سرویس دینواندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): از میان عمده مفاهیمی که طی چهار دهه گذشته در ادبیات رسمی نظام جمهوری اسلامی بیشترین تکرار را داشتهاند، شاید کمتر واژهای به اندازه «مقاومت» توانسته است از یک اصطلاح سیاسی فراتر رود و به چارچوبی برای تبیین مسائل گوناگون کشور تبدیل شود. این مفهوم، گاه در سیاست خارجی و مواجهه با قدرتهای جهانی مطرح شده، گاه در اقتصاد و فرهنگ، گاه در عرصه امنیت و دفاع و حتی در تحلیل مسائل اجتماعی و هویتی. از همین رو، شناخت اندیشه مقاومت بدون مراجعه به مجموعه دیدگاههای آیتالله خامنهای، برای پژوهشگران علوم سیاسی، مطالعات انقلاب اسلامی و حتی روابط بینالملل، چندان آسان نیست.
از آن میان، کتاب «اندیشه مقاومت از منظر حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای» با همین هدف تدوین شده است؛ اثری که میکوشد مجموعه دیدگاههای رهبر شهید انقلاب را درباره مقاومت از میان صدها سخنرانی، پیام و نوشته استخراج و در قالبی منظم عرضه کند. سعید صلحمیرزایی گردآورنده در مقدمه توضیح میدهد که انگیزه اصلی تدوین اثر، فراهم کردن منبعی منسجم برای تبیین نظریه مقاومت، بهویژه برای نسل جوانی بوده است که با این مفهوم بسیار روبهرو است، اما معمولاً با چارچوب نظری آن آشنایی نظاممند ندارد.
نخستین نکتهای که در خصوص این اثر جلب نظر میکند، ساختار و طبقهبندی آن است. مطالب در دوازده بخش تنظیم شدهاند، بهطوریکه از مبانی نظری مقاومت آغاز میشوند، سپس به عرصههای گوناگون مقاومت، عوامل تقویت و تضعیف آن، پیامدهای سازش، الگوهای تاریخی، راهبردهای دشمن، وظایف اقشار مختلف جامعه و در نهایت آینده جریان مقاومت میپردازند.
کتاب، نخست تلاش میکند مقاومت را از سطح یک واکنش سیاسی فراتر ببرد. در بخش اول، مقاومت بر پایه مفاهیمی همچون تقابل حق و باطل، وعده الهی، بیاعتمادی به دشمن، هزینه داشتن پیشرفت و حفظ منافع ملی تعریف میشود. در این روایت، مقاومت گذشته از ایستادگی در برابر فشار خارجی، شیوهای برای حفظ استقلال، هویت و پیشرفت جامعه تلقی میشود. از نگاه کتاب، مقاومت نه انتخابی مقطعی، بلکه ضرورتی تاریخی و راهبردی است.
صلحمیرزایی در ادامه، عرصههای مقاومت را گسترش میدهد. برخلاف برداشت رایجی که مقاومت را صرفاً به حوزه نظامی محدود میکند، کتاب از مقاومت سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، امنیتی و حتی معرفتی سخن میگوید. این تنوع موضوعی نشان میدهد که در منظومه فکری رهبر شهید، مقاومت مفهومی فراگیر است که تقریباً همه حوزههای اداره جامعه را دربرمیگیرد. از اقتصاد مقاومتی گرفته تا جهاد تبیین، مقابله با نفوذ، استقلال علمی و حفظ هویت فرهنگی، همگی ذیل همین مفهوم تعریف میشوند.
گردآورنده از پرداختن به بنیانهای نظری مقاومت نیز غافل نمانده است. بسیاری از آثار منتشرشده در این خصوص، مستقیماً به مصادیق سیاسی یا امنیتی میپردازند، اما این کتاب ابتدا تلاش میکند مبانی اعتقادی و فلسفی مقاومت را توضیح دهد. نویسنده با کنار هم قرار دادن بیانات رهبر شهید انقلاب، مقاومت را در پیوند با ایمان، امید، اعتماد به نفس ملی، عزت، استقلال و مسئولیت اجتماعی تبیین میکند. به همین دلیل است که مخاطب پیش از ورود به مصادیق، با چارچوب مفهومی این واژه آشنا میشود.
