سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): کتابخانه همیشه جایی میان قفسه‌ها و دیوارهای یک ساختمان نیست، گاهی روی چرخ‌ها، راهی جاده‌های کوهستانی می‌شود تا به روستاهایی برسد که فاصله‌شان از امکانات فرهنگی، بیشتر از فاصله جغرافی‌شان با شهر است. سه کتابخانه سیار روستایی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ایلام، سال‌هاست با کتاب، قصه، بازی و فعالیت‌های فرهنگی و هنری به دیدار کودکان و نوجوانان حدود ۵۰ روستا می‌روند؛ جریانی که امسال با شصتمین سال کتاب‌رسانی کانون به کودکان روستایی، بیش از همیشه یادآور معنای عدالت فرهنگی است.
مربیان کتابخانه‌های سیار روستایی شماره یک، دو و سه هر روز صبح با شادابی و پویایی، کوله‌باری از کتاب‌های خواندنی و برنامه‌های فرهنگی، هنری و علمی را با خود به میان کودکان و نوجوانان روستایی می‌برند تا ساعاتی از اوقات فراغت آنان با کتاب، بازی و سرگرمی سپری شود.
فاطمه رستگار، مدیرکل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان ایلام، درباره فعالیت‌های کتابخانه‌های سیار روستایی کانون استان به خبرنگار ایبنا می‌گوید: مربیان کتابخانه‌های سیار روستایی با اجرای فعالیت‌هایی همچون بازی‌های بومی و محلی، معرفی شخصیت و وقایع، معرفی و روخوانی کتاب، قصه‌گویی، امانت کتاب، برگزاری مسابقات فرهنگی، ادبی و هنری و پخش فیلم‌های مناسب، نقش مهمی در غنی‌سازی اوقات فراغت کودکان و نوجوانان ایفا می‌کنند.
او ادامه می‌دهد: فراهم کردن امکان دسترسی به کتاب برای کودکان و نوجوانانی که به کتابخانه‌های ثابت کانون دسترسی ندارند، توسعه و ترویج فرهنگ کتابخوانی و کشف و پرورش استعدادهای فکری و ذوقی کودکان و نوجوانان بر مبنای تعلیم و تربیت اسلامی، از اهداف این کتابخانه‌هاست.
«پیک امید»؛ گامی برای گسترش عدالت فرهنگی
رستگار با اشاره به فعالیت «پیک امید» می‌گوید: مربیان کتابخانه‌های سیار روستایی این اداره‌کل با همت، تلاش و دغدغه‌مندی، اجرای فعالیت «پیک امید» را دنبال می‌کنند که گام‌هایی مؤثر در گسترش عدالت فرهنگی و دسترسی کودکان و نوجوانان مناطق روستایی و کم‌برخوردار به برنامه‌های آموزشی و فرهنگی است.
به گفته او، در این طرح مربیان کتابخانه سیار با حضور در روستاها، علاوه بر امانت و معرفی کتاب، برنامه‌هایی مانند قصه‌گویی، کتابخوانی، شعرخوانی، بازی و سرگرمی، فعالیت‌های هنری و کارگاه‌های فرهنگی را برای کودکان و نوجوانان اجرا می‌کنند.
او ادامه می‌دهد: «پیک امید» با رساندن کتاب و اجرای فعالیت‌های فرهنگی به نقاط دوردست، می‌تواند شوق یادگیری، خلاقیت و علاقه به کتاب و کتابخوانی را در میان کودکان روستایی تقویت کرده و زمینه حضور برابر آنان در فعالیت‌های فرهنگی را فراهم کند. مربیان سیار روستایی نیز در طول سال، هر روز صبح برای بچه‌های روستایی کتاب می‌برند تا نشان دهند جریان خدمات فرهنگی به کودکان و نوجوانان روستایی هیچ‌وقت تعطیل نمی‌شود.
