به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، ۱۵ مهرماه، زادروز سهراب سپهری، شاعر بوم‌ها و واژه‌هاست؛ شاعری که به ما آموخت «چشم‌ها را باید شست، جور دیگر باید دید».
در چهاردهه گذشته منتقدان ادبی ایران در آثار پژوهشی خود تلاش کرده‌اند هریک از نگاهی خاص به اشعار و جهان ادبی و فکری سهراب نظر کنند که از جمله آنها آثار بهروز ثروتیان، سیروس شمیسا، محمد حقوقی و تقی پورنامداریان برجسته‌تر شده‌اند.
در ادامه نگاهی اجمالی به این آثار بر اساس ترتیب زمانی انتشارشان داریم:
نگاهی به سپهری
کتاب «نگاهی به سپهری» نوشته سیروس شمیسا سال ۱۳۷۰ توسط انتشارات مروارید عرضه شده و نویسنده آن با متدولوژی علمی به سراغ متن اشعار سهراب رفته است. شمیسا در مواجهه با سهراب سپهری، از روان‌شناسی تحلیلی کارل گوستاو یونگ و نظریه کهن‌الگوها (آرکتیپ‌ها) استفاده کرده و معتقد است سهراب سپهری در دو منظومه بلند خود یعنی «صدای پای آب» و «مسافر»، در حال روایت یک سفر درونی و روحی است؛ سفری که با فرایند خودشکوفایی در روان‌شناسی یونگ مطابقت دارد. او شعر سهراب را به سه ساحت تفکیک کرده که شامل دوره ابتدایی، دوره بلوغ و دوره تکامل است و بخش عمده کتاب به شرح سطر به سطر «صدای پای آب» و «مسافر» اختصاص دارد.
شمیسا در فصل اول کتابش با نام «کلیات و سبک‌شناسی شعر سپهری» دوره‌های سه‌گانه شعری سهراب و ویژگی‌های زبانی او را بررسی کرده؛ فصل دوم با نام «تفرد و سفر قهرمان در روان‌شناسی اعماق» به تبیین کهن‌الگوهای یونگ در شعر نو اختصاص دارد؛ فصل سوم با عنوان «شرح و کالبدشکافی منظومه صدای پای آب» تفسیر نمادهای آب، مرگ، نخل و ماندالا به شکل سطر به سطر است، فصل چهارم به نام «شرح و تحلیل منظومه مسافر» بررسی اسطوره‌های سیروسلوک و مسافر مدرن است و نویسنده در فصل پنجم به نام «جهان‌بینی و عرفان سهراب» به تطبیق اندیشه‌های سپهری با تصوف اسلامی و عرفان شرق دور پرداخته است.
شعر زمان ما: سهراب سپهری
جلد سوم مجموعه «شعر زمان ما» به قلم محمد حقوقی که سال ۱۳۷۱ توسط انتشارات نگاه در اختیار پژوهشگران و علاقه‌مندان شعر سهراب قرار گرفته، نگاهی کاملاً فرمالیستی و ساختارگرایانه را به تکامل زبانی، اوزان و نحوِ شخصی سپهری ارائه می‌دهد.
محمد حقوقی به عنوان یک شاعر و منتقد، بیش از آنکه دغدغه عرفان یا روان‌شناسی داشته باشد، به تکامل زبانی و فرمی سهراب توجه داشته و در این کتاب مسیر حرکت سهراب را از اوزان نیمایی تا رسیدن به یک «نثر آهنگین و سپید تخصصی» ردیابی کرده است.
حقوقی در این کتاب تاکید کرده، سهراب سپهری در دفاتر اولیه خود تحت تاثیر شدید نیما یوشیج و هوشنگ ایرانی بود، اما به مرور توانست به نحوِ شخصی در زبان دست یابد. حقوقی تکنیک حس‌آمیزی و انتزاع‌گرایی را در شعر سهراب فرموله و مکانیزم‌های ساختاری، واژگانی و صوتی اشعار را کالبدشکافی کرده است تا به خواننده نشان دهد که شعر سهراب چگونه از معماری سنتی به سمت فضاهای سیال مدرن حرکت کرده است.
