سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): مرز میان «بازتاب دادن» و «خالق بودن» در هنر، یکی از بحثبرانگیزترین گرههای تاریخ اندیشه است. سید مهدی زرقانی در این گفتوگو به بازخوانی این تقابل و فرارفتن از کلیشههای رایج، سخن میگوید. زرقانی (متولد ۱۳۴۵)، استاد دانشگاه فردوسی مشهد و پژوهشگر برجسته در حوزههای تاریخ ادبیات ایران، با نگاهی دقیق به پیوند میان متن و جهان، از کلیشههای سنتی عبور میکند. او که آثار و ترجمههای ویژهای در زمینههای «نظریه ژانر» و «از تذکره به تاریخ ادبیات» دارد، در این گفتوگو با تکیه بر تخصص خود در بررسی دورههای مختلف—از سنایی و مولانا تا ادبیات معاصر—تلاش میکند تا نشان دهد چگونه ادبیات، از بازتابدهنده صرف، به پدیدآورنده نظمهای گفتمانی و معمار تغییرات بزرگ اجتماعی بدل میشود.
آیا ادبیات را باید بازتابی از تحولات اجتماعی و سیاسی دانست یا ادبیات خود نیز میتواند در شکلگیری و جهتدهی به این تحولات نقش داشته باشد؟
طرفداران گفتمان چپ که ما آنها را ذیل عنوان کلی گرایش مارکسیستی میشناسیم، کارکرد اصلی ادبیات را بازتاب روبنایی از شرایط زیربنایی اجتماعی و اقتصادی جامعه میدانند. اما حتی اگر یکی از کارکردهای ادبیات را «بازتاب» به شمار آوریم، در ادامه باید بگوییم که ادبیات از طریق همین بازتاب در تغییر شرایط اجتماعی نقش ایفا میکند. خصلت بازتابی ادبیات خنثی نیست. البته همیشه هم اینطور نیست که کار ادبیات بازتاب شرایط سیاسی و اجتماعی باشد. گاهی ادبیات پدیدآورنده است. اگر کار ادبیات را بازتاب بدانیم، معنایش این است که اول رویدادی شکل گرفته و بعد ادبیات آن را بازتاب دادهاست اما در موارد بسیاری ادبیات پدیدآورندة رویدادها و شرایط و نظم گفتمانی است نه صرفاً بازتابدهندة آن. در چنین مواردی نمیتوان رویکرد طرفداران گفتمان چپ سنتی را پذیرفت. گفتمان چپ در طول تاریخ در دیدگاههای خود جرح و تعدیلهای عمیقی روا داشته اما در بخشی از جامعة ادبی ایران هنوز همان گفتمان چپ سنتی حاکم است که کارکرد ادبیات را بازتاب شرایط سیاسی و اجتماعی میداند و این ایده هم ناقص است و هم نادرست.
در چه شرایطی ادبیات از بازنمایی رنجها و بحرانهای اجتماعی فراتر میرود و به نیرویی برای آگاهیبخشی و تغییر اجتماعی تبدیل میشود؟
چنانکه گفته شد اولاً کارکرد اصلی ادبیات بازتابِ خنثی نیست و حتی وقتی شرایط سیاسی و اجتماعی را بازتاب میدهد، از همین طریق بر تغییر نظم گفتمانی جامعه تأثیر میگذارد و ثانیاً در برخی موارد خود ادبیات عامل ایجاد شرایط سیاسی و اجتماعی است و نقش ادبیات همیشه پسینی نیست. در هر دو صورت ادبیات نیروی آگاهیبخشی و تغییر اجتماعی را دارد. ما نمیتوانیم شرایط کلیشهای معینی را معرفی کنیم که هر گاه آن شرایط محقق شود، کارکرد ادبیات آگاهیبخشی و اصلاح اجتماعی میشود اما میتوانیم برهههایی از تاریخ کشورمان را نشان دهیم که نقش ادبیات بیش از بازتابدهندگی، تأثیرگذاری بودهاست. برای نمونه من مقطع تاریخی پس از حملة مغول را مثال میزنم. عنصر مرکزی در شرایط سیاسی و اجتماعی آن دوره جنگ و خونریزی و بی ثباتی و آشوب بود اما شاعران و نویسندگان ما به درستی تشخیص دادند که جامعه ظرفیت آن را ندارد که شاعران و نویسندگان همان خشونت بیرون را در آثارشان بازتاب دهند. چون چنین بازتابی نتیجهای جز تکثیر خشونت نداشت. آنها کارکرد بازتابی ادبیات را کنار گذاشتند و راهبرد مبارزة منفی را برگزیدند. در راستای این سیاست نوشتاری، عنصر مرکزی شعر بسیاری از آنها «عشق» شد. اگر عشق را از زمینة غالب ژانرهای عهد پسامغولی بیرون بکشیم، شاکلة آنها به هم میخورد. آیا این گستردگی عشق تصادفی بود؟ به نظر من خیر. انتخابی آگاهانه برای نجات جامعة گرفتار خشونت بود. بنابراین، شعر دورة پس از حملة مغول، «بازتابدهندة» شرایط اجتماعی نبود، «ایجادکنندة» نظم اجتماعی جدیدی بود که میتوانست «خشونت» بیش از حد حاکم بر محیط را خنثی کند. اینکه برخی به اشتباه بر سعدی و حافظ و مولوی و دیگر شاعران طراز اول این دوره ایراد میگیرند که چرا به شرایط اجتماعی توجهی نداشتهاند، ناشی از نوعی سوء تفاهم تاریخی است. توجه آنها به شرایط اجتماعی از نوع ایجادی بود نه بازتابی. آنها با توجه دادن جامعه به عنصر عشق، به عنوان خنثیکنندة خشونت حاکم بر جامعه، نقش درست و تاریخی خود را ایفا کردند. جامعة ایرانی توانست آن دورة پر التهاب را پشت سر بگذراند و فرونپاشد. ایران پس از حملة مغول و نبرد ایلخانان و ویرانگریهای تیموریان هنوز ایران باقی ماند. فرهنگ مقتدر ایرانی آن نیروهای مهاجم خشن را در خود فرو برد، هضم کرد و از آنها چهرههایی ساخت که خود در خدمت فرهنگ و هنر قرار گرفتند. اینجا ادبیات بازتابدهنده نیست، ایجاد کنندة نظم گفتمانی جدید است. در دورة معروف به مشروطه هم ادبیات انقلابی همان قدر در ایجاد نظم گفتمانی نقش داشت که انقلاب سیاسی و اجتماعی.
آیا هر اثر ادبی که به مسائل اجتماعی و سیاسی میپردازد، الزاماً اثری متعهد و برخوردار از ارزش ادبی است؟ مرز میان ادبیات متعهد و ادبیات شعاری کجاست؟
«ادبیات متعهد» از اصطلاحات گفتمان چپ است که در مقابل نظریه «هنر برای هنر» و به قلم سارتر در کتاب ادبیات چیست و دیگر آثارش صورتبندی شد. در ایران دهة ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ این اصطلاح و مفاهیم ذیل آن بسیار مورد توجه قرار گرفت. ادبیات متعهد به ادبیاتی نظر دارد که در خدمت اهداف و تعهدات اجتماعی باشد. منتها این اصطلاح از همان آغاز دو خط را در ادبیات معاصر ایران شکل داد. نخست آنها که به ادبیت ادبیات یعنی جانب هنری آن اصالت و اولویت میدادند و در درجة بعدی برای ادبیات به دنبال اثرگذار اجتماعی آن بودند. در آثار اینان شعر تبدیل به شعار نشد بلکه شعارها تا سطح شعر ارتقاء هنری یافت. خط دوم در آثار کسانی شکل گرفت که به بهانة ادبیات متعهد، که اصطلاحی شیک و پر طرفدار بود، ادبیات را به بلندگوی تبلیغاتی این حزب و آن گروه ایدئولوژیک تبدیل کردند. اینها که غالباً سرسپردگان و مجذوبان و ذوب شدگان در احزاب و ایدئولوژیها بودند جانب هنری و ادبیت ادبیات را خواه ناخواه به حاشیه بردند. در مورد اینها میتوان گفت که شعر را تا حد شعار تنزل دادند. اما البته باید به این نکته هم توجه داشت که اینطور نیست که هر کس شعرش در خدمت یک شعر یا ایدئولوژی قرار گرفت تمام اشعارش تا حد شعار تنزل یافتهاست. نمونة آشکار این مورد اشعار ابوالقاسم لاهوتی است که هم در آنها شعرهای هنری و زیبا یافت میشود و هم اشعاری که در حد شعار تنزل یافتهاند.

