سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – کوروش دیباج، روزنامه نگار، و پژوهشگر حوزه میراث فرهنگی: شهرها را نمیتوان تنها با آنچه از آنها بر جای مانده شناخت. گاهی معنای یک شهر را باید در کتابهایی جستوجو کرد که تاریخش را ثبت کردهاند، در اسنادی که از فراز و فرودهایش خبر میدهند و در نشانههایی که نسلهای گذشته برای بازگویی جهانبینی و هویت خود بر دیوارها و پیشانی بناهایش نشاندهاند. اصفهان از آن شهرهایی است که برای شناختنش باید هم به تماشای معماری ایستاد و هم به خواندن تاریخ نشست؛ شهری که بخشی از هویت آن نه در قامت بناها، بلکه در لابهلای روایتهای مکتوب و نگارههای تاریخیاش پنهان مانده است.

یکم آذر، روز نکوداشت اصفهان، بیش از آنکه فرصتی برای تکرار ستایشهای آشنا از نصف جهان باشد، مجالی برای بازخوانی همین حافظه تاریخی است؛ حافظهای که یکی از گویاترین نشانههای آن را میتوان در نگاره برج قوس بر سردر بازار قیصریه جستوجو کرد. تصویری که در نگاه نخست شاید بخشی از تزئینات یک بنای تاریخی به نظر برسد، اما با اندکی درنگ، دریچهای به جهان پیچیدهای از دانش نجوم، اسطوره، هنر و باورهای تاریخی ایرانیان میگشاید.
قوس آذر در اصفهان صرفاً نام یک برج فلکی یا تصویری بر کاشیهای سردر قیصریه نیست. این نگاره، بخشی از زبان تصویری شهری است که در دورههای مختلف تاریخی، مفاهیم و باورهای زمانه خود را در معماری، هنر و آرایههای بناهایش ثبت کرده است. موجودی اسطورهای با پیکری ترکیبی که کمانی در دست دارد و تیری به سوی اژدها نشانه رفته است؛ تصویری که برای فهم آن باید از سطح تماشا فراتر رفت و به سراغ دانش و روایتهایی رفت که در شکلگیری آن سهم داشتهاند.
پژوهشهای انجامشده درباره شمایلنگاری برج قوس در هنر و معماری ایران دوره اسلامی نشان میدهد که این تصویر را نمیتوان به یک نقش تزئینی تقلیل داد. در پس آن، پیوندی میان صورتهای فلکی، سنتهای اسطورهای و جهانبینی هنری دورههای تاریخی وجود دارد. از همین منظر، سردر قیصریه را باید نهفقط اثری از معماری صفوی، بلکه سندی تصویری برای مطالعه تاریخ اندیشه و فرهنگ ایرانی دانست؛ سندی که خواندن آن به اندازه دیدنش اهمیت دارد.
پیوند قوس با تاریخ اصفهان، البته به دوره صفوی محدود نمیشود. در روایتهای تاریخی مربوط به احداث باروی بزرگ شهر در روزگار حسن رکنالدوله دیلمی از قرار گرفتن قمر در برج قوس سخن به میان آمده است. این روایت در آثار تاریخنگارانی چون میرزا حسنخان جابری انصاری و پژوهشهای اصفهانشناسانی همچون لطفالله هنرفر بازتاب یافته است. همین پیوند تاریخی و نمادین، در روند انتخاب روز اصفهان مورد توجه قرار گرفت و یکم آذر بهعنوان روز نکوداشت این شهر برگزیده شد.
در این میان، نقش کتاب و پژوهش در فهم چنین انتخابی اهمیتی اساسی دارد. اگر امروز میتوان درباره نسبت قوس آذر با تاریخ اصفهان سخن گفت، حاصل سالها تلاش کسانی است که تاریخ شهر را از میان منابع پراکنده بیرون کشیدهاند، بناها را خواندهاند، اسناد را بررسی کردهاند و روایتهای فراموششده را به متن مطالعات تاریخی بازگرداندهاند. کتاب «تاریخ اصفهان» جابری انصاری و «آشنایی با شهر تاریخی اصفهان» لطفالله هنرفر، تنها دو نمونه از میراث مکتوبی هستند که بدون رجوع به آنها، بخش مهمی از شناخت ما از گذشته این شهر ناقص میماند.
