سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- سید حسن حسینی نژاد: دانشنامه‌ها، فراتر از قفسه‌های کتابخانه یا مجموعه‌ای از واژگان، به باور صاحبان اندیشه و اهل پژوهش، به تعبیری ضربانِ قلبِ حافظه تاریخی یک سرزمین‌اند.

این آثار مرجع، در دنیایِ پرشتاب امروز، نقش «قطب‌نما» را بازی می‌کنند؛ همان‌جایی که دانشجو، پژوهشگر و حتی یک شهروند کنجکاو می‌تواند در کوتاه‌ترین زمان، غبار از چهره‌ موضوعات پیچیده بردارد و به عمقِ شناخت دست یابد.

در میان تلاش‌های صورت گرفته در گوشه و کنار کشورمان ، «دانشنامه گلستان» که در سه جلد و به همت مؤسسه فرهنگی میرداماد نخستین بار در سال ۱۳۹۵ به زیور طبع آراسته شد جایگاه ویژه‌ای دارد. مجموعه‌ای که در اسفندماه همان سال و در مراسمی در تالار اندیشه مؤسسه فرهنگی میرداماد، با حضور آیت‌الله نور مفیدی بنیان‌گذار مؤسسه فرهنگی میرداماد و سید رضا صالحی امیری، وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی و اصحاب فرهنگ و اندیشه از استان‌های گلستان، مازندران و تهران از آن رونمایی به عمل آمد.

این اثر که حاصلِ تلاش و همت ۸۵ نویسنده از جای‌جای ایران است، آینه‌ای تمام‌نما از تاریخ، جغرافیا، مشاهیر و آداب‌ورسوم گرگان (جرجان و استرآباد) را پیش روی ما قرار می‌دهد.

دانشنامه‌ای که با دغدغه‌ «احیای تاریخ و فرهنگ بومی» توسط مؤسسه فرهنگی میرداماد و با هدایت و حمایت آیت‌الله سید کاظم نور مفیدی توسط انتشارات بنام زیرمجموعه موسسه فرهنگی میرداماد متولد شد و تا به امروز، با ۳۵۰ مدخل منتشرشده و نویدبخشِ آرزویی بزرگ‌تر یعنی تدوین ۴ هزار مدخل برای معرفی کاملِ این دیار است.

اما پشتِ این حروفِ الفبا که به‌دقت در کنار هم چیده شده‌اند، چه داستانی نهفته است؟ وضعیت امروزِ این دانشنامه در تلاطمِ هزینه‌ها و تغییرات فرهنگی چگونه است؟ و این مرکز برای رسیدن به آن افقِ ۴ هزار مدخلی چه نقشه‌هایی در سر داشته و دارد؟

پس از گذشت نزدیک به ۱۰ سال از انتشار این مجموعه برای پاسخ به این پرسش‌ها و بررسیِ دقیقِ وضعیت کنونی و چشم‌اندازهای احتمالی «دانشنامه گلستان»، به سراغ رحمت‌الله رجایی، نویسنده و پژوهشگر و سرپرست این مجموعه رفتیم تا در این گفت‌وگو، روایتی بی‌واسطه از «آنچه بوده» و «آنچه باید باشد» را بشنویم.

تدوین دانشنامه بر اساس نیاز صورت گرفت

رحمت‌الله رجایی، در ابتدا ضمن تقدیر از ابتکار و دوراندیشی آیت‌الله سید کاظم نور مفیدی، نماینده ولی‌فقیه در استان گلستان و امام‌جمعه گرگان در تأسیس مؤسسه فرهنگی میرداماد گفت: مؤسسه برای ما یادآور مراکز بزرگ فرهنگی در تمدن اسلامی همچون «بیت الحکمه» و«ربع رشیدی» و دیگر مراکز پژوهشی- فرهنگی نامدار جهانی هستند. همچنین این واقعیت افتخارآمیز را باید اعلام کنم که مؤسسه فرهنگی میرداماد با داشتن کتابخانه‌ای عظیم در کنار واحدهایی چون مرکز اسناد و عکس‌های تاریخی، مرکز تاریخ شفاهی و … یکی از مراکز مهم علمی نه‌فقط در سرزمین گرگان، بلکه شمال کشور و حتی ایران عزیز است و فعالیت گسترده این مؤسسه سبب شده تا این مرکز فرهنگی محل رجوع بسیاری از پژوهشگرانی باشد که در حوزه‌های مختلف علمی مطالعه و تحقیق می‌کنند.

وی افزود: حقیقت امر تدوین و گردآوری دانشنامه بر اساس نیاز صورت گرفت. متأسفانه سرزمین گرگان به‌رغم تاریخ کهن، مشاهیر نامدار، منابع طبیعی غنی و .. در بسیاری از موارد فاقد مستندات و نوشته‌های مکتوب بود و با درک همین نیاز، تلاش شد شناسایی و جمع‌آوری اطلاعات با استفاده از روش دانشنامه انجام بپذیرد و برای تحقق این امر، مرکز دانشنامه گلستان در سال ۱۳۸۴ در مؤسسه فرهنگی میرداماد تأسیس شد.

