به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، نشست گفت‌وگو درباره کتاب «ایران به روایت کِرزِن» با حضور و سخنرانی منصوره اتحادیه، شهلا طهماسبی، هوشنگ امیراحمدی و علیرضا ملائی توانی در اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد. این نشست به گفت‌وگو درباره کتاب «ایران به روایت کِرزِن»، نوشته جُرج ناتانیِل کِرزِن، با تلخیص و مقدمه پیتر کینگ و ترجمه شهلا طهماسبی اختصاص داشت. سخنرانان نشست «ایران به روایت کرزن» در کتابخانه ملی ایران، ضمن بررسی ارزش پژوهشی آثار کرزن و پیوند آن‌ها با سیاست بریتانیا، بر ضرورت توجه به اهداف نویسنده و زمینه نگارش این آثار تأکید کردند.
در این برنامه، منصوره اتحادیه، تاریخ‌نگار و پژوهشگر دوره قاجار و استاد بازنشسته تاریخ دانشگاه تهران؛ شهلا طهماسبی، مترجم کتاب؛ هوشنگ امیراحمدی، پژوهشگر توسعه و اقتصاد سیاسی ایران و استاد بازنشسته دانشگاه راتگرز؛ و علیرضا ملائی توانی، تاریخ‌پژوه و رئیس پژوهشکده اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سخنرانی کردند و دبیری نشست نیز برعهده محمدعلی نیازی بود.
کتاب «ایران به روایت کِرزِن» گزیده‌ای از اثر دوجلدی «ایران و قضیه ایران» است که با تمرکز بر مشاهدات سفر کرزن، تصویری از شهرها و روستاها، راه‌ها، بناهای تاریخی، چشم‌اندازهای طبیعی و زندگی مردم ایران در اواخر دوره قاجار ارائه می‌کند. پیتر کینگ در این گزیده، توصیف‌های سفر را برجسته کرده و بخش‌های مفصل سیاسی اثر اصلی را کنار گذاشته است. این کتاب با ترجمهٔ شهلا طهماسبی در نشر فرهنگ نشر نو منتشر شده است.
محمدعلی نیازی، دبیر نشست، در ابتدای نشست گفت: «کتاب کرزن درباره ایران، در زمان خود از مفصل‌ترین پژوهش‌ها درباره کشور ما بود. او از منابع و امکانات ویژه‌ای بهره می‌برد و با سفر به مناطق مختلف ایران، جزئیات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را ثبت کرد.»
وی با اشاره به تفاوت رویکرد کرزن و ادوارد براون افزود: «نگاه کرزن به ایران با نگاه براون متفاوت بود. براون دلبسته فرهنگ و ادبیات ایران بود. او در کتاب «یک سال در میان ایرانیان» از مهمان‌نوازی ایرانیان و فرهنگ و ادب فارسی تمجید می‌کرد.»
نیازی درباره رویکرد سیاسی کرزن نیز اظهار کرد: «کرزن با سیاست استعماری بریتانیا همسو بود. او معتقد بود انگلستان برای حفظ هندوستان نباید ایران را از دست بدهد. این نگاه در قضاوت‌ها و روایت او از ایران نیز دیده می‌شود.»
کتاب «ایران و قضیه ایران» توجهم را جلب کرد
شهلا طهماسبی، مترجم کتاب «ایران به روایت کرزن»، درباره انگیزه خود از ترجمه این اثر گفت: «به تاریخ اواخر قاجار علاقه‌مندم و اهمیت کتاب «ایران و قضیه ایران»، توجهم را به تلخیص آن جلب کرد.»
وی افزود: «اثر اصلی کرزن همچنان از منابع مهم پژوهش درباره ایران قرن نوزدهم است. این کتاب اطلاعات گسترده‌ای در زمینه‌های جغرافیایی، اجتماعی، سیاسی و مردم‌شناختی دارد.»
طهماسبی درباره ویژگی‌های نسخه تلخیص‌شده نیز توضیح داد: «این تلخیص بیشتر بر جنبه‌های جغرافیایی و اجتماعی تمرکز دارد و به مسائل سیاسی نپرداخته است. کاستی‌هایی هم دارد که در یادداشت خود به آن‌ها اشاره کرده‌ام.»
مترجم کتاب در ادامه، بخش‌هایی از مقدمه کرزن بر اثر اصلی و مقدمه تلخیص‌کننده کتاب را برای حاضران خواند.
ناکامی سیاست ایران و نشناختن سیاست انگلستان
منصوره اتحادیه که سخنانش را با خواندن شعری از فرخی یزدی درباره قرارداد ۱۹۱۹ آغاز کرد، درباره اهمیت آثار ایران‌شناسی گفت: «بسیاری از مأموران و دیپلمات‌های انگلیسی درباره ایران کتاب نوشته‌اند. این آثار برای شناخت تاریخ ما اهمیت دارند و کتاب «ایران و قضیه ایران» نیز همچنان مرجع است.»
