سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): کتابخانه‌های نسخ خطی، بایگانی‌های زنده اندیشه و فرهنگ یک ملت‌اند؛ گنجینه‌هایی که در سکوت ورق‌های کهنه‌شان، سیر تکامل علم، ادب و هنر ایرانی بازگو می‌شود.

در این میان کتابخانه آرامگاه بوعلی سینا در همدان، به سبب پیوند با یکی از بزرگترین چهره‌های فلسفه و طب جهان، جایگاهی ویژه دارد. این کتابخانه که هسته نخستین آن پیش از احداث بنای جدید آرامگاه شکل گرفته، در گذر زمان با تلاش انجمن آثار ملی و مشارکت فرهنگی کشورهای مختلف، به مجموعه‌ای ارزنده از آثار مکتوب فارسی، عربی، فرانسوی و انگلیسی بدل شد و امروز افزون بر کتاب‌های چاپی، ۲۳ نسخه خطی را نیز در خود جای داده است، نسخه‌هایی که هر یک، دریچه‌ای به سوی دانش گذشتگان و شواهدی بی‌بدیل از سیر تحول علم و اندیشه در این سرزمین محسوب می‌شوند.

به بهانه اول شهریور، روز همدان و روز بزرگداشت ابوعلی سینا، خبرنگار ایبنا در گفت‌وگویی با حجت‌الاسلام احسان بهراملو یکی از اساتید و پژوهشگران نسخ خطی، کتابخانه آرامگاه ابوعلی سینا را مورد بررسی قرار داده است.

کتابخانه آرامگاه ابوعلی سینا چگونه شکل گرفت و نسخ موجود در آن که مرتبط با آثار ابن‌سیناست به چه شکل جمع‌آوری شد؟

سابقه کتابخانه آرامگاه بوعلی‌سینا به قبل از احداث بنای جدید آرامگاه در جشن هزاره بوعلی سینا برمی‌گردد که دارای ۶۴۹ جلد کتاب بوده است. انجمن آثار ملی همزمان با برگزاری جشن هزاره ابن سینا به تأسیس کتابخانه‌ای وزین در این آرامگاه اقدام کرد و درصدد مشارکت‌دهی دیگر کشورها در تهیه منابع این کتابخانه برآمد. از این‌رو فراخوانی با امضای وزیر فرهنگ و رئیس انجمن آثار ملی برای جذب کتاب‌های اهدایی به این کتابخانه در سال ۱۳۲۹ به زبان‌های فارسی، عربی، فرانسوی و انگلیسی تنظیم و به کشورهای مختلف ارسال شد.

ثمره این فراخوان، جذب بیش از ۱۴۰۰ جلد کتاب در موضوعات مختلف از جمله آثار مرتبط با ابن سینا تا نیمه سال ۱۳۳۱ شد. وزارت خارجه در راستای تحقق این هدف، همیار انجمن آثار ملی شد. همچنین وزارت کشور به استانداران و فرمانداران بخشنامه‌ای مبنی بر حضور فعال در مراسم هزاره ابن‌سینا و تجمیع نسخه‌های خطی مرتبط با ابن‌سینا و اهدای کتاب یا هدایای ارزشمند به آرامگاه بوعلی در شهریور ماه ۱۳۳۱ ابلاغ کرد.

در سخنان خود به برخی اساتید که در این زمینه فعال بوده‌اند، اشاره کردید، این‌ اساتید چه اقداماتی داشتند؟

بله، همانطور که گفته شد، دکتر دانش‌پژوه در فهرست خود برای این کتابخانه ۳ هزار کتاب یاد کرده که ۲۳ مورد آن نسخه خطی بوده است. همچنین اشاره کرده که پرویز اذکایی فهرست نسخه‌های خطی این کتابخانه را نوشته که موارد از قلم افتاده را خود ایشان اضافه کرده است. (دانش پژوه و افشار، کتاب نسخه‌های خطی _ دفتر پنجم _ نشریه کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، 1346 ش، ص326_340).

فهرست دیگری برای نسخه‌های خطی این کتابخانه توسط خانم مولود ولدی مسئول مرکز اسناد و کتابخانه تخصصی میراث فرهنگی همدان (در خانه قدیمی عبادی) در مقاله‌ای با عنوان «فهرست ۷۹ عنوان (۷۲ جلد) نسخه‌های خطی کتابخانه آرامگاه بوعلی سینا» نوشته شده که در نشریه نسخه‌های خطی - دفتر پانزدهم زیر نظر دکتر رسول جعفریان در کتابخانه مرکزی انتشارات دانشگاه تهران در پاییز سال ۱۳۹۸ به چاپ رسیده است.

به وجود نسخه خطی در این کتابخانه اشاره کردید، درباره نسخه‌های خطی این کتابخانه و اینکه آیا تاکنون این نسخه‌ها برای دانشمندان و پژوهشگران معرفی شده‌اند یا خیر، توضیح دهید؟

آمار دقیقی از تعداد نسخه‌های خطی در ابتدای تاسیس کتابخانه موجود نیست اما دکتر محمدتقی دانش‌پژوه کتاب شناس و نسخه‌شناس معروف ایرانی که طی برنامه هفت روزه‌ای از تاریخ ۱۵ تا ۲۱ مهرماه ۱۳۴۵ شمسی به همراه علی‌اصغر حسن‌تبار عمرانی به منظور تهیه فهرست اجمالی از برخی از کتابخانه‌های نسخه خطی به همدان سفر کرده بود، ۲۰ کتابخانه عمومی، خصوصی و اداری از جمله کتابخانه آرامگاه بوعلی سینا توسط ایشان بازدید و تعدادی از نسخه‌های آنها معرفی شده است.

