سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- آناهید خزیر: کتاب «تاریخ مختصر اروپا: از آغاز تا امروز» نوشته سایمون جِنکینز با ترجمه شهربانو صارمی از سوی انتشارات ققنوس منتشر شد. این اثر تصویری فشرده، روشن و چندلایه از تاریخ اروپا ارائه می‌دهد؛ کتابی که هم برای خواننده علاقه‌مند به تاریخ و هم برای پژوهشگر افق دید و درک عمیق‌تری از سرنوشت یک قاره پر افت‌وخیز و رازآلود فراهم می‌آورد.

این کتاب پس از نقشه‌ها، گاهشمار تاریخ اروپا و پیشگفتار به سپیده‌دم اژه-شکوه یونان، استیلای روم، گوت‌ها، هون‌ها و مسیحیان، عصر شارلمانی، اروپاییان جدید، کلیسای جنگ‌طلب، ظهور دولت‌ها؛ سقوط بیزانس، رنسانس و اصلاحات، جنگ شهریاران، جنگ‌های مذهبی، اوج خودکامگی، از تعقل تا طغیان، انقلاب فرانسه، اروپای دوران ناپلئون، وین و شکست اصلاحات، آخرین ناله‌های نظم کهن، ایتالیا و آلمان، جنگی برای پایان دادن به همه جنگ‌ها و سال‌های ۱۹۱۸ تا ۱۹۳۹، جنگ جهانی دوم؛ جنگ سرد در قاره اروپا، تنش‌های گذشته و حال و سخن پایانی فهرست کتاب را تشکیل می‌دهد.

تاریخِ اروپا بر سرنوشت جهان سایه افکنده است

کتاب با تعدادی از نقشه‌های اروپا آغاز می‌شود سپس این با این پرسش مطرح می‌شود که اروپا چگونه از سرزمینی آکنده از جنگ‌های بی‌پایان و امپراتوری‌های رقیب به یکی از اثرگذارترین کانون‌های سیاست، فرهنگ و اندیشه در جهان بدل شد؟ سایمون جنکینز (نویسنده، ستون‌نویس روزنامه و سردبیر بریتانیایی است که از سال ۱۹۷۶ تا ۱۹۷۸ سردبیر روزنامه «ایونینگ استاندارد» و از سال ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۲ سردبیر روزنامه «تایمز» بود) در این روایت پرکشش، بیش از دوهزار سال تاریخ اروپا را از عصر پریکلس تا روزگار ولادیمیر پوتین در قالب داستانی منسجم و خواندنی بازمی‌آفریند. او خواننده را از یونان و روم باستان به دل قرون وسطی، رنسانس، اصلاح دینی، عصر اکتشافات، انقلاب فرانسه، انقلاب صنعتی، دو جنگ جهانی، جنگ سرد و شکل‌گیری اتحادیه اروپا می‌برد، و نشان می‌دهد که چگونه هر دوره بنیان دوره‌ای دیگر را گذاشته است. در کنار فرمانروایان و سیاستمداران، اندیشمندان، هنرمندان و متفکرانی چون ارسطو، شکسپیر و پیکاسو نیز در این روایت حضوری پررنگ دارند و نقش فرهنگ را در ساختن هویت اروپا آشکار می‌کنند. تاریخ مختصر اروپا، با نثری روان و تحلیلی، تصویری جامع از گذشته و حالِ قاره‌ای ارائه می‌دهد که تاریخِ آن همچنان بر سرنوشت جهان سایه افکنده است.