رحمت‌الله رجایی ادامه داد: شناسایی و استخراج مدخل‌ها، پژوهشگران، تأسیس کتابخانه تخصصی استان شناسی و گردآوری دستورالعمل‌ها نخستین گام‌ها برای تدوین دانشنامه گلستان بود، که بعداً با برگزاری کارگاه‌ها، نشست‌های علمی، حضور در محافل علمی و انتشار جزوات کامل شد. اما فقدان نیروی کارآمد، کمبود منابع، عدم تجربه، بی‌انگیزگی و شرایط سخت فرهنگی سال‌های بعد از ۱۳۸۴ سبب شد تا کار با کندی بسیار پیش برود.

مرکز دانشنامه گلستان پیشگام در کشور

سرپرست دانشنامه گلستان گفت: از همان ابتدا، تلاش برای تدوین دانشنامه گلستان، متناسب با واقعیت‌ها و امکانات استان برنامه‌ریزی شد. ما با مطالعه و بررسی لازم به این نتیجه رسیدیم که امکان تهیه مقالات بر اساس الفبا به‌صورت کامل که روال معمول دانشنامه نویسی است و برای ما ممکن و میسّر نیست. ازاین‌رو سعی کردیم هر آنچه که موجود است، گردآوری و خود را صرفاً مقید به حرفی خاص نکنیم.

رحمت‌الله رجایی در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به اینکه در این زمینه هم، هیچ محدودیتی اعم از مکان، مدرک تحصیلی، شغل، قومیت و مذهب برای نویسندگان قائل نشده‌ایم و نیز سعی کردیم رساله‌های کارشناسی ارشد و دکتری را به سمت موضوعات استانی سوق دهیم تا بتوانیم از دل آن‌ها مقالات ویژه دانشنامه را استخراج‌کنیم و تا حدودی نیز موفق بوده‌ایم، گفت: باید اعتراف کنم که تدوین دانشنامه بر اساس حروف الفبا برای استان‌ها، بسیار سخت و طاقت‌فرسا است. ازاین‌رو در آن برهه زمانی کمتر کاری به این شکل در استان‌های کشور صورت گرفته بود اما می‌توانم اعلام کنم که مرکز دانشنامه گلستان در این زمینه پیشگام بوده است.

مدیر مرکز دانشنامه گلستان خاطرنشان کرد: دانشنامه گلستان در زمان چاپ، دربرگیرنده ۳۵۰ مدخل از ۶۰۰ مدخل گردآوری‌شده توسط مرکز دانشنامه گلستان بود که در سه مجلد تقدیم مخاطبان شد.

وی افزود: در این مجموعه، مقالات بر اساس حروف الفبا چیده شدند و هر مقاله دانشنامه دارای مدخل، شناسه و بدنه اصلی است و هر آنچه که نیاز به توضیح بیشتری داشت، در بخش پی‌نوشت، توضیحات آن ارائه شد.

رجایی ادامه داد: منابع نیز بر اساس مدل APA بر اساس حروف الفبا در انتهای مقاله آورده شد و به‌منظور شناخت بهتر خوانندگان، در حد توان سعی شد عکس‌هایی در داخل مقالات گذاشته شود و در انتها نیز چندین عکس رنگی و نقشه ضمیمه هر جلد دانشنامه شده است.

وی افزود: از مجموع مقالات دانشنامه، بیش از ۲۰۰ مقاله در حوزه علوم انسانی است که دربرگیرنده مشاهیر، شهرها و بلوکات تاریخی، میراث فرهنگی کتاب، زبان و گویش‌ها، اقوام، شهرها، شهرستان‌ها و… است.

رجایی سپس با اشاره به اینکه یکی از ویژگی‌های دانشنامه گلستان، توجه به حوزه علوم طبیعی به مفهوم عام است که نزدیک به یک‌صد مقاله را در برمی‌گیرد، گفت: از این مقالات ۳۵ مقاله اختصاصاً در حوزه آب به نگارش درآمده که بیش از همه نشانگر توجه مرکز دانشنامه به همه علوم بشری و مسائل موردنیاز است.

سرپرست دانشنامه گلستان، اظهار کرد: ذکر این نکته ضروری است که به‌رغم تلاش فراوان، جای بسیاری از مدخل‌ها در این دانشنامه باوجود اهمیت آن‌ها به نظرم همچنان خالی است. چنانچه ما نتوانستیم برخی مدخل‌های مهم استان را به نگارش درآوریم که امیدوارم در ویرایش‌های بعدی بتوانیم دانشنامه گلستان را تدوین و کامل کنیم.