این نکته برای روز نکوداشت اصفهان اهمیتی فراتر از یک ارجاع کتابشناختی دارد. شهر تاریخی را نمیتوان صرفاً با مرمت بناهایش زنده نگه داشت. حفاظت از میراث معماری، بدون حفاظت از دانش و روایتهایی که معنای آن بناها را توضیح میدهند، به حفظ کالبدی خاموش میانجامد. بنایی که تاریخش خوانده نشود، نشانهای که معنایش به نسل جدید منتقل نشود و تصویری که از بستر فرهنگی خود جدا بماند، بهتدریج بخشی از قدرت روایتگری خود را از دست میدهد.
از همین رو، قوس آذر میتواند موضوعی جدی برای پیوند دادن میراث فرهنگی با فرهنگ کتابخوانی باشد. چه بسیار شهروندانی که از مقابل سردر قیصریه عبور کردهاند، از زیبایی کاشیکاریهای آن عکس گرفتهاند و حتی نام این نگاره را شنیدهاند، اما درباره ریشههای نجومی و اسطورهای آن، روایتهای تاریخی مرتبط با برج قوس یا پژوهشهایی که دربارهاش نوشته شده است، آگاهی چندانی ندارند. این فاصله میان دیدن یک میراث و شناختن آن، همان خلأیی است که کتاب و رسانههای فرهنگی میتوانند در پر کردنش نقش داشته باشند.
در این مسیر، مسئولیت کتابخانهها، مراکز اسناد، دانشگاهها، پژوهشگران تاریخ و هنر و البته رسانههایی که مأموریت اصلی آنها معرفی کتاب و اندیشه است، انکارناپذیر است. بازنشر پژوهشهای معتبر درباره نمادهای تاریخی اصفهان، معرفی کتابهای مرجع اصفهانشناسی، انتشار روایتهای مستند از تاریخ معماری شهر و فراهم کردن زمینه دسترسی نسل جوان به این منابع، میتواند قوس آذر را از یک تصویر کمتر شناختهشده به موضوعی زنده در گفتوگوی فرهنگی شهر تبدیل کند.
در کنار این مسئولیت فرهنگی، مدیریت شهری و نهادهای متولی میراث نیز باید نسبت خود را با این نماد روشن کنند. اگر قوس آذر بهعنوان نماد اصفهان پذیرفته شده است، جایگاه آن نباید تنها به مراسم یکم آذر یا استفادههای مناسبتی محدود بماند. معرفی علمی و مستمر آن، توجه به اصالت تاریخی نگاره، استفاده آگاهانه از آن در برنامههای فرهنگی و هویت بصری شهر و حمایت از تولید آثار پژوهشی و هنری مرتبط، میتواند به تثبیت جایگاهش در حافظه عمومی کمک کند. البته چنین حضوری زمانی ارزشمند است که بر شناخت دقیق تاریخی استوار باشد، نه بر بازتولیدهای سطحی و بیارتباط با خاستگاه فرهنگی اثر.
یکم آذر را میتوان بهانهای برای طرح پرسشی بنیادیتر دانست: ما از تاریخ اصفهان چه اندازه میدانیم و چه اندازه از آن را به نسل بعد منتقل کردهایم؟ آیا سهم ما از میراث این شهر، تنها تماشای میدان نقش جهان، پلهای تاریخی و کاشیهای قیصریه است یا برای خواندن، شناختن و بازگویی روایتهایی که این آثار در خود دارند نیز تلاشی کردهایم؟
اصفهان را نمیتوان تنها در شکوه گذشتهاش خلاصه کرد. شهری که روزگاری در عرصه دانش، کتابت، هنر و اندیشه جایگاهی ممتاز داشت، امروز نیز برای حفظ هویت خود به همان پشتوانه فکری نیازمند است. میراث یک شهر زمانی زنده میماند که از ویترین موزهها و صفحات کتابهای تاریخی فراتر برود و در آگاهی عمومی، آموزش، پژوهش و زندگی فرهنگی مردم حضور پیدا کند.
قوس آذر، با همه لایههای تاریخی و نمادینش، یادآور همین حقیقت است. این نگاره را میتوان دید، اما دیدن آن کافی نیست؛ باید خواندش، دربارهاش پژوهش کرد و روایتش را به نسلهایی رساند که قرار است فردای اصفهان را بسازند.
شاید معنای واقعی نکوداشت اصفهان نیز همین باشد؛ اینکه به جای افزودن یک روز دیگر به تقویم مناسبتها، فرصتی برای بازخوانی آنچه این شهر را ساخته است فراهم کنیم. قوس آذر بر سردر قیصریه همچنان ایستاده است؛ مسئله این است که آیا ما نیز به اندازه پیشینیانمان برای فهمیدن معنای آن، حوصله خواندن و دانستن داریم؟
نظر شما