این کتاب چهار فصل دارد و حقوقی در فصل اول با نام «مقدمه تحلیلی بر شعر سهراب سپهری» به بررسی دقیق فرایند تصویرسازی، حس‌آمیزی و تکامل از مرگ رنگ تا حجم سبز پرداخته؛ فصل دوم «موقعیت موسیقی و وزن در شعر سپهری» نام دارد و به تکامل اوزان نیمایی به نثر آهنگین اختصاص دارد؛ فصل سوم با نام «گزیده جیبی و جامع هشت کتاب» انتخاب بهترین نمونه‌های شعری سهراب به ترتیب تقدم تاریخی است و حقوقی در فصل چهارم به نام «حواشی، شروح و نقدهای کاربردی» یادداشت‌های انتقادی خود را ذیل تک‌تک اشعار برگزیده برای تبیین فرم اثر گنجانده است.
صدای پای آب: نقد و بررسی اشعار سهراب سپهری
کتاب «صدای پای آب: نقد و بررسی اشعار سهراب سپهری» اثر بهروز ثروتیان که سال ۱۳۸۴ از سوی انتشارات نگاه عرضه شده، پژوهشی جامع و تحلیلی پیرامون شعر و اندیشه‌های سهراب سپهری است. این اثر با روش‌شناسی خاص نویسنده، نمادها و لایه‌های پنهان شعر معروف «صدای پای آب» و دیگر سروده‌های سپهری را واکاوی و مقایسه می‌کند.
نخستین ویژگی که این کتاب را از سایر تحلیل‌های مشابه متمایز می‌کند، پیشینه علمی و تخصصی نویسنده آن است. بهروز ثروتیان از نام‌های درخشان پژوهش در ادبیات کلاسیک ایران و به‌ویژه نظامی‌گنجوی‌پژوهی بود و وقتی استادی با این حجم از تسلط بر ریشه‌های واژگان، اسطوره‌ها و عرفان کهن ایرانی به سراغ شعر نو و سپید سهراب سپهری می‌آید، خروجی کار اثری متفاوت از آب درمی‌آید. ثروتیان در این کتاب ریشه‌های فکری و پیوندهای پنهان در کلمات سهراب را با متون کهن و اصطلاحات اصیل زبان فارسی پیوند زده است.
تمرکز اصلی و محوری کتاب، بر منظومه «صدای پای آب» است و مفاهیمی چون «آب»، «سفر»، «تنهایی»، «مرگ» و «نور» که از پایه‌های اصلی فکری سپهری هستند، در این کتاب رمزگشایی شده‌اند؛ این اثر به ما یادآوری می‌کند که شعر سهراب، صرفاً ردیف کردن کلمات زیبا پشت سر هم نیست، بلکه پشت هر تصویرسازی هندسی و نقاشانه او، یک فلسفه و جهان‌بینی عمیق انسانی قرار دارد. مطالعه این کتاب به تمام کسانی که می‌خواهند از سطحِ ظاهرِ اشعار سهراب عبور کنند و به عمق تفکر عرفانی و مدرن او پی ببرند، به‌شدت توصیه می‌شود.
زنده‌یاد ثروتیان این کتاب را در پنج فصل نگاشته که فصل اول با نام «زندگی‌نامه فکری و هنری سپهری» شامل بررسی ریشه‌های تربیت فرهنگی سهراب در کاشان است؛ فصل دوم با نام «ساختمان زبان و واژگان در صدای پای آب» بررسی دایره لغات شاعر و استعاره‌های هندسی اوست؛ فصل سوم با عنوان «تفسیر بیت به بیت و سطر به سطر صدای پای آب» بزرگ‌ترین فصل کتاب با رویکرد واژه‌شناسی کلاسیک است؛ فصل چهارم با نام «تجلی مفاهیم دینی و عرفان اسلامی در هشت‌کتاب» شامل تحلیل نمادهایی مانند وضو با تپش پنجره‌ها و مفهوم مرگ وجودی است و نویسنده در فصل پنجم با نام «واژه‌نامه تخصصی و نمایه اصطلاحات سهراب » فرهنگ‌نامه‌ای کوچک برای درک کلیدواژه‌های تکرارشونده شاعر در اختیار قرار داده است.
حنجره زخمی جویبار
کتاب «حنجره زخمی جویبار» نوشته تقی پورنامداریان که سال ۱۴۰۳ از سوی انتشارات سخن عرضه شده، با عینک نقد هرمنوتیک و رویکرد اگزیستانسیال، به واکاوی «بحران وجودی انسان معاصر» در شعر سهراب پرداخته است.