تلاش برای راه‌اندازی کتابخانه سیار مرزی در ایلام
مدیرکل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان ایلام با اشاره به ظرفیت موجود برای راه‌اندازی کتابخانه سیار روستایی و سیار مرزی در این استان می‌گوید: با هدف برخورداری روستاهای مناطق مرزی و کم‌برخوردار از فعالیت‌های فرهنگی، هنری، علمی و مذهبی برای کودکان و نوجوانان روستایی، رعایت عدالت فرهنگی و آموزشی، بالابردن دانش و بینش کودکان و نوجوانان، فراهم کردن امکان دسترسی به کتاب، توسعه و ترویج فرهنگ کتابخوانی و کشف و پرورش استعدادهای فکری و ذوقی کودکان و نوجوانان بر مبنای تعلیم و تربیت اسلامی و با توجه به ظرفیت‌های موجود در شهرستان، مکاتبات لازم با نمایندگان مجلس شورای اسلامی و مراجع بالادستی برای دریافت مجوز و راه‌اندازی کتابخانه‌های سیار روستایی و مرزی انجام شده است.
رستگار ادامه می‌دهد: کودکان و نوجوانان حدود ۵۰ روستا از برنامه‌ها و فعالیت‌های سه کتابخانه سیار روستایی ایلام بهره می‌برند.
۶۰ سال کتاب‌رسانی؛ یک رکورد تاریخی
۶۰ سال تلاش و کتاب‌رسانی کانون برای کودکان و نوجوانان روستایی در ایران، سابقه‌ای قابل توجه است.
مرتضی حاتمی، نویسنده و معاون فرهنگی اداره‌کل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان ایلام، با اشاره به تاریخچه فعالیت کتابخانه‌های سیار روستایی و اهمیت فعالیت‌های فرهنگی، هنری و ادبی این کتابخانه‌ها می‌گوید: کتابخانه سیار روستایی کانون، یک سال پس از تأسیس کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، در سال ۱۳۴۵ در روستای دره‌شوری استان فارس راه‌اندازی شد. همچنین در ۱۵ مهرماه همان سال، نخستین کتابخانه سیار شهری در استان تهران با یک دستگاه اتوبوس برای پوشش منطقه جوادیه تهران راه‌اندازی شد و تاکنون فعالیت‌های فرهنگی، هنری و ادبی این واحد در کانون توسط مربیان برای مخاطبان کودک و نوجوان روستایی انجام و اجرا می‌شود.
او ادامه می‌دهد: کتابخانه‌های سیار روستایی یکی از مؤثرترین ابزارهای تحقق عدالت فرهنگی هستند؛ چرا که با عبور از محدودیت‌های جغرافیایی، کتاب و فعالیت‌های فرهنگی را به کودکانی می‌رسانند که ممکن است از امکانات فرهنگی ثابت محروم باشند.
حاتمی می‌گوید: با تلاش‌های کانون پرورش فکری، مکاتبه مدیرعامل کانون برای ثبت عنوان «روز ملی کتابخانه سیار روستایی» در روز ۱۵ مهر در شورای فرهنگ عمومی کشور صورت گرفته است تا این عنوان تاریخی در حافظه ملی ثبت و ماندگار شود.
او ادامه می‌دهد: از زمان راه‌اندازی نخستین کتابخانه سیار روستایی تا امروز، ۶۰ سال می‌گذرد و این عدد می‌تواند یک رکورد تاریخی باشد. به همین منظور، معاونت فرهنگی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان کشور پویش «۶۰ سال کتاب‌رسانی، بیش از نیم قرن پرورش دانایی» را با هدف هویت‌بخشی، تقویت جایگاه این مراکز در افکار عمومی و تجلیل از مربیان جهادگر، در میان مراکز فرهنگی هنری کانون سراسر کشور در هفته ملی کودک آغاز کرده است.
معاون فرهنگی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان ایلام همچنین می‌گوید: ۲۷ اردیبهشت، همزمان با روز جهانی کتابخانه‌های سیار، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان سراسر کشور برنامه‌های متنوعی در همین راستا برای مخاطبان کودک و نوجوان روستایی توسط مربیان برگزار کرد تا بیش از پیش اهمیت، نقش و جایگاه این بخش فرهنگی تأثیرگذار در کانون را به جوامع مختلف هدف نشان دهد.