اگر تاریخ ادبیات فارسی را از منظر تحولات اجتماعی بررسی کنیم، کدام دورهها و نقاط عطف تاریخی بیشترین تأثیر را بر تغییر درونمایه و کارکرد ادبیات داشتهاند؟
برای پاسخ به این پرسش برمیگردم به آنچه در پاسخ به سوال دوم عرض کردم. من اساساً با این نظر موافق نیستم که دورههایی را مشخص کنیم که در آنها حوادث تاریخی یا شرایط سیاسی پ اجتماعی بر درونمایه و کارکرد ادبیات تأثیر یکجانبه داشته باشد. چنین دوره یا دورههایی وجود ندارد. در جلد دوم و سوم کتاب تاریخ ادبیات و قلمرو زبان فارسی (نشر فاطمی) نشان دادهام که در همة ادوار تاریخ ادبی نسبت بین متغیرهای برونمتنی یا به تعبیر شما شرایط سیاسی و اجتماعی با ادبیات نسبت تناظری است، نه علی و معلولی. یعنی این طور نیست که تحولات سیاسی و اجتماعی علت باشند و ادبیات معلول آنها بلکه این دو سامانه با نظر بر یکدیگر (تناظر) و با تأثیر و تأثر بر یکدیگر و از یکدیگر نظم گفتمانی حاکم بر دورهها را میسازند و برمیسازند. بنابراین در همة نقطههای عطف تاریخی میتوان از تأثیر و تأثر سخن به میان آورد.
با این حال، این پرسش شما سویة دیگری هم دارد و آن اینکه وقتی میگوییم نقطة عطف تاریخی مرادتان کدام تاریخ است؟ نقطة عطف تاریخ سیاسی یا تاریخ عقیدتی یا تاریخ ادبی؟ هر کدام از این گفتمانها تاریخ خودشان و نقطههای عطف تاریخ خودشان را دارند. هر چند ممکن است در برخی دورهها این نقطههای عطف یکسان یا نزدیک به هم باشند اما همیشه اینطور نیست. مثلاً ظهور صفویه در ایران یک نقطه عطف در تاریخ سیاسی و تاریخ عقیدتی هست اما نقطة عطف تاریخ ادبی یک قرن قبل از آن آغاز شدهاست. در این باره در جلد سوم تاریخ ادبیات ایران و قلمرو زبان فارسی مفصلا سخن گفتهام. بنابراین باید دو نکته را مد نظر داشت. نخست اینکه نقطههای عطف در تاریخ ادبی و دیگر تاریخها لزوماً یکسان نیست و دو دیگر اینکه در دربارة هر دوره از تاریخ ادبی که سخن میگوییم رابطة ادبیات و متغیرهای برونمتنی از نوع رابطة تناظری و تأثیر و تأثر متقابل است نه رابطة علی و معلولی.
آیا در دورههای بحران اجتماعی و سیاسی، ژانرهای ادبی نیز دستخوش تغییر میشوند؟ برای مثال، آیا در چنین دورههایی ژانرهای شعری نسبت به داستان و رمان ظرفیت بیشتری برای بیان اعتراض و تجربه جمعی پیدا میکنند؟
اگر بپذیریم که ما با تاریخهای متعددی سر و کار داریم، آن وقت باید از بحرانهای هر تاریخ هم به صورت مستقل سخن بگوییم. به تعبیر دیگر، در مقام عمل، گاه بحران در تاریخ سیاسی و اجتماعی پیش میآید و گاه بحران در تاریخ ادبی. برای هر کدام از این دو باید پاسخی جداگانه به پرسش فوق داد. در بحرانهای سیاسی و اجتماعی، ژانرها متناسب با امکانات خودشان و متغیرهای برونمتنی واکنشهای متعددی نشان میدهند اما قاعدة عمومی این است که در هر دورة بحرانی ژانر یا ژانرهایی میتوانند در مرکز توجه بمانند که بیشتر و بهتر میتوانند به افق انتظار عصر پاسخ دهند. در چنین دورههایی برخی ژانرها به حاشیه میروند و برخی از حاشیه به مرکز گرایش پیدا میکنند. نمیتوان گفت ژانرهای شعری یا نثری کدامیک برای بیان اعتراض و تجربة جمعی نقش بیشتری دارند. این بستگی دارد به اینکه در چه بازة زمانی و در کدام کانون ادبی بحران اجتماعی شکل گرفته و در آن کانون و دوره کدام ژانرها فعالاند. متغیرهای برونمتنی مثل شرایط سیاسی و تاریخی و اقتصادی و موقعیت ژئوپلتیک و دیگر متغیرها نیز مؤثرند.
