یکشنبه ۱ آذر ۱۴۰۵ - ۰۹:۰۲
میرهاشمی: هنوز الفبای حقوقی اقتباس را نمی‌دانیم/ دانش: به نهادی واسط میان سینما و ادبیات نیاز داریم

دانش گفت: یکی از مشکلات اساسی ما نبود یک نهاد واسط میان صنف‌های مختلف، نهادهای دولتی و حوزه نشر است. اگر چنین ارتباطی وجود داشت، بسیاری از مشکلاتی که درباره آن‌ها صحبت کردیم، قابل‌حل بود.

سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - احمد محمدتبریزی؛ اقتباس ادبی در سینمای ایران سابقه‌ای طولانی دارد. از تجربه‌های شاخص دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ تا آثاری که در دهه‌های بعد با تکیه بر ادبیات داستانی ساخته شدند و توانستند به بخشی از تاریخ سینمای ایران تبدیل شوند. با این حال، رابطه سینما و ادبیات در سال‌های اخیر بیش از آنکه به یک جریان مستمر و سازمان‌یافته شباهت داشته باشد، به تلاش‌های پراکنده فیلمسازانی وابسته مانده است که شخصاً به کتاب و ادبیات علاقه دارند. در این میان، مشکلات حقوقی، اختلاف بر سر واگذاری امتیاز اقتباس، نبود ارتباط مؤثر میان ناشران و سینماگران و ملاحظات اقتصادی تولید، مسیر تبدیل یک اثر ادبی به فیلم و سریال را دشوار کرده است.

در نشستی با حضور مهرزاد دانش، پژوهشگر و منتقد سینما و سیدجواد میرهاشمی، نویسنده، مترجم و مستندساز، ابعاد مختلف این مسئله بررسی شد. در این نشست به مسائلی مثل ضرورت شکل‌گیری ارتباطی حرفه‌ای میان نویسندگان و فیلمسازان، تأثیر شرایط اجتماعی و فرهنگی بر کم‌رنگ شدن اقتباس و نبود نهادی واسط میان سینما پرداخته شد که در ادامه می‌خوانید.

سینمای ایران از همان سال‌های ابتدایی شکل‌گیری با اقتباس ادبی همراه بوده و در این زمینه تحولات مثبتی را تجربه کرده است. در دهه‌های ۱۳۴۰، ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ نیز آثار قابل‌توجهی با تکیه بر اقتباس ساخته شدند، اما به نظر می‌رسد پس از آن با نوعی انقطاع و گسست مواجه شدیم وضعیتی که تا امروز نیز ادامه دارد و تکلیف سینمای ایران با اقتباس چندان روشن نیست. با توجه به این شرایط، آیا سینمای ایران را در زمینه اقتباس، چه در حوزه سینما و چه در سریال‌سازی، شکست‌خورده و ناکام می‌دانید یا معتقدید این جریان روند طبیعی خود را طی می‌کند؟

مهرزاد دانش: به نظرم نمی‌توان سینمای ایران را جدا از سایر جنبه‌های فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی کشور ارزیابی کرد. به همین دلیل ترجیح می‌دهم در توصیف وضعیت موجود از واژه‌های شکست یا پیروزی استفاده نکنم زیرا سینما نیز تابعی از متغیرهای دیگر جامعه است و از حوزه‌های مختلف اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تأثیر می‌پذیرد و بر آن‌ها تأثیر می‌گذارد.

اگر بخواهیم سینما را جدا از سایر جنبه‌های جامعه ارزیابی کنیم، تا اندازه‌ای مسیر را به خطا رفته‌ایم. اگر می‌بینیم سینمای ما همپای ادبیات حرکت نمی‌کند و اگر در مقایسه با سال‌های گذشته، به‌ویژه دهه‌های ۱۳۵۰، ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰، در زمینه اقتباس با کم‌رنگ شدن این جریان مواجه هستیم، من این مسئله را بیش از آنکه ناشی از عوامل درونی سینما بدانم، مرتبط با فضای اجتماعی‌ای می‌دانم که در آن زندگی می‌کنیم.

به وضعیت جامعه نگاه کنید. به‌ویژه پس از شکل‌گیری برخی التهاب‌های اجتماعی، دوقطبی‌های شدیدی بر مبنای شعارهای «زنده‌باد» و «مرده‌باد»، نفی دیگری و اثبات گروه و جناح خودم به وجود آمد و جامعه به سمت قطبی شدن حرکت کرد در چنین شرایطی، تأمل، تفکر و اندیشه‌ورزی درباره بسیاری از موضوعات مهم هنری، فرهنگی و ادبی کمرنگ می‌شود و دیگر مانند گذشته نخواهد بود.

اگر در دهه‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ اتفاقات مثبتی در زمینه اقتباس رخ داد، این مسئله به همگونی و همبستگی اجتماعی بازمی‌گشت. در آن دوره، همبستگی میان ملت و دولت بیشتر بود و مناسبات اقتصادی نیز به اندازه امروز دچار تشتت و پریشانی نشده بود. اکنون به نظر می‌رسد بسیاری از مناسبات به‌هم‌ریخته است و اگر جریان اقتباس نیز کمرنگ شده، به اعتقاد من باید آن را تحت تأثیر همین آشفتگی‌ها ارزیابی کرد.

میرهاشمی: هنوز الفبای حقوقی اقتباس را نمی‌دانیم/ دانش: به نهادی واسط میان سینما و ادبیات نیاز داریم
مهرزاد دانش، منتقد سینما

با توجه به صحبت‌های آقای دانش، در شرایط دشوار گذشته نیز سینماگرانی مانند تقوایی و مهرجویی داشتیم که به نوعی سکان اقتباس در سینمای ایران را در دست گرفتند و آثار ماندگاری خلق کردند. امروز هم در سینمای داستانی و هم در سینمای مستند شاهد فاصله گرفتن کارگردانان از کتاب و پژوهش هستیم و دیگر فیلمسازان مانند گذشته اهل ادبیات و کتاب نیستند. البته بسیاری از فیلم‌سازان جوان با این دیدگاه مخالفت می‌کنند، اما از بیرون چنین برداشتی وجود دارد. آیا شما با این ارزیابی موافق هستید؟

سیدجواد میرهاشمی: ببینید، این موضوع که نمی‌توان به‌صورت دستوری درباره آن تصمیم گرفت. نمی‌توان آیین‌نامه‌ای تدوین کرد و گفت باید چنین اتفاقی رخ دهد یا مثلاً در طول سال ده فیلم اقتباسی ساخته شود.

گاهی یک مرکز می‌آید و تعدادی رمان را در طول سال خریداری می‌کند و اعلام می‌کند که امتیاز اقتباس از این آثار را خریده و قرار است در سال‌های آینده بر اساس آن‌ها فیلم تولید کند. اما وقتی من به‌عنوان فیلمساز به آن مرکز مراجعه می‌کنم و می‌خواهم بدانم چه داستان‌هایی خریداری شده تا بتوانم از میان آن‌ها اثری را برای اقتباس انتخاب کنم، با یک دایره بسته مواجه می‌شوم و امکان دسترسی به آن آثار را ندارم.

شما از مهرجویی، تقوایی و پوراحمد نام بردید. باید به همنشینی این افراد با یکدیگر و همچنین اهل قلم بودن خودشان نیز توجه کنیم. این افراد مانند تک‌ستاره‌هایی در آسمان سینمای ایران بودند که می‌درخشیدند اما نمی‌توان ویژگی‌های آن‌ها را به همه سینماگران تعمیم داد.

