سرویس خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - مریم محمدی؛ کتاب «الفبای هنر امروز» نوشته ینس هوفمن که توسط افرا صفا به فارسی برگردانده شده و انتشارات نظر آن را به بازار کتاب ایران عرضه کردهاست کتابی کمحجم اما کاربردی و مهم است.
در سالهای اخیر، واژههایی مانند «کیوریتور»، «چیدمان»، «پرفورمنس»، «هنر مفهومی»، «بینال» و «پروژه هنری» بیش از هر زمان دیگری وارد گفتوگوهای هنری ایران شدهاند.
این اصطلاحات دیگر تنها در کلاسهای دانشگاهی یا مقالات تخصصی دیده نمیشوند، بلکه در متن نمایشگاهها، نشستهای هنری، کاتالوگها و حتی رسانههای عمومی نیز حضور پررنگی یافتهاند. با این حال، هنوز برای بسیاری از علاقهمندان هنر، معنای دقیق این مفاهیم روشن نیست و گاه استفاده از آنها بیش از آنکه بر پایه شناخت باشد، به تکرار واژههایی تبدیل شده است که در ادبیات هنر معاصر رواج یافتهاند.
در چنین شرایطی انتشار کتاب «الفبای هنر امروز» نوشته ینس هوفمن با ترجمه افرا صفا از سوی نشر نظر، میتواند اتفاقی قابل توجه در حوزه کتابهای هنری باشد. این اثر که در حجمی کمتر از صد صفحه منتشر شده، قصد ندارد تاریخ هنر معاصر را روایت کند یا نظریهای تازه درباره هنر ارائه دهد؛ بلکه هدف آن، روشن کردن مفاهیم و اصطلاحاتی است که امروزه شالوده گفتوگو درباره هنر معاصر را شکل میدهند. کتاب در ۸۶ صفحه و در قطع پالتویی منتشر شده و بر اصطلاحات مرتبط با هنر معاصر، نمایشگاهگردانی و کیوریتوری تمرکز دارد.
شاید نخستین ویژگی این کتاب، توجه به «زبان» هنر باشد. هر حوزه دانشی پیش از آنکه به نظریه یا تجربه وابسته باشد، به زبان خود وابسته است. اگر مخاطب نداند «کیوریتور» دقیقاً چه نقشی دارد یا تفاوت میان یک نمایشگاه موضوعی با یک پروژه هنری چیست، طبیعی است که درک او از هنر معاصر نیز سطحی باقی بماند. از این منظر، «الفبای هنر امروز» بیش از آنکه کتابی درباره آثار هنری باشد، کتابی درباره واژگان و مفاهیمی است که امکان فهم آن آثار را فراهم میکنند.
ینس هوفمن، نویسنده کتاب، از شناختهشدهترین کیوریتورهای هنر معاصر در سطح بینالمللی است و تجربه مدیریت و برگزاری نمایشگاههای متعددی را در اروپا و آمریکا در کارنامه دارد. همین پیشینه باعث شده است که کتاب او از دل تجربه عملی نمایشگاهگردانی نوشته شود، نه صرفاً از منظر دانشگاهی. در نتیجه، خواننده با تعاریفی روبهرو میشود که ریشه در تجربه واقعی جهان هنر دارند.
یکی از نقاط قوت کتاب، پرهیز از پیچیدهنویسی است. بسیاری از متون نظری هنر معاصر به دلیل ترجمه دشوار یا زبان تخصصی، برای مخاطبان فارسیزبان چندان قابل استفاده نیستند. اما این اثر تلاش میکند مفاهیم را کوتاه، دقیق و روشن توضیح دهد. همین ویژگی باعث میشود دانشجویان هنر، هنرمندان جوان، روزنامهنگاران حوزه فرهنگ و حتی علاقهمندانی که به تازگی وارد دنیای هنر معاصر شدهاند، بتوانند از آن بهره ببرند.
اهمیت این کتاب را باید در شرایط امروز هنر ایران نیز سنجید. طی یک دهه گذشته، تعداد نمایشگاههای هنر معاصر، رویدادهای بینرشتهای و برنامههای کیوریتوری افزایش یافته است. همزمان، واژه «کیوریتور» به یکی از پرکاربردترین اصطلاحات فضای هنری تبدیل شده، اما هنوز درباره حدود وظایف و جایگاه این نقش، اتفاق نظر چندانی وجود ندارد. در بسیاری از موارد، کیوریتوری تنها معادل انتخاب آثار برای یک نمایشگاه در نظر گرفته میشود، در حالی که در ادبیات جهانی، این مفهوم ابعاد بسیار گستردهتری دارد. از همین رو، کتاب «الفبای هنر امروز» میتواند به روشنتر شدن این مباحث کمک کند.
البته نباید انتظار داشت که این کتاب به تنهایی پاسخگوی تمام پرسشهای نظری هنر معاصر باشد. حجم اندک اثر، بهطور طبیعی امکان ورود به بحثهای عمیق فلسفی یا تاریخی را محدود کرده است. این کتاب بیشتر یک راهنما و مدخل است تا اثری پژوهشی. شاید برخی خوانندگان پس از مطالعه آن احساس کنند که هر مدخل میتوانست به کتابی مستقل تبدیل شود. اما همین ایجاز را نیز میتوان یکی از ویژگیهای مثبت اثر دانست؛ زیرا مخاطب را برای مطالعه منابع مفصلتر آماده میکند.
ترجمه افرا صفا نیز در مجموع روان و قابل فهم است. ترجمه متون هنر معاصر همواره با چالش انتخاب معادلهای فارسی برای اصطلاحات تخصصی همراه است. مترجم در این کتاب کوشیده تا ضمن حفظ دقت مفهومی، از زبانی قابل فهم استفاده کند؛ رویکردی که برای کتابی آموزشی و مقدماتی اهمیت زیادی دارد.
از سوی دیگر، انتشار چنین کتابهایی را میتوان نشانهای از تغییر نیازهای جامعه هنری ایران دانست. اگر در گذشته بیشتر کتابهای ترجمهشده بر تاریخ هنر یا زندگی هنرمندان تمرکز داشتند، امروز نیاز به منابعی احساس میشود که زبان و سازوکار هنر معاصر را توضیح دهند. مخاطب امروز تنها به دنبال شناخت آثار نیست؛ او میخواهد بداند نمایشگاه چگونه شکل میگیرد، نقش کیوریتور چیست، چرا یک اثر در موزه قرار میگیرد و چگونه مفاهیم هنری در فضای فرهنگی تولید و بازتولید میشوند.
در نهایت، «الفبای هنر امروز» را باید کتابی کوچک با کارکردی بزرگ دانست؛ اثریکه شاید جایگزین کتابهای مرجع هنر معاصر نباشد، اما میتواند نخستین گام برای ورود به جهان پیچیده مفاهیم این حوزه باشد. در روزگاری که سرعت تولید و گردش اطلاعات، گاه فرصت فهم دقیق اصطلاحات را از مخاطبان میگیرد، وجود کتابهایی از این دست میتواند به شکلگیری گفتوگویی دقیقتر و آگاهانهتر درباره هنر معاصر کمک کند. شاید ارزش اصلی این کتاب نیز در همین باشد؛ اینکه پیش از آموزش تاریخ هنر، زبان هنر را به خواننده میآموزد.
نظر شما