نویسنده به سراغ بحران وجودی انسان معاصر در شعر سهراب رفته و فرضیه رایج را که سهراب شاعری غیرسیاسی و بی‌تفاوت است به چالش کشیده است. پورنامداریان نشان داده که چگونه سهراب در مواجهه با مدرنیته خشن، متوجه فقدان اخلاق و معنویت در جهان جدید می‌شود و با شعر خود تلاش می‌کند تا یک «ناهگاه روحی برای انسان معاصر بسازد.
کتاب پورنامداریان پنج فصل دارد. نویسنده در فصل اول با نام «افق‌های تاویل و هرمنوتیک در شعر معاصر» به تبیین روش‌شناسی کتاب در مواجهه با متون مدرن پرداخته؛ فصل دوم با نام «سهراب سپهری؛ شاعر متعهد یا منزوی؟» بازخوانی نسبت سهراب با سیاست و جامعه زمانه خود است؛ فصل سوم با نام «بحران معنویت و مسخ انسان در عصر سیمان و تکنولوژی» شامل تحلیل انتقادهای پنهان سهراب به مدرنیته است؛ فصل چهارم با عنوان « خوانش اگزیستانسیالیستی حجم سبز» به بررسی مفاهیم اضطراب وجودی، تنهایی، و مرگ‌آگاهی در اشعار متأخر اختصاص یافته و نویسنده در فصل پنجم با نام «تحلیل نشانه-معناشناختی گزیده منظومه‌ها» چگونگی تولید معنا از دل تقابل‌های دوگانه در شعر سهراب را بررسی کرده است.
علاوه بر این آثار برجسته کتاب‌های پژوهشی فراوانی از سوی منتقدان ادبی برای رمزگشایی از جهان فکری و هنری سپهری نگاشته شده که از جمله آنها می‌توان به آثاری چون «از مصاحبت آفتاب» اثر کامیار عابدی شامل تک‌نگاری‌ها درباره زندگی، احوال و سیر تحول شعر سهراب سپهری، «تپش سایه دوست» به کوشش کامیار عابدی شامل مجموعه‌ای از نقدها، یادبودها و مقالاتی که دیگر شاعران و نویسندگان درباره سهراب نوشته‌اند، «باغی در صدا» اثر حسینعلی قبادی در تحلیل ساختاری و نشانه‌شناختی اشعار هشت‌کتاب، «سهراب مرغ مهاجر» اثر پریدخت سپهری شامل نگاهی پژوهشی-خاطره‌محور به زندگی سهراب به قلم خواهرش، «بودیسم و عرفان سهراب سپهری» اثر علی‌محمد حق‌شناس در بررسی ریشه‌های فلسفه شرق دور، ذن‌بودیسم و هندوییسم در اشعار سهراب، «فلسفه لاوتسه و شعر سپهری» اثر حسن حسینی شامل تطبیق آموزه‌های تائوئیسم با جهان‌بینی حجم سبز، «سهراب سپهری و عرفان مانوی» اثر عبدالعلی دستغیب شامل نگاهی متفاوت به ریشه‌های اسطوره‌ای و مانوی در تصویرسازی‌های سپهری، «ساختار زبان شعر سهراب سپهری» اثر امین‌الله پاک‌نهاد شامل کالبدشکافی زبان‌شناختی و بررسی نحوِ شخصی و هنجارگریزی‌های وزنی و معنایی سهراب، «نقش غفلت پاک؛ سبک‌شناسی شعر سهراب سپهری» اثر علی صفایی در بررسی ویژگی‌های سبک‌شناختی دوره به دوره اشعار او اشاره کرد.
شعر سهراب سپهری، منشوری چندبعدی است که هرگز در یک قالب نقادی محدود نمی‌شود. این پژوهش‌ها، از کهن‌الگوهای شمیسا و فرمالیسم حقوقی گرفته تا تبارشناسی ثروتیان و هرمنوتیک پورنامداریان، همگی اثبات می‌کنند که میراث سهراب فراتر از تصاویر زیبای طبیعت است. او با پیوند نقاشی و شعر، زبان جدیدی برای آشتی انسان با جهان خلق کرده و خوانش آثار پژوهشی درباره شعر و اندیشه سهراب سپهری، این شاعر زیبااندیش و متفاوت معاصر به ما یادآوری می‌کند که پیام معنوی و اگزیستانسیال سهراب، هنوز زنده و رساترین پناهگاه روحی برای انسان مسخ‌شده در عصر سیمان و تکنولوژی است.
نظر شما