البته از سوی دیگر نیز نمی‌خواهم بدبینانه به موضوع نگاه کنم و بگویم همه فیلمسازان کتابخوان نیستند. برای رد این ادعا می‌توانم به تجربه خودم در جشنواره فیلم کوتاه و جشنواره سینمای مستند اشاره کنم که درگیر فعالیت‌های آن‌ها هستم.

در این جشنواره‌ها با فیلمسازان زیادی مواجه می‌شویم که در مرحله پیش‌تولید یا تولید به ما مراجعه می‌کنند و می‌گویند قصد دارند از یک داستان مشخص اقتباس کنند اما در مسیر انجام این کار با موانع مختلفی مواجه می‌شوند. گاهی مسئله به بازگشت سرمایه مربوط است، گاهی فیلمساز نتوانسته نویسنده داستان را پیدا کند، گاهی نویسنده با اقتباس موافقت نمی‌کند و گاهی نیز ناشر یا نویسنده مبلغ هنگفتی برای واگذاری حق اقتباس درخواست می‌کند.

البته در مقابل، نویسندگان دیگری هم داشته‌ایم که با میل و رغبت وارد این همکاری شده‌اند و حتی در کنار فیلمساز برای اقتباس از اثرشان همکاری کرده‌اند. من دارم گروه‌های مختلفی از این تجربه‌ها را مطرح می‌کنم تا ابعاد مسئله روشن‌تر شود.

از سوی دیگر، مواردی هم داشته‌ایم که حتی وضعیت پیچیده‌تر بوده است. برای مثال، یک نویسنده شبانه با من تماس گرفته و با ناراحتی گفته است: شما که در جشنواره حضور دارید، چرا به من اطلاع ندادید که از داستان من اقتباس شده و امروز تازه فیلمساز از من دعوت کرده که فردا در اکران فیلمش حضور پیدا کنم و فیلم را ببینم و تازه آنجا فهمیده‌ام از داستانم اقتباسی صورت گرفته.

بنابراین، می‌بینید که با چند وضعیت متفاوت مواجه هستیم. در یک حالت، نویسنده یا ناشر با اقتباس همراهی نمی‌کند در حالت دیگر، فیلمساز خودش اقدام به اقتباس می‌کند، اما آداب و اصول اقتباس را نمی‌داند و در حالت سوم، مراکز و مؤسساتی هستند که در یک دوره و مقطع زمانی، اقتباس را تجویز و از آن حمایت می‌کنند، اما با تغییر مدیران، تعهدات قبلی خود را اجرا نمی‌کنند و این روند به سرانجام نمی‌رسد.

در پایان می‌خواهم به یک نمونه دیگر هم اشاره کنم. یکی از فیلمسازانی که در همین دوره اخیر جشنواره حضور داشت و داوری و مسائل دیگری هم درباره او مطرح بود، در صفحه اینستاگرام خود و در یکی از استوری‌هایش نوشته بود که به یک دلیل سکوت می‌کنم و آن هم وقتی است که به من سمک عیار و تذکره‌الاولیا بدهید.

وقتی چنین چیزی را می‌بینید متوجه می‌شوید که این فیلمساز کسی است که همواره به سراغ داستان‌های کهن رفته و از آن‌ها اقتباس کرده است. حالا اگر به چنین فیلمسازی دو کتاب تذکره‌الاولیا بدهیم، احتمالاً سال آینده از دل همین کتاب‌ها داستانی برای اقتباس بیرون می‌آورد. بنابراین، تمام شرایطی که آقای دانش به آن اشاره کردند، از جمله مسائل اقتصادی و نبود همنشینی و ارتباط میان اهالی هنر و اهل قلم، در این موضوع تأثیرگذار است.

نکته جالب این است که وقتی وارد ساختمان‌های فرهنگی وزارتخانه می‌شوید، گویی میان بخش‌های مختلف یک دیوار چین وجود دارد که با هم تعاملی ندارند. همان‌طور که آقای دانش فرمودند، با تغییر مدیران ظاهراً باید همه‌چیز را از ابتدا شروع کنیم و چرخ دوباره از اول به حرکت درآید.

می‌خواهم به نکته دیگری هم اشاره کنم. آیا عجیب نیست که از دوره مظفرالدین‌شاه سینما وارد ایران شده، فیلم‌سازان مختلفی داشته‌ایم که به سراغ اقتباس رفته‌اند، اما ما هنوز سازوکار حرفه‌ای اقتباس را نمی‌شناسیم؟

میرهاشمی: هنوز الفبای حقوقی اقتباس را نمی‌دانیم/ دانش: به نهادی واسط میان سینما و ادبیات نیاز داریم
سیدجواد میرهاشمی، نویسنده و مستندساز

سینما از دوره مظفرالدین‌شاه وارد ایران شده و در طول این سال‌ها که به یک قرن می‌رسد، این همه فیلم سینمایی ساخته‌ایم ولی هنوز آداب و اصول اقتباس را نمی‌دانیم. این خیلی عجیب است! چند وقت پیش کلیپی از احمد امید، نویسنده ترک، می‌دیدم که می‌گفت ناراحتم از اینکه در ایران آقای مهدویان بدون اجازه سریال «کلاغ» را از داستان او اقتباس کرده. چنین مواردی نشان می‌دهد که ما هنوز الفبای حقوقی و حرفه‌ای اقتباس را به‌درستی نمی‌شناسیم!

مهرزاد دانش: یکی از مشکلات اساسی ما نبود یک نهاد واسط میان صنف‌های مختلف، نهادهای دولتی و حوزه نشر است. اگر چنین ارتباطی وجود داشت، بسیاری از مشکلاتی که درباره آن‌ها صحبت کردیم، قابل‌حل بود.

البته وقتی از نهاد واسط یا یک پل ارتباطی صحبت می‌کنم، منظورم اضافه شدن یک تشکیلات بوروکراتیک جدید نیست که بخواهد دست‌وپاگیر باشد و دوباره ما را درگیر پیچ‌وخم‌های اداری، اتوماسیون و فرایندهای طولانی کند. منظورم ایجاد یک پل ارتباطی است که با نگاه شبکه‌ای فعالیت کند.

منظورم تأسیس یک انجمن نیست که اعضایی بگیرد، حق عضویت سالانه دریافت کند و فعالیتش به همین موارد محدود شود. مشابه بسیاری از انجمن‌های دیگری که در حوزه سینما یا نشر وجود دارند. ما به نهادی نیاز داریم که واقعاً پویا باشد و بتواند عناصر مختلف، از جمله دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها، حوزه نشر و بدنه سینما را با یکدیگر در ارتباط قرار دهد.

ما نهاد دانشگاه و پژوهشگاه‌ها را داریم، نهاد نشر را داریم و در حوزه سینما نیز نهادهایی مانند خانه سینما فعالیت می‌کنند اما به نظر می‌رسد این نهادها ارتباط مؤثری با یکدیگر ندارند. همان‌طور که آقای میرهاشمی به‌درستی به وجود دیواری میان دو ساختمان معاونت‌های وزارت ارشاد اشاره کردند، در میان این نهادها نیز موانع و فاصله‌های عجیبی وجود دارد و اساساً هیچ ارتباطی میان آن‌ها برقرار نیست.