کتاب، از یونان و روم باستان تا رنسانس، تاریخ پیچیده بریتانیا، امپراتوری مقدس روم، انقلاب آمریکا و انقلاب فرانسه، همچنین دو جنگ جهانی و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی را در روایتی فراگیر، روشن و تصویری باز می‌سازد. اروپا، قاره‌ای که هویت خود را نه از پیوستگی جغرافیایی یا قومی، بلکه از طریق سده‌ها نبرد بر سر قدرت و مواجهه با بحران‌های بنیادین شکل داده است، در این کتاب با تمام پیچیدگی‌های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی‌اش آشکار می‌شود. سایمون جنکینز، با نثری روان و دقیق، سرگذشت امپراتوری‌ها، اصطلاحات دینی، نوآوری‌های علمی و فرهنگی و چهره‌های تاریخی و فکری برجسته، از سزار و شارلمانی تا ماکیاولی و مارکس را دنبال می‌کند. او نشان می‌دهد که اروپا همواره قاره‌ای بوده که در آن هویت‌های فرهنگی در تضاد و تقابل، خشونت و بحران و در عین حال تلاش پیگیر برای ایجاد جامعه‌ای بر پایه رضایت مردم شکل گرفته‌اند؛ واقعیتی که تا امروز نیز به‌رغم همه چیز برقرار است.

حفظ «موازنه قدرت» شالوده‌ اروپای امروز را ساخته است

وقتی کتاب «تاریخ مختصر اروپا» را می‌خوانید، با یک تلاش جسورانه برای خلاصه‌کردن بیش از دو هزار و پانصد سال فراز و نشیب یک قاره روبه‌رو می‌شوید. جنکینز که سال‌ها در مطبوعات بریتانیا قلم زده، این بار سرگذشت اروپا را نه مثل یک مورخ آکادمیک و خشک، بلکه مثل یک ناظر سیاسی هوشمند روایت می‌کند؛ روایتی که از آتنس پریکلس و آرمان‌های دموکراسی باستان شروع می‌شود، از میان دالان‌های تاریک قرون وسطی و ساختارهای فئودالی عبور می‌کند و تا مسکو و تصمیم‌های ولادیمیر پوتین امتداد می‌یابد.

نقطه‌ قوت کار او در این است که خط اصلی داستان را بر مدار «قدرت و سیاست» تنظیم کرده است. او به‌جای غرق‌شدن در جزئیات ریز اقتصادی یا ارائه‌ فهرست‌های طولانی از نام‌ها، نشان داده که چگونه جابه‌جایی مرزها، رقابت شاهان و تلاش مداوم برای حفظ «موازنه قدرت» شالوده‌ اروپای امروز را ساخته است. در واقع خواننده از همان فصل‌های نخستین متوجه می‌شود که فرهنگ اروپایی بر دو پایه‌ استوار شکل گرفته است: از یک سو اندیشه، فلسفه و هنر یونان باستان، و از سوی دیگر قانون، جهانداری و انضباط نظامی امپراتوری روم؛ دو مولفه‌ای که حتی پس از سقوط روم در سال ۴۷۶ میلادی هم نابود نشدند و در قامت نهاد کلیسای کاتولیک به زندگی خود ادامه دادند.

تاریخ این قاره هیچ‌گاه به پایان نمی‌رسد

با گذر از باستان و ورود به دوره رنسانس، کتاب وارد تحلیل چگونگی خروج اروپا از پیله‌ سنتی خود می‌شود و این دگرگونی را با دقت دنبال می‌کند. جنکینز نه‌تنها شکوفایی هنری فلورانس و سفرهای اکتشافی بزرگ را ترسیم می‌کند، بلکه روی تاریک‌تر این عصر یعنی جنگ‌های خونین مذهبی و اصلاحات پروتستانتیسم را هم عریان می‌سازد. او توضیح می‌دهد که چگونه کلیسا از تنها نهاد پیونددهنده‌ قاره به عاملی برای شکاف و درگیری تبدیل شد، اما همین کشمکش‌ها در نهایت به پیدایش دولت-ملت‌های مدرن انجامید. نکته‌ جالب در روایت او، حضور هم‌زمان فرهنگ و هنر در کنار شیپورهای جنگ است؛ یعنی همان‌قدر که به تصمیمات نظامی شارلمانی، ناپلئون یا بسمارک وزن داده می‌شود، به نقش شکسپیر، آکویناس و پیکاسو در شکل‌گیری «هویت جمعی اروپایی» هم اشاره می‌شود. نویسنده نشان می‌دهد که اروپا هیچ‌گاه یک سرزمین یکپارچه و آرام نبوده، بلکه همواره میدان تلاطم، مهاجرت‌های عظیم و اصطکاک میان قدرت‌های رقیب فرانسوی، آلمانی، بریتانیایی و روسی بوده است.

