سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، بازار کتاب در فضای مجازی، روزبهروز گستردهتر میشود و همزمان نگرانیها درباره عرضه نسخههای قاچاق و کپی کتاب نیز افزایش یافته است، بررسی اولیه برخی از ناشران و کتابفروشان نشان میدهد که بسیاری از سکوهای فروش اینترنتی، کتاب اصلی ناشر را نمیفروشند؛ بلکه نسخههای افست و قاچاق را میفروشند. طرح جلد، نام ناشر، نام مترجم و متن کتاب همان است، اما این کجا و آن کجا.
نبود نظارت بر فروش اینترنتی کتاب در سایتها، کانالها، صفحات فضای مجازی و حتی نرمافزارهای مجاز و معتبر، موجب شده است که فروش کتاب بیضابطه و افسارگسیخته باشد و هر نسخهای از کتابها بدون هیچ مرجع و قانونی روانه خانه مردم شود.
به همین دلیل، در آخرین روزهای هفته گذشته، اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران در اطلاعیهای رسمی، ضمن تأکید بر وظایف خود در حفظ و صیانت از حقوق قانونی و حرفهای اعضای صنف و مقابله با قاچاق کتاب و عرضه غیرمجاز آثار، از ناشران و کتابفروشان خواسته، تخلفات مشاهدهشده در پلتفرمها و سایتهای فروش کتاب را مکتوب به دبیرخانه اتحادیه گزارش کنند.
این اطلاعیه را میتوان نشانهای از جدیتر شدن پیگیریهای صنفی درباره فعالیتهای غیرمجاز در بازار آنلاین کتاب دانست؛ بازاری که به دلیل تعدد فروشندگان، سرعت انتشار آگهیها و امکان فعالیت در بسترهای مختلف، نظارت بر آن پیچیدگی بیشتری نسبت به بازار سنتی دارد.
قاچاق کتاب؛ رقابتی نابرابر با فعالان قانونی
باید گفت که عرضه کتاب قاچاق یا کپی، تنها یک تخلف اقتصادی نیست؛ بلکه بخشی از زنجیره رسمی تولید و توزیع کتاب را تحت تأثیر قرار میدهد؛ ناشر قانونی برای انتشار یک اثر هزینههای متعددی ازجمله حقوق انتشار، آمادهسازی، ویراستاری، طراحی، چاپ، توزیع و بازاریابی را متحمل میشود و کتابفروش نیز هزینههای مربوط به فروش، نیروی انسانی، اجاره، نگهداری و خدمات ارائهشده به مشتری را پرداخت میکند.
در مقابل، عرضهکننده نسخه غیرمجاز، بدون تحمل بخش قابلتوجهی از این هزینهها، میتواند همان اثر را با قیمت کمتر در اختیار مخاطب قرار دهد و حتی گاهی با در نظر گرفتن تخفیف ۴۰ تا ۵۰ درصدی مخاطب را بهراحتی فریب میدهد و او به باور اینکه کتابی را ارزانتر خریداری میکند، سفارش خود را ثبت نهایی میزند.
در این چرخه رقابتی ناعادلانه و نابرابر میان دلالان و سودجویان بازار کتاب و ناشران ایجاد میشود و فروش قانونی عملاً با محصولی رقابت میکند که هزینههای اصلی تولید و حقوق صاحبان اثر را پرداخت نکرده است.
این دومینوی مخرب، ضربات جبرانناپذیری به قطعات بهمپیوسته صنعت نشر وارد میکند و این وضعیت نهتنها سهم فروش ناشر و کتابفروش را کاهش میدهد، بلکه انگیزه سرمایهگذاری در تولید و انتشار آثار جدید را نیز تضعیف میکند.
هشدار اتحادیه درباره تخلفات در پلتفرمها
نگاهی به اطلاعیه اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران نشان میدهد که این تشکل از اعضای صنف خود خواسته است، مشاهده هرگونه تخلف، مشکل یا تضییع حقوق صنفی در پلتفرمها و شبکههای فروش کتاب در فضای مجازی، را مکتوب، اعلام کنند.
اتحادیه برای بررسی دقیقتر این گزارشها، درخواست کرده است، اطلاعاتی ازجمله نام ناشر یا کتابفروشی، نام پلتفرم یا سایت، آدرس دقیق یا لینک سایت، شرح کوتاه تخلف و در صورت امکان تصاویر و مستندات مربوط به موضوع، در مکاتبات درج شود.
اهمیت این درخواست به دلیل این است که برخورد مؤثر با فروش غیرمجاز، بدون شناسایی دقیق عرضهکننده و مستندسازی تخلف، دشوار خواهد بود. ثبت و تجمیع گزارشهای صنفی، میتواند تصویری روشنتر از ابعاد و شیوههای عرضه غیرقانونی کتاب در فضای مجازی در اختیار نهادهای مسئول قرار دهد.
اگرچه این اطلاعیه و اقدام برای کنترل بازار در این حوزه کمی دیر بود، اما برخلاف دیدگاه برخی ناشران میتوان این اطلاعیه را سرآمد اقدام مهم و اثرگذاری مثل اقدامات کارگروه حمایت از حقوق پدیدآورندگان و ناشران و کتابفروشان در دهه ۹۰ دانست، اقدامی که نیازمند حمایت صنف، پیگیریهای حقوقی و قضایی و حمایتهای سیاستگذاران و دولت برای رسیدن به نتیجه است.