اگر بتوانیم در داخل خانه سینما فضایی ایجاد کنیم یا انجمنی با عنوان «انجمن ناشران سینمایی» شکل دهیم، این مجموعه می‌تواند نقش پل ارتباطی میان بخش‌های مختلف را بر عهده بگیرد.

برای مثال، ما انجمن ناشران کتاب‌های مقدس، انجمن ناشران زنان و انجمن ناشران دانشگاهی داریم و انجمن‌های متعددی در حوزه نشر فعالیت می‌کنند. چرا نباید انجمن ناشران سینمایی داشته باشیم؟ انجمنی که واقعاً پویا باشد و بتواند حوزه دانشگاه و پژوهش، صنعت نشر و سینما را در ارتباط با یکدیگر قرار دهد.

برای نمونه، ممکن است از یک کتاب سینمایی چند ترجمه هم‌زمان انجام شود. البته این مسئله فقط به حوزه سینما محدود نیست و در سایر حوزه‌ها نیز اتفاق می‌افتد اما اگر چنین انجمنی وجود داشته باشد، می‌تواند در زمینه اطلاع‌رسانی فعالیت کند تا مشخص باشد کدام کتاب در دست ترجمه است و مترجم دیگری که قصد ترجمه همان اثر را دارد، از این موضوع اطلاع پیدا کند.

یا در زمینه اقتباس نیز دقیقاً با همین مشکل مواجه هستیم. اکنون پل ارتباطی مشخصی وجود ندارد که بتواند فیلمساز را به نویسنده متصل کند و حقوقی را که در این میان معمولاً مغفول می‌ماند، مورد توجه قرار دهد. چنین نهادی باید مراقب باشد حقوق نویسنده و ناشری که کتاب او منتشر شده، بر اساس نوع اقتباسی که فیلمساز قصد انجام آن را دارد، رعایت شود.

جای چنین سازوکاری هم در حوزه نشر خالی است و هم در میان صنوف سینمایی. ممکن است انتظار داشته باشیم دولت در این زمینه وارد عمل شود، اما تجربه‌های دولتی نشان داده‌اند که در این حوزه چندان موفق نبوده‌اند. آقای میرهاشمی هم به برخی از این نمونه‌ها اشاره کردند. نهادهای دولتی سینمایی در مقاطعی وارد این حوزه شدند و امتیاز اقتباس تعداد زیادی از کتاب‌ها را خریداری کردند، اما این اقدامات در عمل به شکل‌گیری یک جریان مستمر و مؤثر منجر نشد.

منظور شما همان دوره‌ای است که بنیاد سینمایی فارابی برای خرید امتیاز اقتباس از کتاب‌ها سرمایه‌گذاری کرد؟ واقعا چرا با وجود این سرمایه‌گذاری باز هم این اتفاق نیفتاد؟

سیدجواد میرهاشمی: اجازه بدهید به تجربه‌ای اشاره کنم که در مستندی درباره سیمین دانشور به آن برخوردم. خانم منیژه محامدی زمانی که به خانم دانشور زنگ می‌زند و می‌گوید من می‌خواهم از داستان «سووشون» نمایشی تئاتری اقتباس کنم، خانم دانشور می‌گوید اول برو اسم درست کتاب که «سَووشون» است را یاد بگیر بعد به من زنگ بزن. آن کارگردان هم رفت و درباره موضوع مطالعه و پرس‌وجو کرد و پس از آن دوباره با او تماس گرفت و در نهایت توانست رضایتش را برای اقتباس جلب کند.

این نمونه نشان می‌دهد که حتی برای برقراری یک ارتباط اولیه نیز باید شناخت و تعامل وجود داشته باشد. یا بار برای مثال، وقتی فردی مانند کیومرث پوراحمد مجموعه «قصه‌های مجید» را می‌سازد، اثری خلق می‌شود که پیش و پس از پخش آن، کتاب نیز همچنان مخاطب دارد و بارها دیده و خوانده می‌شود. البته برای قضاوت دقیق‌تر باید آمار فروش کتاب را بررسی کنیم یا از منتقدان و پژوهشگران بخواهیم درباره میزان تأثیر اقتباس بر معرفی و فروش کتاب اظهارنظر کنند.

پیش‌تر درباره ضرورت ایجاد یک انجمن غیردولتی برای ناشران و فعالان حوزه اقتباس صحبت شده اما این تجربه در مقاطعی وجود داشته است. اجازه بدهید به دوره‌ای اشاره کنم که مؤسسات مختلف در ساختار فرهنگی فعالیت می‌کردند. آن زمان انجمن سینمای جوان با مؤسسه‌ خانه کتاب و خانه شعر و ادبیات و موسسات نمایشگاه توافقی نانوشته شکل گرفت که بر اساس آن، اگر فیلمسازی قصد داشت از یک داستان اقتباس کند، خانه کتاب و شعر و ادبیات تسهیلاتی برای او در نظر بگیرند.

نمی‌دانم این تسهیلات دقیقاً به چه شکل ارائه می‌شد، اما برای مثال، ممکن بود مسئولان مجموعه با نویسنده تماس بگیرند و با او درباره اقتباس صحبت کنند. به او اطلاع می‌دادند که فیلمسازی قصد دارد از داستانش یک فیلم کوتاه بسازد و در صورت موافقت، زمینه ارتباط میان آن دو را فراهم می‌کردند. گاهی هم نویسنده مطرح می‌کرد که اقتباس از یک داستان کوتاه برای ساخت فیلم سینمایی با ملاحظات اقتصادی متفاوتی همراه است و در نهایت درباره نوع استفاده از اثر توافق می‌کردند.

موضوع دیگر، پیدا کردن نویسنده است. برای مثال، تصور کنید فیلمسازی در ارومیه یا زاهدان قصد دارد یک فیلم کوتاه بسازد و می‌خواهد از یکی از کتاب‌های نویسنده‌ای مانند مصطفی مستور اقتباس کند. پیدا کردن نویسنده برای چنین فیلمسازی که در شهری دور از تهران فعالیت می‌کند، آسان نیست. در آن مقطع، از طریق ارتباطی که میان موسسه خانه کتاب وشعر و ادبیات و مجموعه‌هایی مانند انتشارات پژوهش وجود داشت، امکان برقراری این ارتباط و انجام توافق فراهم می‌شد.

اما این ارتباط به‌تدریج قطع شد. این همان انقطاعی است که آقای دانش به آن اشاره کردند. همان دیواری که میان بخش‌های مختلف فرهنگی کشیده شده است. در حوزه سینمای مستند نیز با چنین وضعیتی مواجه هستیم. واقعیت این است که بسیاری از فیلمسازان ما کتاب‌خوان هستند و نباید تصور کنیم که همه آن‌ها از ادبیات و کتاب فاصله گرفته‌اند.

به یاد دارم در اواخر دهه ۱۳۷۰ یا اوایل دهه ۱۳۸۰ که هنرجوی انجمن سینمای جوان بودم، هنگام تماشای فیلم‌های جشنواره بارها با آثاری مواجه می‌شدم که احساس می‌کردم داستان آن‌ها را قبلاً جایی خوانده‌ام یا نمونه‌ای مشابه از آن را دیده‌ام. وقتی بیشتر فکر می‌کردم و به کتابخانه مراجعه می‌کردم، متوجه می‌شدم فیلم از یک داستان مشخص، چه ایرانی و چه خارجی، اقتباس شده است.

