سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - سید حسن حسینی نژاد: در تقویم فرهنگی کشورمان، چهاردهم تیرماه، نه صرفاً یک تاریخ تقویمی بلکه سالروز و نمادی از اصالتِ اندیشه است؛ روزی که از سال ۱۳۸۱ با مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی به نام «روز قلم» مزین شد تا مجالی باشد برای تکریمِ ساحتِ نگارش و ارج نهادن به کاتبان و صاحبنظرانی که در طول قرون، بارِ امانتِ دانش را به دوش کشیدهاند.
همچنین این روز، فرصتی است تا فراتر از شعارهای معمول، به تبارشناسی فرهنگِ مکتوب در اقلیمهای مختلف کشور بپردازیم و سهمِ هر منطقه را در پازلِ بزرگ تمدن ایرانی بازخوانی کنیم.
در این میانه، خطه گرگان و استرآباد بهعنوان یکی از بسترهای دیرینِ تمدن ساز، میراثی مکتوب و غنی را در بطن خود پرورانده است. شواهدِ موجود و پژوهشهای تخصصی، از جمله یافتههای محمد انصار در اثر ارزشمند «کتابشناسی استان گلستان»، گویای حقیقتی انکارناپذیر است.
اینکه جغرافیای کهن دیار گرگان و دشت در ادوار مختلف تاریخی، فراتر از یک منطقه جغرافیایی، «کانونی فعال برای تولید و ترویج علم» بوده است و حجم و تنوعِ آثارِ برجایمانده از دانشمندان و حکیمان این دیار، سندی است متقن بر پیشینه علمی درخشانِ استرآباد که اکنون در تلاقی با روز قلم، میتوان لایههای پنهان آن را دوباره به بحث گذاشت.
در گزارشِ پیشِ رو، بر آنیم تا به بهانه گرامیداشت روز قلم و در گفتوگو با محمد انصار، نویسنده و پژوهشگر گرگانی به بازخوانی این میراثِ مکتوب بنشینیم و با نگاهی به مستندات تاریخی، سهمِ گرگان و استرآباد را در اعتلای دانشِ ایرانی واکاوی کنیم؛ تلاشی برای پیوند زدنِ حافظه تاریخیِ مکتوب با دغدغههای فرهنگیِ امروز.
محمد انصار، ضمن گرامیداشت روز قلم، در ابتدا به تفکیک به بررسی برجستهترین دانشمندان آثار این منطقه، پرداخت و گفت: در حوزه علوم قرآنی، آثاری همچون «تفسیر جلاء الاذهان» از ابوالمحاسن جرجانی و «ترجمان القرآن» از میرسید شریف جرجانی، از نخستین تلاشها در این رشته به شمار میروند که به زبان فارسی نوشته شدند.
وی همچنین به جایگاه علمی این منطقه در دانش حدیث و اصول فقه اشاره کرد و کتاب «الفوائد المدنیه» نوشته محمدامین استرآبادی را از مهمترین منابع اندیشه اخباریون دانست.
در ادامه، آثار میرزامحمد استرآبادی در علم رجال را از پژوهشهای ویژه این رشته دانست؛ و افزود: در دانش اصول، رکنالدین جرجانی و ابوالفتح جرجانی آثار خوبی نوشتند.
انصار در بخش دیگری از سخنانش، اظهار داشت: در حوزههای زبان، بلاغت و فلسفه نیز آثار ماندگاری از دانشمندانی همچون عبدالقادر جرجانی، رضی استرآبادی و میرداماد به چاپ رسیده است که از مهمترین آنها میتوان به کتابهای «دلائل الاعجاز»، «شرح شافیه و کافیه» و «قبسات» اشاره کرد.
پژوهشگر مرکز دانشنامه گلستان گفت: بررسی میراث علمی دانشمندان گرگان و استرآباد، در توسعه علوم منطق، کلام، پزشکی و تاریخ، حائز اهمیت ویژه است. آثار آنها نهتنها در دوران خود، بلکه در تاریخ دانش اسلامی مرجع هستند. همچنین در حوزه علم منطق، میرسید شریف جرجانی با سه رساله به نامهای «صغری»، «وسطی» و «کبری» نوشت آن از دروس آموزشی طلاب است و شرحهای زیادی بر آن نوشتهشده است.
وی افزود: در دانش کلام، کتابهایی مانند «المواقف» اثر عضدالدین ایجی، «باب حادی عشر» از علامه حلی و «الیاقوت» نوشته ابراهیم نوبختی، از منابع مهم هستند که توسط دانشمندان این منطقه مانند میرسید شریف جرجانی و نوهاش سید امیر ابوالفتح جرجانی شرح و تفسیر داده شدند.
پژوهشگر مفاخر و مشاهیر استان سپس گفت: در زمینه فرقه شناسی، کتاب «التعریفات» اثر میرسید شریف جرجانی و رساله حسین بن شمس حسینی استرآبادی، از نخستین و کمنظیرترین آثار در معرفی فرقههای اسلامی به شمار میروند. در حوزه مهدویت، آثاری مانند «اثبات الرجعه و ظهور الحجه» نوشته محمد مؤمن استرآبادی و «شرعة التسمیه» اثر میرداماد، از منابع مهم در این موضوع در تاریخ شیعه محسوب میشوند.
انصار ادامه داد: در بخش علوم تجربی، دستاوردهای پزشکی این منطقه در سطح جهانی شناختهشده است. کتاب «ذخیره خوارزمشاهی» اثر حکیم جرجانی، بهعنوان یکی از نخستین و جامعترین متون پزشکی، در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. همچنین اثر ابوروح محمد جرجانی موسوم به «زریندست» با عنوان «نورالعیون» در زمینه چشمپزشکی، از دیگر آثار بنیادین این حوزه است.
محمد انصار گفت: در حوزه تاریخنگاری، آثار دانشمندان این منطقه از منابع اصلی هستند. کتاب «تاریخ جرجان» اثر حمزه بن یوسف سهمی، از قدیمیترین منابع تاریخ محلی است. همچنین آثاری همچون «احوال ملوک التتار المغول»، «تحفه العالم» و «جهانگشای نادری» به دلیل نگارش در زمان وقوع وقایع (دوران مغولان، صفویه و افشاریه)، از مهمترین مراجع تاریخی محسوب میشوند.
محمد انصار در خاتمه عنوان کرد: علاوه بر این، کتاب «تاریخ فرشته» اثر محمدقاسم هندوشاه استرآبادی، از منابع کلیدی برای مطالعه تاریخ هند است.
همچنین در بخش ادبیات و شعر، میراث غنی این منطقه شامل آثار شاعران برجستهای همچون میرداماد، فخرالدین اسعد گرگانی (نویسنده ویس و رامین)، نظامی استرآبادی و بسیاری دیگر است که همگی آثار آنها به چاپ رسیده و در دسترس پژوهشگران قرار دارد.
محمد انصار دانشآموخته کارشناسی ارشد فقه و حقوق اسلامی، نویسنده و پژوهشگر گرگانی، زاده یکی از محلات قدیمی و فرهنگی شهرستان گرگان (سبزه مشهد) است و تا به امروز آثاری را درباره زیستبومش قلمی کرده که میتوان به عناوینی چون محله سبزه مشهد گرگان، کتابستان حماسه، گلهای محراب و کتابشناسی استان گلستان و ۱۹ مقاله در دانشنامه گلستان اشاره کرد.
نظر شما