پلتفرمها و مسئولیت نظارت بر بازار
رشد بازارگاهها و پلتفرمهای اینترنتی به خودی خود تهدیدی برای صنعت نشر نیست، فضای مجازی میتواند فرصت مهمی برای توسعه بازار کتاب، افزایش دسترسی مخاطبان و حتی رونق فعالیت کتابفروشان باشد، فضای مجازی در دوران پاندمی، خدمات زیادی برای کسب و کارهای مختلف انجام داد و بازار آنها را از رکود خارج کرد، حتی الگوریتمهای فروش اینترنتی محصولات و کالاهای مختلف از جمله کتاب را در کشور تغییر داد.
اما چالش اصلی زمانی ایجاد شد که سازوکارهای کافی برای شناسایی فروشندگان و کنترل اصالت و قانونی بودن کالاها وجود ندارد، اگرچه برای فروش اینترنتی برخی الزامات و مجوزها نیاز است، اما این مجوزها و قوانین پاییندستی کافی نیست و برای برخورد با متخلفان بازدارندگی ندارد.
در برخی موارد، ممکن است مخاطب با مشاهده نام یک عنوان و مشخصات یک ناشر تصور کند در حال خرید نسخه اصلی است، در حالی که نسخه عرضهشده میتواند کپی، افست یا بازتولید غیرمجاز باشد. به همین دلیل، شفافیت اطلاعات فروشنده و محصول و امکان گزارش سریع تخلف، اهمیت زیادی پیدا میکند.
پلتفرمها نیز میتوانند با ایجاد سازوکارهای احراز هویت فروشندگان، دریافت اطلاعات معتبر درباره کالا و همکاری با ناشران و اتحادیههای صنفی، در کاهش عرضه غیرقانونی نقش مؤثری داشته باشند.
زیان قاچاق فقط متوجه ناشر نیست
یکی از خطاهای رایج در تحلیل قاچاق کتاب، محدود کردن خسارت به فروش از دسترفته ناشر است، در حالی که پیامدهای این پدیده کل زنجیره نشر را دربرمیگیرد؛ کاهش فروش نسخه اصلی، درآمد ناشر را کاهش میدهد و توان او برای سرمایهگذاری روی آثار بعدی را محدود میکند. این موضوع در ادامه میتواند بر درآمد نویسنده و مترجم، فعالیت چاپخانهها، موزعان و کتابفروشان نیز اثر بگذارد.
کتابفروشی قانونی نیز در چنین شرایطی با یک معضل مضاعف مواجه است: از یک سو باید هزینههای فعالیت قانونی خود را بپردازد و از سوی دیگر با فروشندهای رقابت کند که ممکن است نسخهای ارزانتر و غیرقانونی عرضه کند و همین مساله دغدغههای کتابفروشان را به شدت تحت تاثیر قرار داده است.
از سوی دیگر ادامه فعالیت بازار غیرقانونی میتواند ریسک سرمایهگذاری در حوزه نشر را افزایش دهد، ناشری که اطمینان نداشته باشد محصول قانونی او از حمایت کافی در بازار برخوردار است، طبیعی است که در انتخاب آثار جدید محتاطتر شود.
در بلندمدت، این روند میتواند به کاهش تنوع کتابهای منتشرشده، کاهش فرصت برای نویسندگان و مترجمان جدید و محدود شدن سرمایهگذاری در آثار فرهنگی منجر شود. از این منظر، مقابله با قاچاق و کپی کتاب صرفاً دفاع از منافع اقتصادی یک گروه صنفی نیست؛ بلکه اقدامی برای محفاظت از زیرساخت اقتصادی تولید فرهنگی و استمرار فعالیت حرفهای در صنعت نشر است.
ضرورت شکلگیری یک سازوکار مشترک
بار دیگر نگاهی به اطلاعیه اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران میاندازیم، این اطلاعیه در صورتی که از سوی جامعه ناشران و کتابفروشان و حتی پدیدآورندگان و عموم مردم جدی گرفته شود، میتواند سرآغاز جمعآوری منسجمتر اطلاعات درباره تخلفات بازار آنلاین کتاب باشد. اما برای اثرگذاری بیشتر، گزارشهای صنفی باید به یک سازوکار مستمر برای شناسایی، بررسی، حذف عرضه غیرمجاز و پیگیری قانونی منتهی شود.
در این مسیر، همکاری میان اتحادیه، ناشران، کتابفروشان، پلتفرمهای فروش اینترنتی و دستگاههای مسئول ضروری است؛ همچنین آگاهیرسانی به خریداران میتواند نقش مهمی در کاهش تقاضا برای نسخههای غیرمجاز داشته باشد.
مخاطب باید بداند اختلاف قیمت یک نسخه قانونی با نسخه کپی یا قاچاق، صرفاً یک تفاوت تجاری نیست؛ بلکه بخشی از آن ناشی از حذف هزینهها و حقوقی است که باید به پدیدآورنده و تولیدکنندگان قانونی کتاب پرداخت شود.
فروش کتاب قاچاق و کپی در پلتفرمها و سایتهای اینترنتی، در صورت تداوم، میتواند به یکی از چالشهای جدی اقتصاد نشر تبدیل شود. در همین چارچوب، اطلاعیه اخیر اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران درباره گزارش تخلفات در فضای مجازی، بر ضرورت شناسایی و مستندسازی این موارد و پیگیری آنها از مسیرهای قانونی تأکید دارد.
نظر شما