اما بحرانهای دستة دوم بحرانهایی هستند که در تاریخ ادبی شکل میگیرند. اینها بی ارتباط با بحرانهای برونمتنی نیستند اما عموماً نتیجة حرکتهای درونی ادبیات هستند. وقتی ژانرها به اشباع بوطیقایی و مضمونی به صورت همزمان رسیده باشند، بحران در تاریخ ادبی به اوج خود میرسد. در چنین شرایطی شاعران و نویسندگان در جستجوی راههایی هستند برای خارج کردن ادبیات از وضعیت بحرانی. غالباً بعد از هر دورة بحران در تاریخ ادبی، نوآوریها و تغییر سبکها و تغییر بوطیقاها شکل میگیرد. نوآوری ادبی، نتیجة بحران در تاریخ ادبی است. ممکن است این بحرانهای ادبی با بحرانهای سیاسی و اجتماعی همزمان شوند و بنابراین تغییرات و نوآوریها در هر دو زمینة سیاسی و اجتماعی و ادبی ایجاد میشود. مثل اواخر قرن سیزدهم که هم انقلاب سیاسی و اجتماعی روی داد و هم انقلاب ادبی. در هر دو تاریخ سیاسی و تاریخ ادبی به بحران رسیده بودیم و کنشگران هر دو حوزه برای خروج از بحران تلاش کردند و در هر دو مورد هم نوآوریهای شکل گرفت. بیشترین تحولات ژانری در لحظات تلاقی بحرانهای سیاسی و بحرانهای ادبی شکل میگیرد. هر ژانری که بتواند به افق انتظارهای عصر بیشتر و بهتر پاسخ دهد، بیشتر در مرکز میماند.
در تاریخ ادبیات معاصر ایران، چه عواملی باعث شدند برخی شاعران از جایگاه یک آفریننده فردگرا به صدای جمعی و اجتماعی یک دوره تبدیل شوند؟
این پرسش نیز نتیجة یک سوء تفاهم تاریخی است که در محیطهای آکادمیک دائماً تکرار میشود. بنای این پرسش بر ذهنیت و پیشفرضی است که به مثابه امر واقع قلمداد میشود و آن هم اینکه شعر کلاسیک فردگرا بوده و شعر معاصر به تعبیر شما به صدای جمعی و اجتماعی تبدیل شدهاست. درست این است که بگوییم شاعران دورة کلاسیک متناسب با اقتضائات عصر خودشان و متناسب با اقتضائات ژانرهایی که در آن میسرودند و مینوشتند، تأثیرگذاری اجتماعی داشتند که به بخشی از آن در پاسخ به پرسش دوم شما اشاره کردم. یعنی این تقابل برساخته میان «شعر کلاسیک فردگرا» و «شعر معاصر جمعگرا» اساساً نادرست است. مثلاً شاهنامة فردوسی در روزگار خودش و در همة دورههای تاریخی زمینه و زمینی برای واکنشهای جمعی بودهاست. شاهنامه تبلور یک خواست جمعی ایرانیان در حدود قرن چهارم و پنجم است و پس از آن هم هر گاه ایرانیان به پناهگاهی برای احیای حس ایرانیگری خود نیاز داشتند، روی به شاهنامه آوردند. چطور میتوان این اثر را فردگرا به شمار آورد؟ یا غزل حافظ را چطور میتوان فردگرا دانست؟ یا به تعبیری که در مباحث بالا اشاره شد، چطور میتوان آثار عرفانی را یکسره فردگرا نامید، در حالی که برای نجات جامعة ایرانی از طریق بالابردن آستانة تحمل بیشترین تأثیرگذاری اجتماعی را داشتند؟ اگر ادبیات عرفانی نمیبود، جامعة ایرانی نمیتوانست آن میزان از فشارهای روانی، اجتماعی، اقتصادی که حوادث هولناک تاریخی بر آنها وارد کرده بود جان به در برد. بنابراین، این تصور که ادبیات کلاسیک یکسره فردگرا بوده و ادبیات معاصر جمعگرا شده تصور نادرستی است. واقعیت این است که نوع جمعگرایی و فردگرایی در ادبیات کلاسیک و معاصر فرق کردهاست. ساز و کارها، روشها، ایدهها، بلاغت گفتار و بوطیقاهای شاعر معاصر در اجتماعیکردن ادبیات متفاوت است با همین تمهیدات و شگردها و روشها در ادبیات کلاسیک. اما اگر پرسش شما معطوف به علت این تفاوت باشد باید در یک کلام بگویم علت، تغییر پارادایم است. نظام دانش، جهاننگری و جهانبینی انسان ایرانی در پارادایم سنتی با نظام دانش، جهاننگری و جهانبینی انسان مدرن ایرانی تفاوت دارد. نه روشهای ما روشهای آنهاست و نه بینشهای ما بینشهای آنها و نه مسائل ما مسائل آنها. نباید از شاعر امروز توقع داشت مثل فردوسی و حافظ و مولوی و سنایی اجتماعیسرایی کند. عکس این قضیه نیز درست است.
نظر شما