شده است که مخاطب کودک بتواند با مفاهیم کتاب از دریچه تجربههای روزمره خود ارتباط برقرار کند. جلد دوم همین مجموعه نیز پنج قصه درباره دانایی و زیرکی را از مثنوی انتخاب کرده و تلاش دارد مفاهیم فلسفی و عرفانی مولانا را با زبان سادهتری به کودکان و نوجوانان منتقل کند.
«قصههای مثنوی مولوی»؛ روایت ساده حکایتهای کلاسیک
«قصههای مثنوی مولوی» نوشته نگار شادلو نیز یکی دیگر از آثاری است که برای گروه کودک و نوجوان منتشر شده است. این کتاب مجموعهای از قصههای مثنوی را با زبانی ساده روایت میکند و در رده داستانهای کودک و نوجوان قرار گرفته است. نسخه چاپی این اثر در سال ۱۳۹۶ منتشر شده و کتاب ۱۸۳ صفحه دارد.
در چنین بازنویسیهایی، یکی از مهمترین کارکردها این است که کودک ابتدا با «قصه» با مولانا مواجه شود. بسیاری از کودکان ممکن است در نخستین برخورد با مثنوی، با زبان و ساختار شعر کلاسیک ارتباط برقرار نکنند؛ اما حکایتهایی مانند داستان طوطی و بازرگان، فیل در تاریکی یا دیگر روایتهای تمثیلی، امکان آن را دارند که ابتدا به شکل داستان وارد ذهن مخاطب شوند و بعد او را به سمت متن اصلی و شعر مولانا هدایت کنند.
«داستانهای مثنوی برای کودک و نوجوان»؛ بازنویسی حکایتهای مولانا
کتاب «داستانهای مثنوی برای کودک و نوجوان» با گردآوری و بازنویسی شهنام خادمی، اثری دیگر در این حوزه است که در سال ۱۴۰۳ از سوی انتشارات بوستان کاغذی منتشر شده است. این کتاب ۶۸ صفحه دارد و موضوع آن اقتباس از حکایتهای مثنوی معنوی برای مخاطب کودک و نوجوان است.
مزیت چنین آثاری را میتوان در فراهم کردن یک نقطه شروع ساده برای خواننده نوجوان دید؛ خوانندهای که شاید هنوز با زبان و ساختار شعر کلاسیک آشنا نباشد، اما میتواند از طریق روایت داستانی با شخصیتها، موقعیتها و مضمونهای مثنوی ارتباط برقرار کند. از این منظر، بازنویسی حکایتها میتواند نقش پلی میان ادبیات کلاسیک و ادبیات کودک و نوجوان داشته باشد.
«مثنوی مولوی و فلسفه برای کودکان»؛ از حکایت به تفکر
اما همه آثار مربوط به مولانا برای کودکان صرفاً بازنویسی داستان نیستند. «مثنوی مولوی و فلسفه برای کودکان» نوشته یحیی قائدی و نسرین لطفی، نمونهای است که از حکایتهای دفتر سوم مثنوی برای ایجاد زمینه گفتوگو و تفکر فلسفی با کودکان استفاده میکند.
این کتاب همراه با راهنمای آموزشی برای تسهیلگران نوشته شده و مخاطب آن دانشآموزان دوره متوسطه اول است. در معرفی این اثر در سامانه کنترل کیفیت منابع آموزشی و تربیتی رشد، بر ظرفیت داستانهای مثنوی برای حرکت دادن مخاطب به سمت کشف نمادها و رمزگشایی از آنها تأکید شده است. این کتاب ۸۸ صفحه دارد و در سال ۱۳۹۸ منتشر شده است.
در اینجا مولانا تنها یک شاعر کلاسیک نیست؛ بلکه داستانهای او بهانهای برای پرسش کردن، گفتوگو، استدلال و فکر کردن میشوند. این رویکرد میتواند شکل متفاوتی از مواجهه نوجوان با ادبیات کلاسیک را رقم بزند.
آشنایی کودک و نوجوان با مولانا الزاماً نباید از دشوارترین و پیچیدهترین بخشهای مثنوی آغاز شود. یکی از راههای طبیعی برای ورود به جهان او، همان چیزی است که خود مولانا بارها از آن بهره گرفته است: قصه. حکایتهای مثنوی شخصیت، کشمکش، اتفاق و پایان دارند و همین عناصر آنها را برای بازآفرینی در ادبیات کودک و نوجوان مناسب میکند.
از سوی دیگر، بازنویسی برای کودکان به معنای حذف ارزش ادبی متن اصلی نیست؛ بلکه میتواند مرحلهای مقدماتی برای رسیدن به متن کلاسیک باشد. کودک ممکن است ابتدا قصه طوطی و بازرگان را در یک بازنویسی بخواند، بعد با نام مولانا و مثنوی آشنا شود و در سالهای بعد سراغ ابیات اصلی برود. به این ترتیب، کتاب کودک میتواند نخستین پنجرهای باشد که مخاطب از طریق آن وارد جهان گسترده مولانا میشود.
روز بزرگداشت مولانا نیز میتواند فرصتی برای توجه دوباره به همین مسیر باشد؛ مسیری که از قصه آغاز میشود، به شعر میرسد و در نهایت میتواند نوجوان را با بخشی از میراث فکری و ادبی زبان فارسی پیوند دهد. مولانا برای کودک شاید در ابتدا یک شاعر دور از دسترس باشد، اما وقتی قصههایش با زبان قابل فهم روایت شوند، فاصله میان کودک امروز و شاعر قرن هفتم بسیار کمتر میشود؛ فاصلهای که ادبیات کودک و نوجوان میتواند آن را به پلی میان گذشته و امروز تبدیل کند.
نظر شما