وی افزود: همچنین همین‌جا ذکر این مطلب ضروری است که کامل شدن دانشنامه گلستان مستلزم نوشتن پیرامون ۴ هزار مدخل است که کاری سخت و طاقت‌فرسا است. همچنین باور دارم انتشار دانشنامه گلستان، پایان یک‌راه نیست، بلکه آغازی است برای جمع‌آوری، شناسایی و انتشار اطلاعات مربوط به سرزمین گرگان (جرجان- استرآباد) به شکل علمی که امیدوارم همچنان ادامه داشته باشد.

شکل‌گیری کارگروه‌های پنجگانه

رجایی سپس درباره اینکه بعد از گذشت ۱۰ سال از چاپ مجموعه، مسیر دانشنامه چگونه تا به امروز پیش رفته است، گفت: بعد از انتشار مجموعه در سال ۱۳۹۵ شمسی، جلسات متعددی برای آن برگزار کردیم. از برگزاری نشست نقد و بررسی تا برپایی شب دانشنامه گلستان با حضور علی دهباشی که تجربه خوبی در اختیار ما گذاشت.

وی افزود: در ادامه کارگروه‌های پنج‌گانه‌ای را شکل دادیم؛ اما یکی از مشکلات عمده تدوین دانشنامه فقدان پژوهشگر و بی‌انگیزگی پژوهشگران است. کسانی که در حوزه دانشنامه فعالیت می‌کنند، جدا از تخصص در رشته خود و توانایی نوشتن، باید عشق به این کار را داشته باشند.

رجایی ادامه داد: از طرفی دیگر مقاله‌های منتشره در دانشنامه‌ها بین‌رشته‌ای است. مثلاً وقتی می‌خواهیم درباره یک روستا مقاله بنویسیم، ضرورت دارد آن اقلیم را ازنظر تاریخی، جغرافیایی، جامعه‌شناسی و ... بشناسیم و این بیانگر این است که دانش نامه‌نویس باید این قابلیت را داشته باشد.

وی با اشاره به اینکه موسسه فرهنگی میرداماد همه‌چیز را مهیا کرده و همواره برای به سرانجام رساندن این پروژه آماده است، گفت: اما به خاطر مسائلی که عنوان کردم، اجرایی شدنش کمی دشوار شده، از طرفی مثلاً در استان گلستان بالای هزار روستا داریم و یا حدوداً هزار شخصیت تاریخی متعلق به دوران معاصر را شناسایی کرده‎ایم، که مدخل نوشتن برای هرکدام از این‌ها جدا از مسائل گوناگون، اشراف کامل پژوهشگر را می‌طلبد.

دانشنامه در زمانه هوش مصنوعی

رحمت‌الله رجایی سپس درباره اینکه «آیا برای دیجیتال و آنلاین شدنش هم کاری شده و یا قصد تجدید چاپ رادارند؟»،گفت: با توجه به شرایط زمانه به نظر نمی‌رسد امکان چاپ مجدد میسر باشد اما در این سال‌ها داشته‌های دانشنامه را دیجیتالی کردیم. کافی است مخاطبان سری به سایت موسسه فرهنگی میرداماد و دانشنامه گلستان بزنند و مقالات را به سهولت دریافت کنند.

وی در بخش پایانی سخنانش عنوان کرد: با یک برآورد ساده اعلام می‌کنم که ما می‌بایست در مورد ۵هزار مدخل بنویسیم و آنچه را تاکنون نوشته‌ایم فقط آغازی بوده است.

از طرفی سالی که ما کار را شروع کردیم ابتدای دهه ۸۰ شمسی بود و با امروز بسیار متفاوت است. آن سال‌ها اینترنت به شکل امروزی فراگیر نشده بود و یا خبری از هوش مصنوعی نبود. همچنین آن زمان با توجه به شکل‌گیری استان گلستان، افراد انگیزه بیشتری داشتند ولی الآن وضعیت فرق کرده و در این میان اصلاً این سؤال مطرح است که با توجه به وجود هوش مصنوعی، آیا نیازی به نوشتن مقاله برای دانشنامه است؟!

اما باز با این‌حال جلساتی را با عنوان آشنایی با رویکردهای نوین دانشنامه گلستان، به‌عنوان نمونه در آغاز اسفندماه سال گذشته بر پا کردیم. مرحله جدید به‌عنوان رویکردی نوین، بر دیجیتال‌سازی داده‌ها و تحول در شیوه گردآوری اطلاعات تأکید دارد و در این مدل، تولید محتوا فراتر از مقاله بوده و شامل قالب‌های متنوعی چون صوت، تصویر و محتوای تعاملی است. همچنین هوش مصنوعی به‌عنوان دستیار پژوهشی و ابزار شخصی‌سازی اطلاعات، نقش مهمی در این تحول دارد.