در نیمه‌ دوم کتاب «تاریخ مختصر اروپا» تمرکز بر روی دو قرن اخیر و به‌ویژه ویرانی‌های قرن بیستم بیشتر می‌شود که شاید ملموس‌ترین بخش روایت برای خواننده‌ امروز باشد. جنکینز چگونگی سقوط قاره به ورطه‌ دو جنگ جهانی، برآمدن فاشیسم و فاجعه‌ نازیسم را بررسی می‌کند و سپس به دوران جنگ سرد و تقابل بلوک شرق و غرب می‌پردازد. او خردمندانه نشان می‌دهد که چگونه یک قاره‌ جنگ‌زده و ویران، برای جلوگیری از تکرار خودکشی‌های گذشته، به سمت ایده اتحادیه‌ اروپا حرکت کرد و با برپایی این نهاد تلاش کرد صلح را تثبیت کند. اما پایان داستان جنکینز یک جمع‌بندی بی‌نقص و رویایی نیست؛ او به فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، چالش‌های برگزیت، خیزش دوباره‌ ناسیونالیسم و بحران‌های اوکراین اشاره می‌کند تا یادآوری کند که تاریخ این قاره هیچ‌گاه به پایان نمی‌رسد.

سرزمینی پهناور با تاریخی پرتلاطم و پرفراز و نشیب

در پیشگفتار کتاب می‌خوانیم: صخره‌های دماغه سنت وینسنت بلند و سرکش در کرانه‌های پرتغال سر برآورده‌اند و در منتهاالیه جنوب غربی اروپا قرار گرفته‌اند. این جاست که خورشید هنگام غروب در دل آب‌های اقیانوس اطلس که اروپاییان باستان انتهای دنیا می‌پنداشتند فرو می‌رود. به گمان آن‌ها اقیانوس هر شب منبع گرما و نورشان را می‌بلعید و صبح روز بعد از نو زاده می‌شد. برای چنین اسطوره‌ای مکانی مناسب‌تر از این محل نمی‌شناسم. بیننده در ورای این صخره‌های مترون جز دریای بی‌پایان نمی‌بیند. پشت سر، سرزمینی پهناور با تاریخی پرتلاطم و پرفراز و نشیب قرار دارد.

اروپا در واقع شبه جزیره‌ای کوچک در شمال غرب آسیاست. این قاره در شمال از سواحل پرتغال تا شمالگان، در جنوب تا مدیترانه و در شرق تا قفقاز و کوه‌های اورال، که یک تابلوی فلزی زمخت کنار جاده‌ای مرزی دلبخواه را مشخص می‌کند گسترده شده است. این قاره بیابان ندارد و تنها یک رشته کوه مهم دارد؛ رشته کوه آلپ. بیشتر آن دشت آبرفتی حاصلخیزی است با آب و هوای معتدل و محل زندگی ۷۵۰ میلیون نفر بیش از دو برابر جمعیت ایالات متحده آمریکا. اروپا ادعایی در خصوص برتری‌اش در میان اقوام بی‌شمار دنیا ندارد. سایر اقوام می‌توانند از لحاظ وسعت قلمرو، تمدن و رفاه به رقابت با آن برخیزند. ظهور آن به مثابه قدرتی مسلط در اواخر هزاره دوم چشمگیر و گذرا بود. اما تنوع و برتری نظامی اروپا، پویایی و توان اقتصادی‌اش، توان علمی و خلاقیت فرهنگی‌اش جایگاهی ویژه در تاریخ بشر به آن می‌دهد. حتی امروز هم که دستخوش زوال نسبی شده همچنان مقصد جذابی برای پناهجویان مهاجران پژوهشگران و گردشگران سراسر دنیاست.