در آن دوره، وقتی با فیلمساز صحبت می‌کردیم، گاهی از اینکه اثرشان اقتباسی بوده صحبت نمی‌کردند و حتی از این موضوع ابا داشتند. انگار اقتباس را نوعی هنر مستقل و ارزشمند نمی‌دانستند و تصور می‌کردند اگر از داستان دیگری استفاده کنند به یک تکنسین تبدیل شده‌اند. اما به‌تدریج این نگاه تغییر کرد و اقتباس جایگاه بیشتری پیدا کرد.

البته در جشنواره فجر نیز گاهی جایزه اقتباس در نظر گرفته می‌شود و گاهی چنین بخشی وجود ندارد. اقتباس موضوعی دستوری نیست و باید از درون جریان تولید سینما شکل بگیرد. البته ما در ایران ساختاری مشابه استودیوهای هالیوودی نداریم که بتوانند به‌صورت سازمان‌یافته چنین جریانی را هدایت کنند.

میرهاشمی: هنوز الفبای حقوقی اقتباس را نمی‌دانیم/ دانش: به نهادی واسط میان سینما و ادبیات نیاز داریم

لازم است در دوره‌های مختلف، پژوهشی درباره ارتباط کتاب و سینما، به‌ویژه در حوزه فیلم کوتاه، انجام شود تا مشخص شود علاقه فیلم‌سازان به اقتباس از چه نوع داستان‌هایی بیشتر است. آیا آن‌ها به سراغ داستان‌های کهن می‌روند که برای اقتباس از آن‌ها دیگر نیازی به دریافت مجوز از صاحبان حقوق آثار نیست یا ترجیح می‌دهند از آثار نویسندگان معاصر و نویسندگانی مانند بیژن نجدی و جلال آل‌احمد اقتباس کنند.

برای مثال، درباره برخی نویسندگان مانند بیژن نجدی، خانواده او هر زمان که فیلمسازی برای اقتباس از آثارش مراجعه کرده، با استقبال و همراهی برخورد کرده‌اند. آن‌ها معتقدند همین که نام بیژن نجدی زنده بماند و آثارش دوباره مورد توجه قرار بگیرد، ارزشمند است. به همین دلیل، بدون اینکه از فیلمساز بخواهند فیلمنامه را برایشان ارسال کند یا در مراحل مختلف تولید و نمایش فیلم حضور داشته باشند، با اقتباس موافقت می‌کنند.

در حوزه داستان‌های خارجی نیز گاهی با چنین تعامل‌هایی مواجه هستیم. البته این نوع همکاری و همراهی همگانی نیست و نمی‌توان گفت همه نویسندگان و صاحبان آثار چنین رویکردی دارند.

نکته دیگری که باید به آن توجه کرد، این است که هر نویسنده‌ای حق دارد برای اثری که خلق کرده، ارزش اقتصادی قائل باشد. برای مثال، من اگر بخواهم از داستان‌های هوشنگ مرادی کرمانی اقتباس کنم، باید به این موضوع توجه داشته باشم که نویسنده برای خلق آن داستان زحمت کشیده و سال‌ها برای نوشتن آن وقت گذاشته است. چرا باید انتظار داشته باشم که اثرش را رایگان در اختیار من، به‌عنوان فیلمساز، قرار دهد؟ منِ سیدجواد میرهاشمی نمی‌توانم فقط به دلیل اینکه خودم به اقتباس علاقه دارم، انتظار داشته باشم همه نویسندگان آثارشان را بدون دریافت هزینه در اختیارم قرار دهند.

البته همان‌طور که گفتم، برخی نویسندگان مانند جلال آل‌احمد یا صاحبان آثار کهن ممکن است با شرایط متفاوتی برای اقتباس موافقت کنند، اما نمی‌توان این انتظار را به همه نویسندگان تعمیم داد.

در دوره‌های گذشته، فهرستی از کتاب‌ها برای اقتباس در اختیار فیلمسازان قرار گرفت که در جایزه جلال آل‌احمد برگزیده شده بودند. آنجا اعلام کرده بودند که هر فیلمسازی بخواهد از آثار این فهرست اقتباس کند، خانه کتاب مجوز لازم را از نویسنده دریافت خواهد کرد. این اتفاق بسیار مهمی بود، اما متأسفانه بعداً متوقف شد و آن پل ارتباطی از بین رفت.

بنابراین، از یک طرف فیلمسازان با این مشکل مواجه هستند که برخی نویسندگان برای واگذاری حق اقتباس سخت‌گیری می‌کنند و از طرف دیگر، نویسندگان نیز انتظار دارند حقوق مادی و معنوی آثارشان رعایت شود. آیا فکر نمی‌کنید لازم است هر دو طرف در این زمینه به درک مشترکی برسند؟

اجازه بدهید از احمد آرام نام ببرم. هنوز چهلم ایشان نرسیده بود که من یکی از داستان‌هایشان را در تلفن همراهم داشتم و از طریق واتس‌اپ به ایشان پیام دادم که قصد دارم از این داستان اقتباس کنم. ایشان خیلی راحت موافقت کردند و گفتند هر کاری می‌خواهی انجام بده.

از ایشان پرسیدم آیا لازم است فیلمنامه را برای شما ارسال کنم؟ پاسخ دادند که نه، چون فیلمنامه رسانه دیگری است و اقتباس سینمایی با داستان مکتوب تفاوت دارد. البته اضافه کردند که اگر تمایل داشته باشم، می‌توانم فیلمنامه را برایشان بفرستم تا در صورت امکان کمکم کنند.

نکته جالب این بود که من احمد آرام را از قبل نمی‌شناختم و فقط از طریق یک واسطه با ایشان ارتباط برقرار کردم. این تجربه هم نشان می‌دهد که گاهی وجود یک واسطه و ارتباط شخصی می‌تواند بسیاری از مشکلات را حل کند.

البته این به معنای آن نیست که همه نویسندگان باید چنین برخوردی داشته باشند. من فقط می‌خواهم نشان دهم که با رفتارهای متفاوتی در این زمینه مواجه هستیم.

نویسنده دیگری را هم می‌شناسم که اجازه اقتباس از داستان کوتاهش را به من داد، به این شرط که مدت فیلم کمتر از ۲۰ دقیقه باشد. از ایشان پرسیدم چرا چنین شرطی گذاشته‌اند؟ گفتند که با توجه به صحبت‌هایی که انجام داده‌اند، قصد دارند نسخه سینمایی داستانشان را بفروشند. بنابراین، داستان کوتاه را به‌صورت رایگان در اختیار من قرار دادند، اما حق اقتباس از نسخه سینمایی آن را برای فروش نگه داشته بودند. اتفاقاً نسخه سینمایی داستان را هم فروخته بودند، هرچند هنوز ساخته نشده بود.

مهرزاد دانش: بحث اقتباس بازی برد-برد و داد و ستدی دو طرفه است. اینجا قصد ندارم درباره کیفیت سریال «بامداد خمار» اظهارنظر کنم یا در جایگاه منتقد فیلم، دو فصل پخش‌شده آن را ارزیابی کنم اما قطعاً پخش این سریال بر میزان توجه به خود رمان تأثیر گذاشته است.