کتابخانه سیار روستایی؛ یک جریان فرهنگی سیار
حاتمی تأکید می‌کند که اهمیت کتابخانه‌های سیار تنها در توزیع و امانت کتاب خلاصه نمی‌شود.
او می‌گوید: مربیان و کتابداران با حضور مستمر در روستاها، زمینه شکل‌گیری ارتباطی زنده و ماندگار میان کودکان و دنیای کتاب را فراهم می‌کنند. قصه‌گویی، شعرخوانی، معرفی کتاب، فعالیت‌های هنری و کارگاه‌های خلاق در کنار کتابخوانی، به کودکان کمک می‌کند تا مطالعه را به تجربه‌ای لذت‌بخش و بخشی از زندگی روزمره خود تبدیل کنند.
به گفته او، کتابخانه سیار می‌تواند بستری برای شناسایی استعدادهای ادبی و هنری کودکان روستایی باشد؛ استعدادهایی که شاید به دلیل فاصله از مراکز فرهنگی کمتر دیده شوند. توجه به فرهنگ، قصه‌ها، گویش‌ها و میراث بومی هر منطقه نیز می‌تواند این فعالیت‌ها را به ابزاری برای تقویت هویت فرهنگی نسل جدید تبدیل کند.
معاون فرهنگی کانون پرورش فکری استان ایلام می‌گوید: «کتابخانه سیار روستایی در حقیقت یک کتابخانه متحرک نیست؛ یک جریان فرهنگی سیار است که کتاب، اندیشه، خلاقیت و فرصت برابر را تا دورترین روستاها می‌برد.»
سه دهه در کنار کودکان و نوجوانان روستایی
جعفر گل‌محمدی، مربی پرسابقه کتابخانه سیار روستایی با ۲۸ سال سابقه در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان ایلام، درباره تجربه فعالیت در این بخش می‌گوید: بچه‌های روستا از کتابخانه سیار روستایی خیلی استقبال می‌کنند و از برنامه‌ها و فعالیت‌های فرهنگی، هنری و ادبی و بازی و سرگرمی استفاده می‌کنند.
او ادامه می‌دهد: بچه‌های روستایی از بازی‌های بومی و محلی، سرگرمی‌های ساده و خلاق، کاغذ و تا و نقاشی خیلی استقبال می‌کنند و لذت می‌برند.
گل‌محمدی در پاسخ به این سؤال که چرا کار فرهنگی با بچه‌های روستا را انتخاب کرده است، می‌گوید: وقتی در استان ما نام روستا می‌آید، همراه مردم باصفایش، محدودیت و محرومیت نیز در ذهن تداعی می‌شود. روستاهایی که از شهر دور افتاده‌اند و مسیر رفت‌وآمد نیز سهل نیست. به دلیل کوهستانی بودن منطقه، تلفن همراه آنتن نمی‌دهد و دسترسی به اینترنت وجود ندارد. امکانات فرهنگی و هنری یا اصلاً وجود ندارد یا حداقلی است.
او ادامه می‌دهد: دلایل دیگری نیز وجود دارد که خانواده‌های روستایی برای پیشرفت و آینده بهتر فرزندانشان مجبور به ترک روستا و مهاجرت به شهرها می‌شوند تا بتوانند از امکانات موجود در شهر استفاده کنند و عده‌ای نیز که امکان مهاجرت ندارند، فرزندانشان مجبور به ترک تحصیل می‌شوند.
به گفته گل‌محمدی، در چنین شرایطی باید کسانی باشند که به اندازه سهم خود برای پیشرفت بچه‌های روستایی ساعت‌ها زمانشان را در روستا بگذرانند؛ کسانی که سختی کار را به جان می‌خرند و از شهر به روستا می‌آیند تا دانش‌آموزان روستایی به حداقل امکانات فرهنگی و هنری دسترسی پیدا کنند.
