به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در کرج، نمایشنامه مدهآ اثر اوریپید، یکی از ماندگارترین آثار ادبیات نمایشی جهان و از برجستهترین تراژدیهای یونان باستان است؛ اثری که قرنها پس از نگارش، همچنان موضوع بحث و تفسیر پژوهشگران ادبیات و علوم انسانی قرار دارد. این نمایشنامه با روایت داستان زنی درگیر با عشق، خیانت، خشم و انتخابهای دشوار، پرسشهایی بنیادین درباره هویت، اخلاق و سرشت انسان مطرح میکند.
در نشست طعم علوم انسانی که به همت انجمن ادبی «بخوان با ما» برگزار شد، این اثر کلاسیک از زاویههای مختلف بررسی شد. سه صاحبنظر حاضر در این برنامه، هر یک با رویکردی متفاوت به جهان مدهآ پرداختند؛ از جایگاه این نمایشنامه در سنت تراژدی یونانی گرفته تا بررسی شخصیت مدهآ بهعنوان یک کهنالگوی اسطورهای و تحلیل لایههای روانشناختی و فلسفی آن.
مدهآ مرزهای تراژدی یونانی را جابهجا کرد
بهیه بروجردی در بررسی تجلی تراژدی یونانی در مدهآی اوریپید به خاستگاه تراژدی در یونان باستان اشاره کرد و گفت: برای شناخت این گونه ادبی باید به جشنواره دیونیزوس و یونان قرن پنجم پیش از میلاد بازگشت؛ دورهای که نمایشنامهنویسان بزرگی مانند اشیل، سوفوکل و اوریپید در آن به رقابت میپرداختند.
او با اشاره به جایگاه نمایشنامه مدهآ در تاریخ ادبیات نمایشی بیان کرد: اوریپید در این اثر، بسیاری از تصورات اخلاقی و جنسیتی مخاطبان زمان خود را به چالش میکشد. او برای نخستین بار در درام غربی، صدای یک زن را از آغاز تا پایان نمایش در مرکز روایت قرار میدهد و تراژدی را از فضای قصرها و روایتهای اسطورهای به محیط خانه و زندگی روزمره نزدیک میکند.
این نویسنده افزود: اوریپید در مدهآ شخصیتهایی خلق میکند که بیش از آنکه نمادهای ساده اخلاقی باشند، انسانهایی پیچیده، روانشناختی و سرشار از تناقضاند؛ شخصیتهایی که مخاطب را با لایههای مختلف تصمیمها و احساسات انسانی روبهرو میکنند.
این پژوهشگر با اشاره به شرایط اجتماعی زنان در یونان باستان گفت: انتقام مدهآ را باید در بستر جامعهای محافظهکار و زنستیز بررسی کرد. مدهآ زنان را بدبختترین موجودات میداند، زیرا ازدواج برای آنان اغلب به معنای ورود به نوعی بندگی است. در مقابل، جیسون نماینده نظام مردسالار است؛ او توانایی و خرد مدهآ را نادیده میگیرد و حتی این دیدگاه را مطرح میکند که جهان بدون حضور زنان بهتر خواهد بود.
به گفته بروجردی، خشم و طغیان مدهآ واکنشی به همین موقعیت نابرابر است؛ شخصیتی که هم بهعنوان زن و هم بهعنوان بیگانه، در جامعه خود احساس طردشدگی میکند. با این حال، پیچیدگی مدهآ در این است که خشونت او نیز ابعادی مسئلهبرانگیز دارد؛ چراکه او زنی دیگر و سپس فرزندان خود را قربانی میکند. او در عین حال از کلیشههای مردسالارانه بهعنوان ابزاری برای رسیدن به هدف خود استفاده میکند و با نمایش چهره زنی آسیبدیده، اعتماد جیسون و کرئون را جلب میکند.
مدهآ چهرهای میان مرزهای هویت، بیگانگی و نافرمانی است
در ادامه این نشست، هما شهرامبخت در بررسی مدهآ و کهنالگوی زنِ مرزی: خوانشی تطبیقی از مدهآ و اساطیر موازی به یکی از ویژگیهای مهم این شخصیت، یعنی جایگاه مرزی او در نظام فکری یونانیان پرداخت.
این نویسنده و مترجم گفت: مدهآ فقط زنی خیانتدیده یا مادری فرزندکش نیست، بلکه شخصیتی است که چندین مرز فرهنگی و اجتماعی را همزمان پشت سر میگذارد؛ او زن است، بیگانه است، جادوگر است و در برابر نظم موجود سر فرود نمیآورد. همین ویژگیها باعث میشود در نگاه جامعه یونانی به نمادی از «دیگری» تبدیل شود.
او با اشاره به نقش شخصیتهای زن در تراژدی یونانی بیان کرد: زنان در این آثار تنها شخصیتهای نمایشی نیستند، بلکه جامعه از طریق مواجهه با آنان، مرزهای هویت و نظم اجتماعی خود را تعریف میکند. مدهآ نمونهای روشن از این موضوع است؛ او در خانواده یونانی حضور دارد، اما هرگز بهطور کامل به شهر و ساختار سیاسی آن تعلق پیدا نمیکند.