وی با اشاره به پیوند شرق‌شناسی و استعمار افزود: «این نوشته‌ها هم به کار پژوهشگران ایرانی می‌آیند و هم در خدمت استعمار قرار می‌گرفتند. اهمیت ایران برای انگلستان به‌ویژه با مسئله هند پیوند داشت. انگلیسی‌ها می‌خواستند ایران را تحت نفوذ خود نگه دارند تا مانع پیشروی روسیه به‌سوی هند و دستیابی آن به آب‌های گرم شوند.»
این پژوهشگر دوره قاجار، درباره نقش کرزن در این تحولات اظهار کرد: «کرزن می‌خواست از غیبت موقت روسیه استفاده کند و ایران را تحت سلطه انگلستان قرار دهد. به همین دلیل با شرکت ایران در کنفرانس صلح مخالفت می‌کرد و انزوای نمایندگان ایران را می‌خواست. دولت ایران نیز از قرارداد ۱۹۱۹ انتظار کمک مالی و نظامی و حمایت از مطالبات خود را داشت، اما این خواسته‌ها در متن قرارداد گنجانده نشد و امید به پشتیبانی انگلیس به نتیجه نرسید.»
اتحادیه در پایان گفت: «ناکامی سیاست ایران در این مقطع، بیش از هر چیز به نشناختن سیاست انگلستان بازمی‌گشت؛ البته دولت ایران درباره موقعیت خودش نیز دچار اشتباه بود. با این همه، عضویت در جامعه ملل اهمیت داشت، زیرا ایران توانست به‌عنوان یک عضو، صدای خود را بلند کند و از حاکمیت، استقلال و بی‌طرفی خود دفاع کند.»
ملتی که تاریخ خود را نداند یا نخواند، آن را تکرار می‌کند
هوشنگ امیراحمدی با اشاره به استفاده از اثر کرزن در پژوهش خود درباره اقتصاد سیاسی دوره قاجار گفت: «این کتاب اثر مهمی است. آن را با دقت، همراه با جزئیات و ارجاعاتش خوانده‌ام و در پژوهش‌هایم از آن بسیار بهره برده‌ام.»
وی درباره شیوه مطالعه این اثر افزود: «در خواندن این کتاب باید هدف نویسنده از نگارش آن را در نظر گرفت. جغرافیای سیاسی ایران و شناخت نخبگان سیاسی حاکم، از موضوعات اصلی مورد توجه کرزن بوده است.»
امیراحمدی همچنین با اشاره به مشاهدات خود از کم‌توجهی به جای کتاب در فضای خانه‌ها، بر اهمیت مطالعه تاریخ تأکید کرد و گفت: «ملتی که تاریخ خود را نداند یا نخواند، آن را تکرار می‌کند.»
کتاب چهره سوم کرزن را بیشتر به ما می‌شناساند
علیرضا ملائی توانی با اشاره به سه چهره متمایز کرزن گفت: «کرزن را می‌توان در سه جایگاه شناخت؛ سیاستمدار، پژوهشگر و سفرنامه‌نویس. چهره سیاسی او با نقش‌آفرینی در سیاست بریتانیا در ایران، هند و خاورمیانه شناخته می‌شود. وجه پژوهشی او نیز در کتاب مفصل «ایران و قضیه ایران» بازتاب یافته که حاصل دست‌کم سه سال مطالعه مستمر درباره ایران است.»
وی درباره اهمیت کتاب «ایران به روایت کرزن» افزود: «این کتاب چهره سوم کرزن را بیشتر به ما می‌شناساند؛ کسی که ایران را از نزدیک دیده و مشاهدات خود را روایت کرده است. این وجه از فعالیت او، از نظر تاریخی مقدم بود، اما در ایران دیرتر معرفی شد. از خانم طهماسبی برای ترجمه خوب و دقیق این اثر و شناساندن آن به خوانندگان ایرانی سپاسگزارم.»
رئیس پژوهشکده اسناد سازمان با تأکید بر ارزش تاریخی روایت‌های کتاب اظهار کرد: «این اثر حاصل شش ماه سفر در ایران و مجموعه‌ای از دیده‌ها، شنیده‌ها، گفت‌وگوها و برخوردهای نویسنده است. اطلاعات فراوان آن درباره طبیعت، مردم، فرهنگ، آداب و تاریخ شهرها، کتاب را به منبعی دست‌اول برای مطالعات تاریخ ایران تبدیل کرده است.»
ملائی توانی با اشاره به بخش‌هایی از کتاب افزود: «روایت مسیر مشهد به تهران برای من بسیار خواندنی بود. گفت‌وگوی کرزن با شجاع‌الدوله، ایلخان قوچان، نمونه‌ای از دلبستگی ایرانیان به سرزمین خود و آمادگی آنان برای دفاع از آن است. همچنین توصیف شهرهای رهاشده، بناهای ویران و قنات‌های خشکیده را می‌توان در پیوند با پیامدهای قحطی بزرگ آن دوره خواند؛ به گمان من، این تصاویر نشان می‌دهد آثار آن فاجعه سال‌ها بعد نیز در زندگی مردم و سیمای کشور باقی مانده بود.»
در پایان نشست نیز حاضران پرسش‌های خود را مطرح کردند و سخنرانان به آن‌ها پاسخ دادند.
نظر شما