سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) –حسین مسرّت: سوم شهریور برابر است با زادروز دکتر محمّدعلی اسلامی ندوشن (۱۳۰۳ – ۱۴۰۱ خ) بزرگمردی از تبار فرهنگ و ادب ایران که خدمات بس بزرگی به جستار شاهنامه پژوهی و فردوسی شناسی در ایران کرد، وی از همان نوجوانی که در «کتابفروشی یزد» شاهنامه بزرگ و سنگین چاپ سنگی هند را از دوستش استاد مهدی آذر یزدی خرید و ترک دوچرخه گذاشت و به خانه آمد و روزها دلبرانه آن را میخواند، دوستدار شاهنامه شد، آن روزها بهویژه پس از برگزاری هزارۀ فردوسی در مهر ۱۳۱۳ خ در تهران و سراسر ایران، جنبش بزرگی در این زمینه به راه افتاده بود، چند کتاب از آزاد همدانی، احمد اشتری یکتا، احمد بهارمست، محمّد حجازی و... همگی در سال ۱۳۱۳ خ چاپشده بود و شاهنامههایی به کوشش و یا دیباچۀ آموزنده، ترنر ماکان، اولیا سمیع و غیره با پایمردی پارسیان (زرتشتیان) هند در بمبئی چاپشده و بیشتر از سوی همین زرتشتیان به یزد و کتابخانۀ شخصی غلامعلی رئیس میرسید و اسلامی هم توسط دبیر عربی خود، استاد محمّدعلی فرهمند آن را به امانت میگرفت، پس آن همشهریاش اردشیر خاضع، شاهنامه را با دیباچهای به سال ۱۳۲۲ خ در بمبئی چاپ کرد و همشهری دیگرش فتحالله مفتون یزدی، کتاب ارجمند «حقیقت فردوسی و فردوسی» را به سال ۱۳۲۷ خ در حیدرآباد دکن هند چاپ کرد و این برابر بود با ادامۀ تحصیل او در کالج البرز تهران و همکاری با مجلۀ سخن به سردبیری دکتر پرویز ناتل خانلری و شرکت در جشنهای فردوسی که هرساله در تهران و ایران برگزار میشد.
هرچند او دانشآموخته حقوق شد و تا به پایان در این رشته دانشاندوزی کرد و دکترایش را هم از فرانسه گرفت، ولی هیچگاه پیوندش را با ادبیّات فارسی قطع نکرد، برای او، ادبیّات، معشوقی وصفناپذیر بود و به همین دلیل بود که پروفسور فضلالله رضا، رئیس وقت دانشگاه تهران با پشتی بانی دکتر سید حسین نصر در تیر ۱۳۴۸ او را برای تدریس در رشتۀ زبان و ادبیّات فارسی بهویژه درس فردوسی و شاهنامه دانشگاه تهران فراخواند (و این پیوند تا دهۀ ۱۳۸۰ با تدریس در دورۀ دکتری ادبیّات دانشگاه تهران ادامه یافت). پسازآنکه گفتارهایی از او در نشریات نامی آن روز مانند سخن، مهر، یغما و نگین دربارۀ شاهنامه چاپ شد، در سال ۱۳۴۸ نخستین کتابش را با عنوان «زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه» در دسترس دوستداران شاهنامه فردوسی گذارد. برخی از کتابهایش مانند «داستان داستانها» و «زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه» هنوز هم جزو متون درسی دورههای عالی ادبیّات فارسی در دانشگاههای ایران است.
شمار برخی از گفتارهایش درزمینۀ شاهنامه در کتابهای جام جهانبین، آواها و ایماها، بازتابها و ... چاپشده و بهتازگی و به کوشش نشر سخنگو، تمامی گفتارهای او درزمینۀ فردوسی و شاهنامه یکجا و در یک کتاب به زیر چاپ است.