از زمانی که پخش سریال آغاز شد، موجی از توجه به رمان «بامداد خمار» شکل گرفت. بسیاری از افرادی که پیش از این کتاب را نخوانده بودند، به‌ویژه مخاطبان نسل جوان، پس از تماشای سریال به سراغ تهیه و خرید رمان رفتند. برای ارزیابی دقیق این موضوع باید آمارهای فروش و میزان استقبال از کتاب بررسی شود، اما تأثیر متقابل این دو رسانه قابل‌توجه است.

این همان دادوستد دوطرفه‌ای است که درباره آن صحبت می‌کنم. مسئله فقط این نیست که فیلمساز نزد نویسنده برود و مبلغی پرداخت کند تا حق ساخت فیلم از روی داستان یا کتاب را به دست بیاورد و ماجرا در همان‌جا تمام شود.

در طول مدتی که فیلم یا سریال در حال تولید و پخش است، ظرفیت قابل‌توجهی برای افزایش فروش کتاب وجود دارد. پس از آن نیز با برگزاری نشست‌ها و رونمایی‌های مختلف، انتشار نقدها و نوشته‌های منتقدان و شکل‌گیری بحث و بررسی در رسانه‌ها، توجه مخاطبان دوباره به کتاب و داستان اصلی جلب می‌شود. بنابراین، ارتباط میان کتاب و اثر اقتباسی فقط به قرارداد اولیه و مبلغی که برای واگذاری حق اقتباس پرداخت می‌شود، محدود نیست.

به همین دلیل معتقدم خود اقتباس می‌تواند کمک بسیار مهمی به حوزه نشر کند. فارغ از اینکه کیفیت ساخت یک اثر اقتباسی چگونه باشد، باید توجه داشت که این فرایند ظرفیت اقتصادی و فرهنگی قابل‌توجهی برای هر دو حوزه دارد.

حتی اگر بخواهیم به مجموعه «زخم کاری» اشاره کنیم، با وجود اینکه برخی از اقتباس‌های آن از آثار شکسپیر، از جمله «هملت» و «مکبث»، اقتباس‌های چندان موفقی نبودند و با وجود سروصدای زیادی که درباره آن‌ها شکل گرفت، همچنان می‌توان تأثیر توجه به آثار ادبی را در این فرایند بررسی کرد.

فکر می‌کنم پس از ساخته شدن این سریال، با وجود اینکه من برای تک‌تک فصل‌های آن نقدهای منفی نوشته‌ام، همچنان باید خود موضوع و نفس اقتباس را اتفاقی مبارک بدانیم.

فارغ از کیفیت اثر، فکر می‌کنم توجه به کتاب‌های ذ نیز در این زمینه افزایش پیدا کرد. مخاطبان می‌خواستند بدانند «هملت» چیست، «مکبث» چه داستانی دارد و دیگر نمایشنامه‌های شکسپیر درباره چه موضوعاتی هستند. به همین دلیل به سراغ این کتاب‌ها می‌رفتند و آن‌ها را تهیه می‌کردند. این اتفاق به کمک بسیار خوبی به بازار نشر و معرفی این آثار است.

در سینمای جهان نیز می‌بینیم که این جریان همچنان ادامه دارد. برای مثال، الیا کازان سال‌ها پیش فیلم «شرق بهشت» را ساخت و اکنون نسل بعدی خانواده او، با ساخت یک سریال از همین اثر، دوباره به سراغ آن داستان رفته است. یا درباره «عقل و احساس» جین آستین نیز اخیراً شاهد ساخته شدن یک فیلم جدید بوده‌ایم. اگر حوزه رمان و نویسندگان رمان بیشتر در جریان این اتفاقات قرار بگیرند و ارتباط میان آن‌ها و سینماگران تقویت شود، طبیعتاً مسیر اقتباس هموارتر خواهد شد.

میرهاشمی: هنوز الفبای حقوقی اقتباس را نمی‌دانیم/ دانش: به نهادی واسط میان سینما و ادبیات نیاز داریم

جواد میرهاشمی: اجازه بدهید جمله‌ای را نقل کنم که در یک کتاب‌فروشی در محدوده چهارراه پاسداران تهران روی یک تخته‌سیاه. جمله‌ای شیرین به نقل از باستانی پاریزی نوشته شده بود با این مضمون: «کتاب‌ها دلتنگ شما هستند؛ بیایید قلقلکشان بدهید.» این جمله توصیف خوبی از اتفاقی است که در نمونه‌هایی مانند «سووشون»، «بامداد خمار» و حتی «زخم کاری» رخ داده است.

در مورد «زخم کاری»، فصل اول این مجموعه بر اساس نمایشنامه «مکبث» شکسپیر و کتاب «بیست زخم کاری» نوشته محمود حسینی‌زاد ساخته شد. پس از ساخته شدن سریال، کتاب با محدودیت انتشار مواجه شد و بعد از مدتی نسخه‌های افست آن در راسته انقلاب به‌وفور دیده می‌شد. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که اقتباس چگونه می‌تواند دوباره مخاطب را به سمت کتاب هدایت کند. به نظرم اتفاقی که با «بامداد خمار» نیز رخ داد، از همین جنس است.

من نمی‌خواهم درباره خود کتاب یا کیفیت اقتباس قضاوت کنم، اما این فرایند را می‌توان به غباری تشبیه کرد که با یک حرکت کنار می‌رود. انگار میراثی فرهنگی در جایی دفن شده و یک کاوشگر به سراغ آن می‌رود و آن را بیرون می‌آورد. البته اینکه این کاوشگر هنگام بیرون آوردن اثر، ضربه‌ای هم به کتاب، تندیس، کوزه یا سکه تاریخی وارد می‌کند، بحث دیگری است اما دست‌کم آن اثر را از جایی که دفن شده یا از کتابخانه‌ای که غبار گرفته، بیرون می‌آورد و دوباره در معرض دید مخاطبان قرار می‌دهد.

البته اگر دوباره به سینمای ایران نگاه کنیم، می‌بینیم که بسیاری از این اتفاقات همچنان حاصل فعالیت همان تک‌ستاره‌هاست و به یک جریان نظام‌مند تبدیل نشده است. این‌طور نیست که خانه کتاب یا معاونت سینمایی به‌صورت سازمان‌یافته چنین فرایندی را دنبال کند. در بسیاری از موارد، این علاقه شخصی فیلمساز است که او را به سمت کتاب و ادبیات می‌برد اینکه چقدر به کتاب علاقه داشته، در محیط کتاب رشد کرده و با اهالی قلم ارتباط داشته است.

منظور من از تمام این صحبت‌ها این نیست که بگوییم هر فیلم اقتباسی الزاماً اثر خوبی است یا اقتباس همیشه نتیجه موفقی دارد. کتاب و سینما مانند دو بال یک پرنده هستند که به یکدیگر کمک می‌کنند و در کنار هم زیست مشترکی دارند. گاهی این ارتباط کمرنگ می‌شود و ضربان آن پایین می‌آید و گاهی اتفاقی مانند ساخت یک سریال یا فیلم موفق، شوکی به این رابطه وارد می‌کند و دوباره توجه به اقتباس و کتاب افزایش می‌یابد. اما پس از مدتی ممکن است این موج فروکش کند و دوباره به یک محرک جدید نیاز داشته باشیم.

مهرزاد دانش: این تصور در میان برخی از اهالی ادبیات وجود دارد که اقتباس حتماً باید وفادارانه باشد. درحالی‌که سینما چنین اقتضایی ندارد که در اقتباس کاملاً به اثر ادبی وفادار بماند. حتی وفادارترین شکل ممکن اقتباس نیز نمی‌تواند تمام ویژگی‌های اثر اصلی را عیناً منتقل کند.