انسان‌ها از زمانی که زاده می‌شوند مدام با هم در نزاع‌اند

در سده ششم ق. م منظور از اروپا سرزمین اصلی شمال یونان بود. اروپا هرگز مرزهای معین نداشت. ابتدا مترادف امپراتوری روم بود و بعدها مترادف عالم مسیحیت که هر دو فراتر از محدوده‌های اروپای امروزی رفتند و گستره‌های وسیعی از آسیا و آفریقا را دربرگرفتند. مرز شرقی هیچ‌گاه تثبیت نشده است، اما عموما کوه‌های اورال، دریای سیاه و کوه‌های قفقاز را مرز شرقی می‌پندارند. این منطقه شامل روسیه اروپایی است اما ترکیه در شرق بوسفور و گرجستان را در برنمی‌گیرد. محور اصلی هر تاریخ مختصری که درباره این قاره بگوییم سیاست است؛ مبارزه انسان‌ها بر سر کسب قدرت در زمین. به گفته هایز، انسان‌ها از زمانی که زاده می‌شوند مدام با هم در نزاع‌اند.

این که آیا این نزاع خشونت‌آمیز است یا خیر هنوز جای پرسش دارد اما داستان اروپا با آن‌هایی آغاز می‌شود که در نبرد موفق بودند با فرمانروایان آغاز می‌شود نه با زیردستان. این روایت، روایت قدرت در قاره‌ای است که دست‌کم تا همین اواخر جنگ بر داستان آن و از این رو جریان‌هایی که باعث آغاز و پایان جنگ شده مسئولی بوده است. حتی همین امروز هم ظاهرا اروپایی‌ها قادر به یافتن دستورالعملی اساسی برای زندگی صلح‌آمیز در کنار یکدیگر نیستند. آن‌ها بی وقفه بر سر این پرسش که «اروپا» چیست بحث می‌کنند.

می‌دانم که تاریخ محل مناقشه و اختلاف‌نظر است. برخی مورخان رویکرد سیاسی به روایت اروپا را رویکردی یک جانبه و ناقص می‌دانند، رویکردی که قربانیان ساختارهای قدرت-تهیدستان، بردگان زنان مهاجران و بیگانگان- را از صحنه روایت تاریخی حذف می‌کند. همه این گروه‌ها تاریخ‌های خاص خود را دارند، تاریخ‌هایی که به اندازه تاریخ من «موثق» است. بیگانگانی هم که زیر یوغ امپراتوری اروپا زندگی کرده‌اند اروپا را به شکل دیگری می‌بینند. فقط می‌توانم تکرار کنم که این کتاب درباره روایت برخورداری از قدرت و توزیع آن در یک قاره است. این روایت را باید سرآغاز همه روایات دیگر در نظر گرفت.

برانگیختن یا به تاخیر انداختن رنسانس و عصر روشنگری

روایت من به نوعی روایت تاریخی متداول است. داستان اروپا را به چند دوره تقسیم کرده‌ام. به عبارتی جهان باستان، قرون وسطی، شکل‌گیری دولت‌ها و عصر مدرن. جهان باستان یونان و روم را در برمی‌گیرد. قرون وسطی پیروزی مسیحیت را پوشش داده است ابتدا در محدوده مدیترانه و سپس شمال اروپا که توام بود با ظهور امپراتوری مقدس روم و ورود اسلام به حوزه مدیترانه. دوران سوم ظهور ملت‌ها، جنگ‌های مذهبی و جنگ‌های جانشینی و انقلابات ایدئولوژیک سده‌های هجدهم و نوزدهم را در برمی‌گیرد. من کتاب را با فجایع سده گذشته و بازسازی قاره‌ای که امروز می‌شناسیم پایان خواهم داد.

در این مسیر به اختلاف‌نظرهایی که همواره تاریخ اروپا را همراهی کرده‌اند اشاره کرده‌ام، به این امید که خوانندگان را به کند و کاو بیشتر در تاریخ ترغیب کنم. می‌دانم که در تقسیم‌بندی تاریخ اروپا به «دوره‌های مختلف» دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛ درباره میزان اهمیت نسبی یونان و روم در شکل‌گیری فرهنگ باستان درباره نقش بیزانس در تحول اروپا درباره تأثیر هجوم مسلمانان به این قاره، درباره نقش کلیسا در منازعات متعدد اروپا و برانگیختن یا به تاخیر انداختن رنسانس و عصر روشنگری.

