سرویس علم خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) مهتاب دمیرچی: ویتامینها در نگاه عمومی اغلب موادی ضروری، مفید و کمخطر تلقی میشوند؛ موادی که بسیاری از افراد، برای افزایش انرژی، تقویت سیستم ایمنی، حفظ سلامت پوست و مو یا پیشگیری از بیماریها، بیآنکه نیازی از سوی پزشک تشخیص داده شده باشد، به سراغ آنها میروند و هزینههای زیادی را پرداخت میکنند. فراگیری توصیههای تغذیهای در شبکههای اجتماعی و تبلیغات مربوط به مکملها نیز این تصور را تقویت کرده است که مصرف بیشتر ویتامین، ضرورتاً به سلامت بیشتر میانجامد.
اما به گفته اغلب کارشناسان در حوزه بیوشیمی و تغذیه ویتامینها، مانند بسیاری از مواد مؤثر در کارکرد بدن، تنها در دامنه مشخصی از نیازهای فیزیولوژیک مفیدند و کمبود یا افزایش بیش از اندازه آنها میتواند تعادل بدن را بر هم بزند. از اینرو، شناخت سازوکارهای زیستی ویتامینها، نقش آنها در بیماریها و پیامدهای مصرف بیرویه مکملها، بیش از گذشته اهمیت یافته است.
«کتاب جامع ویتامینها» نوشته جمعی از پژوهشگران ایرانی اثری تخصصی در حوزه بیومدیکال است که جنبههای زیستشناختی، بیوشیمیایی، تغذیهای و پزشکی ویتامینها را بررسی میکند. گفتنی است، این کتاب میتواند منبعی مهم برای دانشجویان و متخصصان رشتههای پزشکی، بیوشیمی، تغذیه و علوم ورزشی باشد.
این اثر در فصلهای جداگانه، به ویتامینهای مختلف، کارکردهای آنها در بدن، پیامدهای کمبود یا افزایش آنها و برخی موارد پزشکی مرتبط میپردازد. همچنین، گزارشهایی از موارد بالینی و توضیحات تکمیلی مؤلفان، به بدنه کتاب افزوده شده است تا مخاطب تصویری دقیقتر از نسبت ویتامینها با سلامت و بیماری به دست آورد.
انتشار این کتاب بهانهای شد تا افزون بر بررسی محتوای آن، به موضوع مصرف خودسرانه و بیرویه ویتامینها و مکملها نیز بپردازیم؛ مسئلهای که در سالهای اخیر، با گسترش توصیههای غیرکارشناسی در فضای مجازی، به یکی از چالشهای حوزه سلامت تبدیل شده است.
زعفر قلینژاد، پژوهشگر، عضو هیئت علمی دانشگاه و مؤلف اصلی این اثر، در گفتوگو با خبرنگار ایبنا درباره ماهیت «کتاب جامع ویتامینها» گفت: این کتاب اثری تخصصی است و برای مخاطب عمومی نوشته نشده است. اثر حاضر در حوزه بیومدیکال قرار میگیرد؛ یعنی دربرگیرنده مباحثی از زیستشناسی، بیوشیمی، تغذیه و پزشکی است.
وی افزود: این کتاب صرفاً ترجمه نیست، بلکه ترجمه و تألیف را با هم دربرمیگیرد. بخشهایی از گزارشهای موارد پزشکی نیز به بدنه اصلی کتاب اضافه شده است؛ بهویژه در موضوعاتی که نیاز بود توضیح نویسندگان با شرح و تفصیل بیشتری همراه شود.
منبعی برای دانشجویان پزشکی، تغذیه و علوم ورزشی
قلینژاد با اشاره به نیاز دانشگاهی به منابع تخصصی در حوزه ویتامینها گفت: جای یک کتاب تخصصی درباره ویتامینها برای مخاطبان آکادمیک احساس میشد. تلاش کردیم اثری تألیف کنیم که جنبههای مولکولی و سلولی ویتامینها را برای دانشجویان رشتههای تخصصی پزشکی، بیوشیمی و تغذیه توضیح دهد. همچنین دانشجویان و پژوهشگران حوزه ورزش نیز میتوانند از این کتاب بهره ببرند، زیرا شناخت دقیق نقش ویتامینها و ریزمغذیها در عملکرد بدن، از جمله مباحث مهم در علوم ورزشی است.
ویتامینها فقط به یک کارکرد محدود نمیشوند
این پژوهشگر درباره اهمیت شناخت نقشهای چندگانه ویتامینها در بدن گفت: سبک تغذیه و زندگی میتواند در کمبود برخی ویتامینها نقش داشته باشد. برای مثال، در جوامعی که مصرف مشروبات الکلی رواج دارد، کمبود بعضی از ویتامینهای گروه B، از جمله ویتامین B1، بیشتر دیده میشود؛ در حالی که این مسئله در ایران، به آن گستردگی مطرح نیست.