بحث اقتباس در سینما در واقع نوعی بازآفرینی است، نه برداشت و کپی‌برداری صرف. بازآفرینی به این معناست که اثر دیگری با ویژگی‌ها و مختصات خاص خود تولید می‌شود. اگر رمان‌نویس بتواند با این موضوع کنار بیاید و آن را بپذیرد، اتفاقات خوبی می‌تواند رخ دهد. در مقابل، تعصب بیش از اندازه نسبت به چارچوب داستانی که نویسنده خلق کرده، ممکن است مانع شکل‌گیری چنین همکاری‌ای شود.

مثلا به فیلم «بدون قرار قبلی» ساخته بهروز شعیبی نگاه کنید که بر اساس داستانی از مصطفی مستور ساخته شده است. آنچه در فیلم می‌بینیم، از نظر روایت و جزئیات داستانی تفاوت‌های زیادی با اثر مکتوب دارد. شخصیت‌ها، موقعیت‌ها و مسیر داستانی تغییر کرده‌اند و حتی نسبت داستان با موضوع امام رضا(ع) نیز در دو اثر یکسان نیست. داستان اصلی مستور یک چیز است و آنچه در فیلم شعیبی می‌بینیم، چیز دیگری است اما یک محور مشترک میان آن‌ها وجود دارد.

این درک و آگاهی مصطفی مستور اهمیت دارد که هنگام اقتباس از اثرش، محور مشترک را مهم بداند، نه اینکه الزاماً تمام شاخ‌وبرگ‌های داستان در فیلم نیز عیناً تکرار شوند. البته این مسئله به معنای بی‌اهمیت بودن وفاداری به آثار ادبی نیست، بلکه باید بدانیم دو رسانه متفاوت با اقتضائات جداگانه‌ای مواجه هستند.

برای نمونه، کافی است آخرین اقتباس سینمایی از «بلندی‌های بادگیر» را بررسی کنید. این اثر تفاوت‌های زیادی با داستان اصلی دارد. درباره «عقل و احساس» و دیگر آثار ادبی نیز می‌توان نمونه‌های مشابهی پیدا کرد.

میرهاشمی: هنوز الفبای حقوقی اقتباس را نمی‌دانیم/ دانش: به نهادی واسط میان سینما و ادبیات نیاز داریم
هوشنگ مرادی کرمانی

من در خاطرات آقای مرادی‌ کرمانی خوانده‌ام که می‌گفتند وقتی کسی برای دریافت اجازه اقتباس از آثارشان مراجعه می‌کند از اینکه فیلم‌ساز داستان را به شکل دیگری روایت کند، دلخور نمی‌شوند. به اعتقاد ایشان، داستان مکتوب سر جای خودش باقی می‌ماند و فیلم نیز رسانه دیگری است که اتفاق متفاوتی در آن رخ می‌دهد!

مهرزاد دانش:‌ در مجموعه «قصه‌های مجید»، شخصیت مجید از کرمان به اصفهان منتقل می‌شود و با تغییر جغرافیا و اقلیم، بسیاری از مختصات داستان نیز تغییر می‌کند اما با این تغییرات هسته اصلی و مرکزی داستان حفظ شده است.

سیدجواد میرهاشمی: در کتاب «کودکی نیمه‌تمام» نیز کیومرث پوراحمد مثالی درباره همکاری با مرادی کرمانی مطرح می‌کند. او به شوخی می‌گوید که من یک باغ سیب به پوراحمد دادم، اما پوراحمد یک کمپوت سیب تحویل داد! این تعبیر نشان می‌دهد که محصول نهایی اقتباس الزاماً همان چیزی نیست که نویسنده در ابتدا خلق کرده است.

آقای مهدی‌زاده نیز که در زمینه تولید کتاب‌های صوتی و روایت داستان‌های مرادی کرمانی فعالیت کرده، در گفت‌وگویی که با ایشان داشتم، خاطره جالبی از تعامل با این نویسنده تعریف می‌کرد. از او درباره نحوه مواجهه با مرادی کرمانی پرسیدم و گفت زمانی که قرار بود اثری را بر اساس داستان‌های ایشان تولید کنند، مرادی کرمانی به او گفته بود: من نمی‌دانم تو با این میوه‌ای که به تو می‌دهم، می‌خواهی ترشی درست کنی یا مربا!

این جمله تعبیر بسیار جالبی از نگاه مرادی کرمانی به اقتباس است. او پذیرفته بود که اثری که در اختیار هنرمند دیگری قرار می‌دهد، ممکن است در رسانه جدید به شکل متفاوتی بازآفرینی شود.

البته این به معنای آن نیست که نویسنده هیچ علاقه‌ای به اطلاع از روند اقتباس نداشته باشد. برای مثال، مرادی کرمانی در برخی موارد، دست‌کم در حوزه فیلم کوتاه، تمایل داشته فیلمنامه را یک بار بخواند. نه برای اینکه به فیلم‌ساز بگوید حتماً باید فلان بخش را تغییر دهد یا داستان را مطابق نظر او پیش ببرد، بلکه برای اینکه با برداشت و مواجهه فیلم‌ساز جوان با اثرش آشنا شود.

آقای محمدرضا شفیعی کدکنی در یکی از کلاس‌هایش درباره حافظ و نسبت او با شاعران پیش از خودش صحبت می‌کرد. ایشان توضیح می‌دادند که حافظ به این دلیل برای ما چنین جایگاه ویژه‌ای دارد که شعر شاعران پیش از خود را خوانده، در ذهنش جذب و درونی کرده و سپس به زبان و بیان شخصی خودش بازآفرینی کرده است. به تعبیری، اشعار دیگران در ذهن حافظ ذوب شده و به شکل تازه‌ای در دیوان او ظهور پیدا کرده‌اند.

همین تعبیر را برسون دارد و می‌گوید اگر می‌خواهید داستانی را بخوانید باید آن را در ذهن خودتان ذوب کنید بعد به هسته اصلی داستان برسد. اینکه این تعامل چگونه میان نویسنده و فیلمساز شکل بگیرد و آیا نویسنده واقعاً می‌پذیرد که شخصیتی از داستان حذف یا به آن اضافه شود یا حتی جغرافیای داستان تغییر کند، بحث دیگری است. این موضوع به نظریه‌های اقتباس و شیوه‌های مختلف آن بازمی‌گردد.

مهرزاد دانش: این روزها اقتباس از «ادیسه» هومر دوباره مورد توجه قرار گرفته و نسخه سینمایی کریستوفر نولان نیز تغییرات عمده‌ای در روایت و خط داستانی ایجاد کرده است. حتی در انتخاب بازیگران و بازنمایی شخصیت‌های اسطوره‌ای نیز نوعی آشنایی‌زدایی صورت گرفته است. من فعلاً قصد ندارم درباره خوب یا بد بودن فیلم اظهارنظر کنم، بلکه می‌خواهم از منظر نظریه اقتباس به آن نگاه کنم. این تغییرات نوعی آشنایی‌زدایی هستند که با درک و دریافت امروزی مخاطب از اسطوره و افسانه تناسب دارند.