دکتر اسلامی ندوشن بهغیراز انبوه گفتارها و گفتگوها دربارۀ شاهنامه، دهها سخنرانی در سراسر ایران و بسیاری از کشورهای گیتی مانند: استرالیا، انگلستان، فرانسه، چین، آمریکا، کانادا، در این زمینه دارد؛ ولی از همۀ این آثار، زیباتر و دلنشینتر، سرودهای کوتاه در ستایش از فردوسی است:
پیــرِ ایــران و جــاودانــه جـــوان[۱]
آّبِ فردوسـیِ بــزرگ به جوســـت «هر چه دارم ز یمنِ صحبتِ اوست»
از پسِ قرنهای حادثهخیز او همان شهسوارِ حادثهجوست
رستــمِ مُلــکِ معنیاش خوانـــم گر چـه با صــد شُغـاد رودرروست
آنکه سیمـــرغ ِ کــوه گفتــار است کـی خیــالش ز زاغِ بیهده گوســت؟
پیــرِ ایــران و جــاودانــه جـــوان مــردِ مــردان و شیــرِ بی آهوست
نـــازم آن «ســروِ گشـــنِ سایه فکن» کــه هماها به زیــرِ سایۀ اوست
آن «شبِ چون شبه» که تافت چو روز فیضِ آن ماهرویِ سلسله موسـت
همو در دیباچۀ کتاب نامۀ نامور میگوید:
«گمان نمیکنم که کتابی در زبانِ دیگر یافت شود که بیش از هزار سال از عمر سُرودنش گذشته و با این وصف برای مردمِ امروز قابلدرک باشد. آنگونه که شاهنامه برای فارسیزبان هست. کتابی به این حد کهن و بدین پایه نو، که قهرمانهایش از هر زندهای، زندهتر مینمایند، آیا نمیشود گفت که روح ایران را در خود به امانت دارد و این دو، یعنی روح ایران و شاهنامه، از هم جداییناپذیر شدهاند؟
در این کتاب، هیچگاه فوران زندگی از برابر چشم، محو نمیشود، همهچیز جوشان و رویان است، مرگ نیز به خوابْ رفتن است. زن و مرد، دوست و دشمن، ایرانی و انیرانی، همگی حقّ زندگی را ادا میکنند صحنههای جنگ که در آن سرها فرومیافتند آن نیز دارای حیات و نشاط است. رزم و بزم و شادی و اندوه به فاصلۀ چند قدمی یکدیگر هستند.»[۲]
کار ماندگار وی در اسفند ۱۳۷۰ بنیان «ایرانسرای فردوسی» با حضور بزرگانی همچون: احمد آرام، عبدالحسین زرّینکوب، محمّدرضا شفیعی کدکنی، فریدون مشیری و ... بود که پیامد آن، چاپ فصلنامۀ «هستی» با مدیریت خودش از بهار ۱۳۷۲ تا زمستان ۱۳۸۶ بود که دربردارندۀ دهها گفتار ارزنده درزمینۀ شاهنامه پژوهی است.
اینک فهرستی از آثار او درزمینۀ فردوسی و شاهنامه برای آگاهی خوانندگان درج میشود[۳]:
۱-ایران و جهان از نگاه شاهنامه، تهران: امیرکبیر، چاپ دوم، ۱۳۹۰.
۲-ایران و یونان در بستر باستان، تهران: شرکت انتشار، چاپ چهارم، ۱۳۹۹.
۳-بیژن و منیژه، مقدّمه و به کوشش: اسلامی ندوشن، تهران: کلهر،۱۳۹۰.
۴-چهار سخنگوی وجدان ایران (فردوسی، مولوی، حافظ و سعدی)، تهران: سرو سخنگو، چاپ هیجدهم، ۱۴۰۴.
۵-داستان داستانها، رستم و اسفندیار، تهران: آثار، چاپ یازدهم، ۱۳۹۸.
۶-درفش کاویان: ضحّاک، فریدون و کاوه، مقدّمه و به کوشش: اسلامی؛ تهران: کلهر، ۱۳۹۰.
۷-رستم و اسفندیار، مقدّمه و به کوشش: اسلامی، تهران: کلهر، ۱۳۹۲.
۸-رستم و سهراب، مقدّمه و به کوشش: اسلامی، تهران: کلهر،۱۳۹۰.
۹-زندگی و مرگِ پهلوانان در شاهنامه، تهران: شرکت انتشار، چاپ دوازدهم، ۱۳۹۹.
۱۰-سرو سایه فکن، تهران: فرهنگسرای میردشتی، ویراست دوم،۱۳۹۶.
۱۱-عشق در شاهنامه (زال و رودابه، رستم و تهمینه، سهراب و گردآفرید)؛ مقدّمه و به کوشش: اسلامی، تهران: کلهر، ۱۳۹۴.
۱۲-فریدون در شاهنامۀ فردوسی، لوس انجلس: کانون پژوهش و آموزش، ۱۳۶۸.
۱۳-نامۀ نامور، گزیدۀ شاهنامۀ فردوسی؛ تهران: شرکت انتشار، [چاپ ششم]، ۱۳۹۷.
۱۴-هستنامۀ ایرانسرای فردوسی؛ تهران: ایرانسرای فردوسی، ۱۳۷۷.
بر مجموعه آثار شاهنامه پژوهی دکتر اسلامی، نقدها و معرّفیهای نوشته که همه در کتاب «دیدگاهها» فراهم گشته است. بنگرید به کتاب:
دیدگاهها (دربارۀ آثار دکتر محمّدعلی اسلامی ندوشن): حسین مسرّت، پیام شمسالدینی، تهران: شرکت انتشار، ۱۳۹۴، رقعی، ج ۱: دربارۀ فردوسی و شاهنامه.
[۱] - محمّدعلی اسلامی ندوشن: نوشتههای بیسرنوشت، تهران: انتشارات یزد و آرمان، چاپ چهارم، ۱۳۷۶: ۲۳۴.
[۲] - ابوالقاسم فردوسی : نامۀ نامور، گزیدۀ شاهنامه: به کوشش: محمّدعلی اسلامی ندوشن، تهران: بینا. [ویرایش دوم]، ۱۳۷۳: ۱ -۲.
[۳] - برگرفته از: حسین مسرّت: «کتابشناسی موضوعی و توصیفی آثار اسلامی ندوشن»، ادبستان یزد، س ۸، ش ۱۵ (بهار ۱۴۰۳): ۱۴۲-۱۵۱.
نظر شما