وی افزود: دانش تخصصی امروز نشان میدهد که نقش ویتامینها به یک کارکرد ساده و شناختهشده محدود نمیشود. برای نمونه، ویتامینها فقط به مسئله استخوان یا تأمین انرژی مربوط نیستند و میتوانند با فرایندهای گوناگون زیستی و بیماریهای مختلف ارتباط داشته باشند. در کتاب حاضر، نسبت ویتامینها با بیماریهایی مانند سرطان، بیماریهای روماتیسمی و دیگر اختلالات، با جزئیات بررسی شده است.
سرفصل با طعم یک ویتامین
قلینژاد با اشاره به ساختار کتاب گفت: در هر فصل، به یک ویتامین پرداخته شده و موضوعاتی مانند عملکرد آن در بدن، نشانههای کمبود، عوارض افزایش میزان آن و اختلالات مرتبط، بهصورت تخصصی توضیح داده شده است.
وی درباره مصرف بیش از اندازه ویتامینها افزود: مصرف زیاد ویتامینها میتواند به بروز عارضههایی منجر شود که در پزشکی از آنها با عنوان هایپرویتامینوز یاد میشود. در بخشهای مختلف کتاب، پیامدهای افزایش بیش از اندازه هر ویتامین بررسی شده است. بدیهی است مصرف هر مادهای، حتی مادهای ضروری برای بدن، اگر از حد نیاز فراتر رود، ممکن است مشکلساز شود.
به گفته این پژوهشگر، حتی آب که بهظاهر بیخطرترین ماده برای بدن انسان است، در صورت مصرف بیش از اندازه میتواند به مسمومیت با آب منجر شود. وی گفت: بنابراین، مصرف بیرویه و خودسرانه ویتامینها که در سالهای اخیر در جامعه بیشتر دیده میشود، میتواند زمینهساز بیماریهای ناشی از افزایش میزان ویتامینها در بدن شود و در مواردی عوارض جدی و حتی جبرانناپذیر بر جای بگذارد.
توصیه اینفلوئنسرها جای ارزیابی پزشکی را نمیگیرد
این عضو هیئت علمی دانشگاه با انتقاد از اتکای بیش از اندازه به توصیههای شبکههای اجتماعی در حوزه تغذیه و سلامت گفت: همانگونه که هنگام خرابشدن یک وسیله، آن را به متخصص مربوط میسپاریم، در حوزه سلامت نیز نباید به توصیههای غیرکارشناسی تکیه کنیم. توجه بیش از اندازه به اینفلوئنسرهای شبکههای مجازی درباره مصرف ویتامین، مکمل، تغذیه و سلامتی، ممکن است افراد را به سمت راهکارهای غیرعلمی هدایت کند و در نهایت برای سلامت آنها زیانبار باشد.
وی تأکید کرد: مصرف هر نوع مکمل، ویتامین یا دارو به نظارت و ارزیابی پزشک نیاز دارد. نمیتوان صرفاً بر اساس یک توصیه عمومی یا تجربه فردی دیگران، تصمیم به مصرف مکمل گرفت.
بدن نشانههای کمبود را بروز میدهد
قلینژاد با اشاره به سازوکارهای تنظیمکننده بدن گفت: در بدن انسان سازوکارهای گوناگونی برای کنترل فشار خون، دمای بدن، میزان ویتامینها، ریزمغذیها و درشتمغذیها وجود دارد. کمبود هر یک از این مواد میتواند نشانهها و علائم اولیهای ایجاد کند و با ارزیابی علمی این علائم و آزمایشهای لازم، میتوان به کمبود احتمالی پی برد.
وی افزود: مصرف دارو و ویتامین بدون وجود علائم، نیاز مشخص یا ارزیابی پزشکی، منطقی به نظر نمیرسد و حتی میتواند اثرهای نامطلوبی بر بدن داشته باشد. به عنوان مثال، مصرف مازاد ویتامین C میتواند با افزایش خطر سنگهای کلیوی ارتباط داشته باشد و افزایش بیرویه ویتامین D نیز ممکن است عوارضی برای بدن ایجاد کند.
کمبود و افزایش؛ دو سوی یک اختلال
این پژوهشگر با اشاره به مسئله مواد معدنی گفت: این موضوع فقط به ویتامینها محدود نیست و درباره مواد معدنی نیز صدق میکند. برای نمونه، کمبود ید میتواند عملکرد تیروئید را کاهش دهد، اما مصرف مازاد آن نیز ممکن است تعادل عملکرد تیروئید را بر هم بزند و عوارضی مشابه اختلالات ناشی از کمبود این ماده ایجاد کند.
وی در پایان گفت: درباره ویتامینها نیز شواهد روشنی وجود دارد که مصرف بیش از اندازه، لزوماً اثر مطلوب مورد انتظار را ایجاد نمیکند؛ بلکه در برخی موارد میتواند فعالیت زیستی ماده مورد نظر را کاهش دهد یا موجب بروز عارضه شود. از اینرو، مصرف مکملها باید بر پایه نیاز واقعی بدن و با نظر پزشک یا متخصص انجام شود.
نظر شما