به گفته شهرامبخت، همین موقعیت باعث میشود کرئون، پادشاه کورنت، پیش از آنکه مدهآ دست به جنایت بزند، او را تهدیدی برای نظم شهر بداند و فرمان تبعیدش را صادر کند؛ یعنی ترس از مدهآ پیش از وقوع انتقام او شکل میگیرد.
او در ادامه به امکان مقایسه مدهآ با برخی چهرههای اسطورهای در فرهنگهای دیگر اشاره کرد و گفت: هدف از این مقایسه، یافتن منشأ تاریخی مشترک نیست، بلکه بررسی شباهتهای کارکردی این شخصیتها در فرهنگهای مختلف است. برای مثال، لیلیت در سنت یهودی زنی است که اقتدار مردانه را نمیپذیرد و به همین دلیل به شخصیتی تهدیدآمیز و بیرون از نظم اجتماعی تبدیل میشود.
شهرامبخت همچنین با اشاره به پژوهشهای بهمن سرکاراتی درباره «پری» در اساطیر ایرانی گفت: پئیریکه در لایههای کهن اساطیر ایرانی با باروری، زایش و فراوانی پیوند داشته، اما در دورههای بعدی به قلمرو نیروهای اهریمنی رانده شده است. با این حال، تصویر آن در فرهنگ ایرانی تغییر کرده و پری در ادبیات فارسی گاه به موجودی زیبارو، اغواگر و حتی یاریرسان انسان تبدیل شده است.
این نویسنده و مترجم تأکید کرد: مدهآ و این چهرههای اسطورهای، با وجود تفاوتهای فرهنگی، در یک ویژگی مشترکاند؛ همه آنها شخصیتهایی مرزی هستند که میان زنانگی، جادو، قدرت و نیروهای طبیعی قرار گرفتهاند و به همین دلیل هم جذابیت دارند و هم برای نظم موجود تهدیدکننده به شمار میآیند.
مدهآ را نمیتوان فقط با خشم و حسادت توضیح داد
میثم ادیب، رواندرمانگر و پژوهشگر، در بررسی پایان ظرفیت دوسوگرایی و پایان سائق زندگی در مدهآ به نقد برخی خوانشهای رایج روانشناسانه از این تراژدی پرداخت.
او گفت: تلاش کردیم از تفسیرهایی که مدهآ را صرفاً زنی حسود، مادری با غریزه مادری ازدسترفته یا شخصیتی گرفتار خشم انتقامجویانه معرفی میکنند فاصله بگیریم؛ زیرا چنین برداشتهایی، پیچیدگی شخصیت او را کاهش میدهند.
ادیب توضیح داد: مدهآ را نمیتوان تنها بر اساس هیجانات انسانی و چارچوبهای معمول اجتماعی تحلیل کرد. او با موقعیتی روبهرو میشود که خارج از زبان، قوانین اجتماعی و معناهای آشنای انسانی قرار دارد؛ موقعیتی که واکنش او را به امری فراتر از یک تصمیم شخصی یا احساسی تبدیل میکند.
این پژوهشگر با اشاره به قتل فرزندان مدهآ بیان کرد: این کنش فقط یک جنایت فردی نیست، بلکه حمله به ساختارهایی است که نظم اجتماعی بر پایه آنها شکل میگیرد؛ از جمله تداوم نسل، دودمان، خانواده و قراردادهای اجتماعی. مدهآ با این اقدام، جهانی را که جیسون در پی ساختن آن است، به شکلی بنیادی متزلزل میکند.
او افزود: مدهآ را همچنین نمیتوان صرفاً نماد قدرتیابی زنان یا قربانی ستم مردسالارانه دانست. او شخصیتی است که ابعادی از سوژگی انسان را به نمایش میگذارد؛ بخشی که بهطور کامل در چارچوب قوانین، دستهبندیها و نظم عقلانی جامعه جای نمیگیرد.
به گفته ادیب، کنش افراطی و نامتعارف مدهآ، شکنندگی ساختارهایی مانند قانون، هویت و نظم اجتماعی را آشکار میکند؛ ساختارهایی که انسانها برای ایجاد تصویری منظم از جهان به آنها تکیه دارند.
مدهآ تنها یک تراژدی درباره خشم و انتقام نیست، بلکه یکی از متون ماندگار ادبیات نمایشی جهان است که پس از قرنها همچنان ظرفیتهای تازهای برای خوانش و تفسیر دارد. نمایشنامه اوریپید با خلق شخصیتی پیچیده و چندلایه، مرزهای میان فرد و جامعه، نظم و طغیان و قدرت و آسیبپذیری را به پرسش میکشد.
همین ویژگیها باعث شده است مدهآ همچنان بهعنوان اثری اثرگذار در تاریخ تئاتر و ادبیات نمایشی مورد توجه پژوهشگران قرار گیرد و بستری برای گفتوگو درباره انسان، هویت و پیچیدگیهای روابط اجتماعی فراهم کند.
نظر شما