از میان گستره فصول کتاب، «عوامل تقویت مقاومت» نیز اهمیتی ویژه دارد. در این بخش، مفاهیمی همچون ایمان دینی، امید، وحدت، بصیرت، حضور مردم، ایثار، شجاعت، تبیین، آگاهیبخشی و یاد شهدا بهعنوان مؤلفههای اصلی تقویت مقاومت معرفی میشوند. این فصل نشان میدهد که مقاومت، در این منظومه فکری، بیش از آنکه به تجهیزات نظامی وابسته باشد، بر سرمایههای انسانی، فرهنگی و اجتماعی استوار است.
اما کتاب، نقطهمقابلی هم دارد که از نگاه صلحمیرزایی موجب تضعیف مقاومت میشوند. اختلاف داخلی، ترس، فساد، خودباختگی، بزک دشمن، فراموشی هویت و ناامیدی از جمله عواملی هستند که در این بخش مورد بحث قرار گرفتهاند. این نگاه دوگانه، یعنی توجه همزمان به عوامل ایجابی و سلبی، باعث شده کتاب صرفاً به ستایش مقاومت نپردازد، بلکه آسیبهای آن را نیز از منظر تدوینکننده بررسی کند.
بررسی پیامدهای «سازش» از آن جمله آسیبهاست. گردآورنده با استناد به بیانات رهبر شهید انقلاب، استدلال میکند که عقبنشینی در برابر فشار دشمن نهتنها به کاهش تهدیدها نمیانجامد، بلکه موجب افزایش مطالبات طرف مقابل، کاهش عزت ملی و تضعیف استقلال کشور میشود. صلحمیرزایی همین مبحث را به الگوهای تاریخی مقاومت پیوند میزند. وی دامنه بحث را از تاریخ اسلام تا تاریخ معاصر ایران گسترش میدهد و شخصیتهایی همچون حضرت ابراهیم (ص)، پیامبر اسلام (ص)، امام علی (ع)، امام حسین (ع)، حضرت زینب (س) و امام خمینی (ره) را بهعنوان نمونههای مقاومت معرفی میکند. همچنین نمونههایی از مقاومت مردم ایران، نهضتهای تاریخی، دفاع مقدس، حزبالله لبنان و مسئله فلسطین نیز در این بخش مطرح شدهاند.
صلحمیرزایی، فصلی را نیز به «اقدامات دشمن برای شکستن مقاومت» اختصاص داده است. در این قسمت، نویسنده تصویری گسترده از تهدیدها ارائه میدهد؛ از تحریم اقتصادی و جنگ نرم گرفته تا نفوذ، تبلیغات رسانهای، تهاجم فرهنگی، سوءاستفاده از مذاکره، حمله به اصول، ترویج ابتذال و ایجاد اختلاف اجتماعی. وی در ادامه، به مسئولیت گروههای مختلف اجتماعی میپردازد. روحانیان، دانشگاهیان، نیروهای مسلح، مسئولان، معلمان، رسانهها، هنرمندان، زنان و بهویژه جوانان، هر یک وظایف مشخصی در حفظ و تقویت مقاومت بر عهده دارند. این بخش نشان میدهد که مقاومت در این منظومه فکری، مسئولیتی همگانی است و تنها به نهادهای نظامی یا سیاسی محدود نمیشود.
آخرین بخش کتاب نیز به آینده جریان مقاومت اختصاص دارد. گردآورنده با استناد به بیانات رهبر شهید انقلاب، آینده را امیدوارکننده توصیف میکند و بر این باور است که مقاومت، با وجود فشارها، در نهایت به تقویت جایگاه جمهوری اسلامی و گسترش این گفتمان در منطقه منجر خواهد شد. این خوشبینی، یکی از عناصر ثابت سراسر کتاب است و در بخشهای مختلف نیز تکرار میشود.
کوتاه سخن آنکه، «اندیشه مقاومت از منظر حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای» اثری مرجع برای شناخت یکی از مهمترین مفاهیم سیاسی جمهوری اسلامی ایران است و میتواند برای پژوهشگران اندیشه سیاسی معاصر ایران، دانشجویان علوم سیاسی، روابط بینالملل، مطالعات انقلاب اسلامی و علاقهمندان به گفتمان مقاومت، منبعی مفید و قابل استناد باشد.
«اندیشه مقاومت از منظر حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای» در ۵۶۲ صفحه بههمت موسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی منتشر شده است.
نظر شما