در نبود چنین انجمنی، با توجه به اینکه بخش مهمی از اقتباس‌های امروز از طریق پلتفرم‌های نمایش خانگی انجام می‌شود، آیا می‌توان به فعالیت پلتفرم‌ها امیدوار بود یا آنها هم دنبال مسائل دیگری در این زمینه می‌گردند؟

مهرزاد دانش: اگر انجمن قدرتمند و کارآمدی شکل بگیرد، می‌تواند به پلتفرم‌ها هدف و جهت بدهد. اکنون در معرفی کتاب‌ها نوعی آشفتگی وجود دارد. گاهی افرادی کتابی را معرفی می‌کنند، در حالی که مشخص است آن را نخوانده‌اند. حتی ممکن است نام کتاب را اشتباه بگویند یا اثری را معرفی کنند که اساساً ارتباطی با موضوع مورد بحث ندارد.

خود پلتفرم‌ها نیز در حال دامن زدن به این پراکندگی هستند هرچند از دل این وضعیت گاهی نکته‌های مفیدی هم برای حوزه سینما بیرون می‌آید.

میرهاشمی: هنوز الفبای حقوقی اقتباس را نمی‌دانیم/ دانش: به نهادی واسط میان سینما و ادبیات نیاز داریم

گاهی اقتباس از کتابی مثل «سووشون» باعث می‌شود تا کارگردان دیگری سمت این کتاب نرود. سینما یا سریال‌سازی ایران بنیه قوی‌ای ندارد که از کتاب‌ها چندین اقتباس ساخته شود. پس باید در زمینه اقتباس از کتاب‌های مهم و بزرگ با شناخت و وسواس بیشتری حرکت کرد

سیدجواد میرهاشمی: هر سال حدود ۷۰ تا ۱۰۰ فیلم کوتاه اقتباسی تولید می‌شود و منابع آنها نیز مشخص است هرچند بعضی فیلم‌سازان نام منبع اقتباس را در تیتراژ نمی‌آورند یا آن را در بخشی از عنوان‌بندی قرار می‌دهند که کمتر دیده شود. این همان شرمی است که هنوز گاهی درباره اقتباس وجود دارد.

در این سه دوره اخیر که می‌خواهم به موضوع انجمن و نقش رسانه‌ها برگردم، دست‌کم دو مورد را به یاد دارم که فیلمسازان از طریق گفت‌وگوهای نویسندگان با خبرگزاری کتاب، با داستانی آشنا شده بودند. یکی از آنها گفته بود مصاحبه نویسنده را خوانده و پس از شنیدن توضیح او درباره یکی از داستان‌هایش، سراغ کتاب رفته و آن را برای اقتباس انتخاب کرده است. مورد دیگر نیز از همین مسیر با یک رمان آشنا شده بود و بعد کتاب را خریده و اقتباس کرده بود.

پس مرجعی که قرار است کتابی را برای اقتباس معرفی کند، باید حداقلی از صلاحیت و شناخت تخصصی داشته باشد. با توجه به قیمت بالای کتاب در شرایط فعلی. ممکن است یک فیلم‌ساز از طریق نقد کتاب، معرفی کتاب یا گفت‌وگوی نویسنده با یک خبرگزاری با اثری آشنا شود. من در دوره‌های مختلف، در بخش کتاب و سینما، نمونه‌هایی از این اتفاق‌ها دیده‌ام؛ فیلمسازی که می‌گوید از طریق یک گفت‌وگو یا معرفی با داستانی آشنا شده و تصمیم گرفته آن را اقتباس کند.

البته باید پرسید پلتفرمی که کتابی را معرفی می‌کند، با چه انگیزه‌ای این کار را انجام می‌دهد؟ آیا معرفی کتاب بر اساس ارزش ادبی و قابلیت‌های اقتباسی آن صورت می‌گیرد یا ناشر و نویسنده سفارش داده‌اند که کتابشان دیده شود؟ همان‌طور که برخی تهیه‌کنندگان برای تبلیغ فیلم، سانس‌های سینما را خریداری می‌کنند تا مخاطب بیشتری جذب شود، بعضی ناشران و نویسندگان نیز ممکن است با هدف فروش کتاب، سفارش معرفی آن را بدهند.

در این میان، باید فرد یا گروهی وجود داشته باشد که بتواند تشخیص دهد کدام کتاب واقعاً برای اقتباس مناسب است. این کار به شناخت ادبیات و سینما نیاز دارد و نمی‌توان آن را صرفاً به تبلیغات و معرفی‌های سفارشی سپرد.

مهرزاد دانش: من با این ایده که یک اقتباس لزوماً فرصت استفاده دوباره از یک رمان را از بین می‌برد، چندان موافق نیستم. واقعاً چنین اتفاقی نمی‌افتد. تاریخ سینمای جهان نیز همین را نشان می‌دهد. آلفرد هیچکاک از رمان «ربه‌کا» اقتباس کرد، اما سال‌ها بعد اقتباس دیگری از همین اثر ساخته شد. هرچند آن اقتباس از نظر کیفیت چندان موفق نبود. با این حال، جریان اقتباس ادامه پیدا کرد.

یا درباره فیلم «روانی» هیچکاک، او حقوق رمان را خرید و حتی تلاش کرد نسخه‌های کتاب را از کتاب‌فروشی‌ها جمع‌آوری کند تا مخاطبان پایان داستان را ندانند. با وجود این، سال‌ها بعد اقتباس دیگری از «روانی» ساخته شد که آن هم چندان موفق نبود. بنابراین، اینکه از یک اثر قبلاً اقتباسی صورت گرفته باشد، به معنای پایان امکان اقتباس‌های بعدی نیست.

این جریان در سینمای جهان همچنان ادامه دارد ولی در ایران شاهد چنین چیزی نیستیم!

مهرزاد دانش: من فکر نمی‌کنم کیفیت خوب یا بد یک اقتباس تا این اندازه بتواند بر امکان مراجعه دوباره به یک اثر تأثیر بگذارد.

سیدجواد میرهاشمی: البته این اتفاق در حوزه مستند هم رخ می‌دهد. من چون در حوزه تاریخ ادبیات و ساخت مستندهای شخصیت‌محور فعالیت دارم، با این مسئله مواجه شده‌ام. گاهی فیلمسازی درباره یک شخصیت فیلم می‌سازد و پس از آن، تهیه‌کننده یا شبکه یا مؤسسه دیگری به فیلمساز بعدی می‌گوید که در فلان سال درباره این فرد فیلم ساخته شده و دیگر سراغش نروید.

این مسئله در سینمای داستانی ایران هم وجود دارد، اما متأسفانه در حوزه مستند بسیار پررنگ‌تر است. وقتی یک فیلمساز سراغ یک شخصیت، به‌ویژه یک نویسنده، می‌رود، انگار دیگران اجازه ندارند درباره همان فرد فیلم بسازند. در حالی که فیلم‌ساز دوم می‌تواند از زاویه دیگری به شخصیت نگاه کند و بخش‌هایی از زندگی و کارنامه او را نشان دهد که در فیلم قبلی دیده نشده است.

این مسئله به همان ضعف بنیه پژوهشی ما در حوزه ساخت و تولید مستند برمی‌گردد. گاهی به جای اینکه پژوهشگر و فیلمساز به سراغ موضوع بروند و با مطالعه و تحقیق، زاویه دید تازه‌ای پیدا کنند، فقط به این دلیل که پیش‌تر اثری درباره آن موضوع ساخته شده، از آن صرف‌نظر می‌کنند.