او می‌گوید: من با افتخار تمام، شغل مربی کتابخانه سیار روستایی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را انتخاب کرده‌ام. صفا و صمیمیت، یکرنگی و صداقت بچه‌ها تأثیر عمیقی روی من گذاشت و هر روز بیشتر از قبل مجذوب شغلم شدم و با توجه به تمام مشکلات پیش رو، به مطلوب‌ترین و خلاقانه‌ترین روش‌ها، فعالیت‌های فرهنگی، هنری و ادبی و امانت کتاب به بچه‌ها را آغاز کردم.
گل‌محمدی درباره نوع فعالیت‌هایش با بچه‌های روستا ادامه می‌دهد: در فصل شروع مدارس، پایگاه من در مدرسه و در کنار معلمان است و از کمترین فرصتی که در اختیارم قرار می‌گیرد نهایت استفاده را می‌برم. در فصل تابستان و هنگام اوقات فراغت دانش‌آموزان، مساجد روستا محل برگزاری کلاس‌های فرهنگی و هنری است.
او می‌افزاید: با توجه به محوریت کار کتابخانه‌های سیار روستایی که ترویج فرهنگ مطالعه و کتابخوانی است، به بچه‌ها کتاب امانت می‌دهم، قصه‌گویی، کتابخوانی و شعرخوانی با زبان محلی و کردی، نقاشی، کاردستی، بازی و سرگرمی و نمایش و پخش فیلم و انیمیشن اجرا می‌کنم.
گل‌محمدی می‌گوید: اکنون نزدیک به سه دهه است که با افتخار این شغل را ادامه داده‌ام و در سرما و گرما همراه بچه‌های روستایی و با دعای خیر آنان، تمام خطرات بین‌جاده‌ای را به سلامت پشت سر گذاشته‌ام. خدا را شکر، بازدهی کارم را در دیدارها و تماس‌هایی که با اعضای دهه‌های قبل دارم می‌بینم؛ اکثراً تحصیلات دانشگاهی دارند، برای خود شغلی دست و پا کرده و تشکیل خانواده داده‌اند و همین برای من کافی است که توانسته‌ام سهم اندکی در موفقیت آنها داشته باشم.
او ادامه می‌دهد: در نهایت شغلی را انتخاب کرده‌ام که بهانه‌ای برای شکفتن لبخند بر لبان بچه‌های روستایی است.
گل‌محمدی در ادامه، از تصویری می‌گوید که برای او معنای این شغل را در خود دارد: چه عنوان شاعرانه‌ای است برای آن کسی که طلوع آفتاب را از پشت شیشه غبارگرفته خودروی فرسوده در دل جاده‌های پرخطر نظاره می‌کند تا برسد به روستایی و پیوند بخورد با نگاهی معصوم و منتظر. جز عشق چه می‌تواند تو را در پیچ و خم جاده‌ای خاکی بکشاند تا لبخند کودکی روستایی خستگی را از تنت به در کند؟
او می‌گوید: کتاب را به دستش می‌دهی و در دلت آرزو می‌کنی که این همه راه را که آمده‌ای و می‌آیی و خواهی آمد، بتواند زندگی این کودک روستایی منتظر را متحول کند؛ شاید روزی از راه برسد که او افتخار این استان و کشور شود، حتی اگر تو را به خاطر نیاورد.
کتابخانه سیار؛ جریانی فرهنگی، زنده و پویا
علی پیمایی، مربی دیگر کتابخانه سیار روستایی، با علاقه و تعهد به اجرای برنامه‌های فرهنگی و هنری می‌گوید: کار فرهنگی هنری در روستا شاید با کمبود امکانات شروع شود، اما با فراوانی عشق، خلاقیت و لبخند بچه‌ها ادامه پیدا می‌کند. سختی‌اش این است که باید با امکانات کم، دل‌های بزرگی را همراه کرد و شیرینی‌اش این است که می‌بینی یک تکه کاغذ، یک مداد رنگی یا یک کاردستی ساده می‌تواند دنیای یک کودک را برای چند ساعت پر از شادی و خیال کند.