این کتاب به تاریخ اروپا می‌پردازد نه تاریخ کشورهای اروپایی تلاشی است برای نشان دادن این که چگونه دولت‌ها از طریق تعامل با یکدیگر توانستند در گذر زمان به نوعی خودآگاهی و هویت جمعی قاره‌ای برسند. جغرافیا باعث شده نقش برخی مناطق حیاتی‌تر از بقیه باشد و همین روایت مرا پیش می‌برد. در این روایت از شرق مدیترانه به غرب آن می‌رویم، پس از آن به شمال کوه‌های آلپ به حوضه‌های آبریز رودخانه عظیم اروپای مرکزی در هزاره گذشته به مانند امروز، فرانسه، آلمان و همسایگانشان هسته اصلی داستان اروپا را تشکیل می‌دادند. اما ایبریا جزایر بریتانیا، اسکاندیناوی و اروپای شرقی هر ازگاه و به شکلی جنبی نقش‌هایی ایفا کرده‌اند. آگاهم که این دیدگاه باعث می‌شود بسیاری از کشورها از این تصویر کنار گذاشته شوند و به همین دلیل ممکن است از نظر کسانی که سرزمین زادگاهشان حذف شده این کتاب سطحی به نظر برسد. حتی ولز سرزمین مادری‌ام در این میانه نقشی ندارد اما در این کتاب به داستان اروپا به مثابه یک کل پرداخته شده است نه داستان جزء به جزء بخش‌های تشکیل‌دهنده آن.

همسرایان یونانی تراژدی همواره در جریان این روزگاران

تمرکز من عمدتاً روی شخصیت‌هایی است که عملکردشان بخشی از این داستان را خلق کرده و تأثیرات آنها از مرزهای ملی فراتر رفته است، رهبرانی همچون آوگوستوس، شارلمانی، پاپ اینوکنتیوس سوم، شارل پنجم، کاترین کبیر، ناپلئون، هیتلر و گورباچف. در مقام دانشجوی اقتصاد از نقش منابع و پول در سیاست آگاهم، اما این کتاب تاریخ اقتصادی نیست. تاریخ فرهنگی هم نیست. هر جا که احساس کرده‌ام باعث روشنگری در داستان اصلی است به فهرست غنی هنرمندان نویسندگان و موسیقیدانان اروپا و شخصیت‌های روشنفکر برجسته آن اشاره کرده‌ام. از این رو در این کتاب به سقراط، ارسطو، گرگوریوس کبیر، شکسپیر گونه بتهوون، هگل و مارکس هم بر می‌خوریم آن‌ها همچون همسرایان یونانی تراژدی همواره در جریان این روزگاران هستند.

مضامین مختلف در این روایت اجزای مختلف داستان را به هم پیوند می‌زند و ساختار کلی را شکل می‌دهد. یکی از این مضامین نقش بارز خشونت و فناوری‌های خشونت حداقل تا همین اواخر است. دیگری دوگانگی فرهنگ یونانی و رومی از یک سو و ضوابط اخلاقی و باورهای مسیحی از سوی دیگر است. هر دو جریان تأثیرگذار نوعی مرجعیت اخلاقی بیرونی را بر فرد تحمیل می‌کردند و در عین حال افکار فرد را به مثابه نیرویی در برابر آن مرجع چه کلیسایی و چه حکومتی بر می‌انگیختند. دو مضمون دیگر یکی تلاش پایان‌ناپذیر از زمان یونانیان باستان برای مشروعیت‌بخشی به قدرت حکومت و گره زدن آن به رضایت مردمی و دیگری فعالیت خلاقانه در تجارت و سرمایه به عنوان محرکی برای ظهور و بروز دولت‌-ملت‌هاست. مضمون آخر شیوه‌ای است که این نیروها قاره اروپا را در سده بیستم به سوی خودویرانگری سوق دادند. خوشایندترین میراث اروپا برای دنیای مدرن برآمده از دل این بحران بود، ایده اقتصاد بازار اجتماعی تحت نظارت حکومت دموکراتیک.