البته نمونه‌هایی در سینمای ایران وجود دارد. مثلا فیلم «خواهران غریب» را در نظر بگیرید که کیومرث پوراحمد بر اساس آن فیلم ساخت و بعدها نیز کیانوش عیاری اقتباس دیگری از همین داستان انجام شد. اقتباس تازه نعمت‌الله از «داش آکل» صادق هدایت نشان می‌دهد که در ایران هم نمونه‌های اینچینی پیدا می‌شود.

میرهاشمی: هنوز الفبای حقوقی اقتباس را نمی‌دانیم/ دانش: به نهادی واسط میان سینما و ادبیات نیاز داریم

با توجه به فعالیت چندساله جشنواره فیلم کوتاه در حوزه کتاب و سینما، آیا این جشنواره توانسته فیلم‌ساز یا حتی تهیه‌کننده‌ای تربیت کند که هم ادبیات را بشناسد و هم سینما را و بتواند اقتباس را به شکل حرفه‌ای دنبال کند؟

سیدجواد میرهاشمی: قطعاً چنین امکانی وجود دارد. هنوز فیلم‌سازانی هستند که به اقتباس علاقه دارند و هر سال آثار اقتباسی تولید می‌کنند. البته یکی از مشکلات، تعریف نامشخص اقتباس برای برخی هنرجویان است. اگر بخواهیم دامنه این بخش را به تاریخ شفاهی مکتوب و خاطرات نیز گسترش دهیم، باید هر سال تعریف اقتباس را دوباره روشن کنیم.

با این حال، اگر از فیلمسازانی که در این بخش فعالیت می‌کنند حمایت شود، می‌توانیم خروجی‌های خوبی داشته باشیم. این اتفاق دست‌کم از سال‌های ۱۳۸۳ و ۱۳۸۴ به بعد در جشنواره شکل گرفته و ادامه پیدا کرده است.

نکته مهم این است که این بخش، حتی در شرایط دشوار و با تغییر مدیران جشنواره، توانسته به فعالیت خود ادامه دهد. علاقه‌ای که فیلمسازان به اقتباس دارند، باعث شده این بخش نیز شکل بگیرد و باقی بماند. البته اینکه فیلم‌سازان این حوزه بتوانند وارد بدنه سینمای حرفه‌ای یا پلتفرم‌ها شوند، اتفاقی است که تاکنون به‌صورت محدود و موردی رخ داده است و نمی‌توان درباره گسترش آن پیش‌بینی دقیقی داشت.

مهرزاد دانش: سینمای کوتاه هنوز به اندازه سینمای حرفه‌ای و بلند گرفتار مناسبات و آلودگی‌های آن نشده است. به همین دلیل، اقتباس در سینمای کوتاه توانسته شکل و شمایل تثبیت‌شده‌تری پیدا کند. فیلم‌ساز در این حوزه بیشتر به دنبال خلاقیت و تجربه است. می‌خواهد ببیند چگونه می‌تواند با واژه‌ها و جهان یک کتاب ادبی مواجه شود و آنها را به تصویر تبدیل کند. این جوشش و میل به تجربه هنوز در سینمای کوتاه وجود دارد.

اگر به سینمای حرفه‌ای و بلند نگاه کنیم، با وضعیتی متفاوت روبه‌رو می‌شویم. بخش عمده‌ای از فیلم‌ها در سه جریان کلی قرار می‌گیرند، بخشی از آثار، کمدی‌های سطحی و کم‌مایه‌ای هستند که فقط با هدف سودآوری ساخته می‌شوند و آورده فرهنگی چندانی ندارند. جریان دیگری به سینمای دولتی و حکومتی مربوط است که در پی تبلیغ مجموعه‌ای از مناسبات و مضامین ایدئولوژیک است. در کنار این دو، آثاری نیز تولید می‌شوند که موضعی مخالف و اعتراضی دارند و بخشی از آنها به سینمای زیرزمینی منتقل شده‌اند.

این سه جریان، بخش مهمی از فضای غالب سینمای کشور را شکل داده‌اند. در چنین شرایطی، فیلم‌سازی که دغدغه خود سینما و زبان سینما را دارد، با دشواری‌های بیشتری روبه‌رو می‌شود. یکی از جنبه‌های مهم زبان و بیان سینمایی نیز به اقتباس ادبی مربوط است اما این وجه در مناسبات فعلی سینمای ایران کم‌رنگ شده است. انتقال فیلمسازان حوزه کوتاه به سینمای بلند و حرفه‌ای، با چالش‌ها و موانع متعددی همراه است و به‌سادگی اتفاق نمی‌افتد.

میرهاشمی: هنوز الفبای حقوقی اقتباس را نمی‌دانیم/ دانش: به نهادی واسط میان سینما و ادبیات نیاز داریم

سیدجواد میرهاشمی: برای روشن شدن این موضوع، مثالی از یکی از دوستان فیلمسازم می‌آورم. او فیلم کوتاه می‌ساخت و مجوز ساخت فیلم بلندش را هم گرفته بود و تمایل داشت نخستین تجربه سینمایی‌اش را با یک اثر اقتباسی انجام دهد. داستان موردنظرش را به تهیه‌کننده پیشنهاد کرد و خلاصه داستان را در اختیار او گذاشت. تهیه‌کننده با ساخت فیلم موافقت کرد، اما گفت هزینه حق اقتباس را خودت باید بپردازی و دستمزدی هم بابت نگارش فیلمنامه به تو تعلق نمی‌گیرد.

در واقع، تهیه‌کننده حاضر نبود هم مبلغی به نویسنده داستان بپردازد تا امتیاز اقتباس را خریداری کند و هم هزینه نگارش فیلمنامه را تأمین کند. در شرایط اقتصادی ضعیف سینما، ممکن است تهیه‌کننده ترجیح بدهد فقط هزینه‌ای به فیلمنامه‌نویس بپردازد و وارد این فرایند دوگانه نشود. این همان مانعی است که فیلمسازان هنگام ورود به سینمای حرفه‌ای با آن مواجه می‌شوند.

در انجمن سینمای جوانان، شرایط تا اندازه‌ای متفاوت است. بودجه‌ها محدودند و می‌دانیم که فیلم کوتاه چرخه اقتصادی قدرتمندی ندارد. با این حال، خوشبختانه انجمن در مواردی با خود نویسنده وارد گفت‌وگو و تعامل شده است، اگر لازم بوده مبلغی پرداخت کرده یا از طریق ارتباط و مذاکره، رضایت نویسنده را جلب کرده است. اما وقتی قرار باشد همین فرایند وارد چرخه سینمای بدنه شود، تهیه‌کننده می‌پرسد چرا باید هم به نویسنده پول بدهم و هم به فرد دیگری که داستان را به فیلمنامه تبدیل کند؟ حتی اگر فیلمنامه‌نویس و کارگردان یک نفر باشند، باز هم این هزینه‌ها برای تهیه‌کننده مطرح است.

این نمونه واقعی نشان می‌دهد که بخش مهمی از موانع اقتباس به اقتصاد سینما بازمی‌گردد. با این حال، نباید فراموش کنیم که نویسنده نیز باید از کتاب و اثرش درآمدی داشته باشد و این چرخه اقتصادی باید به شکلی شکل بگیرد که حقوق او هم تأمین شود.

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.

پربازدیدترین

تازه‌ها

پربازدیدها