او ادامه می‌دهد: بر اساس برنامه دهگردی، میانگین یک هفته تا ۱۰ روز به دیدار بچه‌ها می‌آیم و برایشان کتاب می‌آورم. علاوه بر فعالیت امانت کتاب، شعرخوانی، بازی‌های محلی، نقاشی و سرگرمی و شعرخوانی به زبان کردی را برای اعضا انجام می‌دهم.
پیمایی تأکید می‌کند: کتابخانه سیار روستایی یک جریان فرهنگی زنده و پویا و شادی‌آور برای بچه‌های روستایی در طول سال است.
مشارکت چشمگیر اعضای کودک و نوجوان در فعالیت‌های فرهنگی و هنری
محسن نوریان‌فر، مربی جوان کتابخانه سیار روستایی شماره یک، از ایجاد حس دوستی و رفاقت با اعضا می‌گوید: من بچه‌های روستایی را خیلی دوست دارم و با آنها ارتباط عاطفی دارم و اغلب با برگزاری صبحانه سلامت، بازی و سرگرمی و کتابخوانی، لحظات خوبی را برایشان به وجود می‌آورم.
او ادامه می‌دهد: مشارکت اعضای کودک و نوجوان در اجرای فعالیت‌های فرهنگی و هنری چشمگیر است و از بازی‌های بومی و محلی خیلی استقبال می‌کنند.
این مربی کتابخانه سیار روستایی ایلام، راز موفقیت مربی کتابخانه سیار روستایی را عشق و همدلی و همدرد بودن با بچه‌های روستا می‌داند و می‌گوید: یک مربی سیار صرفاً برای انجام وظیفه نیامده است. همین که این بچه‌ها رازهای زندگی‌شان را به پدر و مادرشان نمی‌گویند و با من در میان می‌گذارند، به هدفم رسیده‌ام و عاشقانه برای خدمت به عزیزانم، با جدیت تمام این راه را ادامه خواهم داد.
مربی سیار بودن؛ پلی به سوی رؤیاهای کودکان روستایی
نوریان‌فر در ادامه، خاطره‌ای از یکی از روستاها تعریف می‌کند: سال‌ها پیش در یکی از روستاها، دختری بود که هر بار با ماشین کتابخانه می‌رسیدم، با چشمانی کنجکاو اما خجالتی از دور تماشایم می‌کرد. روزهای اول حتی خجالت می‌کشید کتابی بردارد. موقع بازی گوشه‌ای می‌نشست و به بازی بچه‌ها نگاه می‌کرد.
او ادامه می‌دهد: تلاش کردم تا کم‌کم وارد بازی بچه‌ها شود. مدتی بعد او را به عضویت کتابخانه درآوردم و شروع کرد به کتاب خواندن و امانت بردن. علاقه‌اش به کتاب خواندن زیاد شد تا جایی که یک روز در برنامه دهه فجر این جرئت را پیدا کرد که مجری برنامه شود. امانت کتابش به حدی رسید که به عنوان عضو کتابخوان برتر کانون استان از او تجلیل شد.
نوریان‌فر می‌گوید: یک روز کتابی را برگرداند که لبه‌هایش تا شده بود و در یادداشتی کوچک نوشته بود: «آقای نوریان‌فر! ممنونم که به روستای ما می‌آیی و با خودت شادی و نشاط می‌آوری. حالا می‌دانم که دنیایی بزرگ پشت این کوه‌ها منتظر من است.»
او ادامه می‌دهد: همان لحظه بود که فهمیدم مربی کتابخانه سیار بودن، فقط جابه‌جایی کتاب نیست؛ بلکه پل ساختن به سوی رؤیاهای کودکانی است که شاید هرگز فرصت سفر به شهرها ر
ا نداشته باشند.
نوریان‌فر در پایان می‌گوید: من کارم را برای خدمت به کودکان و نوجوانان این منطقه با جدیت و عشق تمام ادامه خواهم داد.
نظر شما