یافتن توازن میان اتحاد و تنوع چالش اصلی سیاست اروپا

من ترتیب زمانی وقایع تاریخی را به دقت حفظ کرده‌ام، زیرا معتقدم فقط زمانی تاریخ معنا پیدا می‌کند که بتوانیم رابطه علت و معلول را در طول زمان مشاهده کنیم. از این رو تا حد امکان از هر گونه انحراف بازگشت به عقب با پرش‌های زمانی اجتناب کرده‌ام. هر چیزی را که به نوعی به محور اصلی داستان ارتباط نداشته حذف کرده‌ام و در عوض توصیف‌هایی از افراد و ایده‌های مهم برای داستان آورده‌ام. این روایت به سمت موضوعی پیش می‌رود که تردید دارم آن را نتیجه‌گیری بنامم و این موضوع به دشواری‌هایی برمی‌گردد که در راه اتحاد اروپا متحمل شده‌ایم.

مدت‌هاست که به ساختار و رفتار فعلی اتحادیه اروپا و حوزه یورو که دستاورد آن است بدبینم، اما درباره اهمیت همکاری میان کشورهای اروپایی تردید ندارم. پس از این ارزیابی قاره زادگاهم را بیشتر تحسین می‌کنم. با وجود همه ستم‌ها، خشونت‌ها و اشتباهات مستمر، اروپا را گوشه‌ای مهم از این دنیا می‌پندارم، از لحاظ فرهنگی غنی و از لحاظ رهبری توانمند و خیرخواه. فهمیده‌ام که در گذشته دیپلماسی به راحتی و به کرات با هرج و مرج و کشت و کشتار شکست خورده است. این را نیز فهمیده‌ام که تلاش‌های مکرر برای اتحاد میان بخش‌های مختلف آن به مثابه موجودیتی سیاسی شکست خورده است. یافتن توازن میان اتحاد و تنوع همواره چالش اصلی سیاست اروپا بوده است.

تاریخ به گذشته پیرنگ و روایت می بخشد

مخاطب این کتاب مختصر خوانندگانی هستند که فرصت با تمایلی به خواندن کتاب‌های مفصل ندارند. من با برنامه‌های آموزشی‌ای که خواندن تاریخ به صورت عمیق را بهتر از خواندن آن به شکل گسترده و کلی می‌دانند مخالفم. عمق باید به دنبال گستردگی بیاید، چرا که تاریخ بدون گستردگی بی‌معناست. بدون آگاهی از سیر زمانی اعمال بشر و توالی رویدادها افراد به شخصیت‌هایی منفک در صحنه‌ای خالی تبدیل می‌شوند. کسانی که نمی‌توانند از تاریخ برای هم بگویند حرف معناداری برای گفتن ندارند. بستر تاریخی که به معنای درک مفهوم نسبت و تناسب است. کلید فهم تاریخ است.

با سیسرون موافقم که «بی‌خبری از تاریخ به این معناست که همیشه در کودکی بمانیم» با این همه تاریخ به مثابه مجموعه‌ای از رویدادهای تصادفی ممکن است منجر به تحریف و سوءاستفاده شود این تحریف می‌تواند با استفاده از وفاداری‌های اغراق‌آمیز و ناخشنودی‌های دیرینه به سلاحی برای ایجاد تنش و اختلاف تبدیل شود. به همین دلیل هنر تاریخ نه فقط به خاطر آوردن رویدادها، بلکه تشخیص چیزهایی است که باید فراموش شوند. بنابراین تاریخ به گذشته پیرنگ و روایت می بخشد. وظیفه تاریخ مختصر همین است.

کتاب «تاریخ مختصر اروپا: از آغاز تا امروز» نوشته سایمون جِنکینز با ترجمه شهربانو صارمی در ۳۴۴ با جلد گالینگور به قیمت یک میلیون و ۱۰۰ هزار تومان از سوی انتشارات ققنوس منتشر شد.