دانش‌پژوه آنچه به تفکیک کتابخانه‌ها تهیه شده بود را در دفتر پنجم از نشریه نسخه‌های خطی از صفحه ۳۲۶ تا ۳۸۷ در اسفندماه ۱۳۴۶ به چاپ رسانده است.

در مجموع می‌توان گفت؛ اطلاعات خوبی تاکنون درباره نسخه‌های این مجموعه در دسترس قرار گرفته و محققان می‌توانند از این دو فهرست ذکر شده بهره ببرند، اگر چه نیاز به نگارش فهرست تفصیلی برای این نسخه‌ها ضروری است.

نسخه‌های خطی شامل چه موضوعاتی می‌شود و آیا شامل آثار ابن‌سینا هم هستند؟

خانم ولدی که فهرست خود را بر اساس موضوع نسخه‌ها تنظیم کرده است، به موضوعات طب، نجوم، تاریخ، سفرنامه، ادبیات و دیوان اشعار، فلسفه، فقه و علوم قرآنی اشاره کرده، این تنوعِ موضوع ارزشمند است و درباره آثار ابن‌سینا باید گفت فقط نسخه‌ای از کتاب الهیات شفای او در موضوع فلسفه به کتابت ۱۰۷۴ قمری موجود است و از دیگر آثار ایشان نسخه‌ای وجود ندارد.

البته نسخه‌هایی از برخی شرح‌ها بر کتاب قانون همچون «شرح القانون» نوشته ابن‌نفیس قرشی، «شرح الموجز فی الطب» نوشته ابن نفیس کرمانی در دو نسخه و «المغنی لشرح الموجز فی الطب» نوشته سدید الدین کازرونی موجود است که به نوعی مرتبط با ابوعلی سینا هستند البته خانم ولدی در شماره ۲، ۳، ۵، ۷ و ۴۲ به معرفی این نسخه‌ها پرداخته‌اند.

دلیل پراکندگی آثار ابن‌سینا چه بوده که فراخوانی برای جذب منابع در این کتابخانه منتشر شده است؟

عظمت علمی بوعلی‌سینا در فلسفه، الهیات و طب در طول تاریخ بر کسی پوشیده نبوده و اهل علم سعی داشته‌اند از نظریات و اندیشه‌های او استفاده کنند. همچنین در دوره معاصر همین باعث شد که کتاب‌های زیادی با توجه به کتاب‌ها و نظریات او نوشته شود همچنین رشد دپارتمان‌های فلسفی یا پزشکی در دوره معاصر هم باعث شد جایگاه بوعلی‌سینا بیشتر از قبل در فضای دانشگاهی نمایان شود.

در این وضعیت طبیعی است که آثار زیادی در قالب کتاب یا مقاله برای او نوشته شود، گذشت تقریبا ۱۰۰۰ سال از فوت ابوعلی سینا، بهانه خوبی برای بازسازی آرامگاه و ایجاد کتابخانه‌ای برای او در کنار آرامگاه بود و واقعا ایده خوب و عالی اجرا کردند. به نظر باید این اقدام مجدد تکرار شود و کتابخانه آرامگاه بوعلی به عنوان یکی از مراکز فعال در شناساندن شخصیت و آرا و مبانی فکری فلسفی و طبی بوعلی سینا به جهان باشد.

با رشد امکانات ارتباطی همچون اینترنت و... اکنون به راحتی از وجود نسخه‌ها و آثار مرتبط با بوعلی سینا در سراسر جهان مطلع هستیم و می‌توان با مراکز هدف مشترک در راستای معرفی شخصیت ابوعلی سینا ارتباط بگیریم اما اینکه چه مقدار این کار انجام شده و چه مقدار نیاز به برنامه‌ریزی دقیق و حرفه‌ای دارد و حتی چه مقدار نیاز است سرعت عمل بیشتر شود، به مسئولان این حوزه ربط دارد. حقیقتاً لازم است، مسئولان آرامگاه بوعلی‌سینا همت و جدیت بیشتری کنند تا اقدامی مشابه فراخوان دهه ۳۰ انجام دهند و کتابخانه اختصاصی آثار مرتبط با بوعلی‌سینا را در این مرکز فراهم کنند.

اگرچه امکان انتقال نسخه خطی‌های مرتبط با ابوعلی‌سینا از دیگر کتابخانه‌های نسخه خطی جهان ممکن نیست اما می‌توان پس از شناسایی این نسخه‌ها و دریافت تصویر آنها برای آرامگاه، ماکت این نسخه‌ها را تهیه کرد و کتابخانه را از این نظر غنی کرد. همچنین شناسایی پایان نامه‌هایی که با محوریت شخصیت یا کتاب‌ها و ایده‌های بوعلی‌سینا در سراسر جهان نوشته شده‌اند. این وضعیت درباره کتاب‌ها و مقالات او نیز وجود دارد. در پی این اقدام و به ثمر نشستن این زحمات، کتابخانه بوعلی سینا به عنوان یکی از مراکز پژوهشی در بوعلی‌سینا شناسی تبدیل خواهد شد.

ممکن است در آینده نسخ خطی دیگری به این کتابخانه افزوده شود؟ یا هنوز نسخه‌هایی هستند که لازم است به این کتابخانه ارجاع شود؟

اینکه کتابخانه الان شرایط جذب نسخه خطی یا حتی چاپی دارد یا خیر، بنده بی‌اطلاعم. باید کتابداران و مسئولان این کتابخانه درباره جزئیات کتابخانه و نکات این چنینی نظر دهند، اما درباره بخش دوم سوال؛ اساساً کتابخانه بوعلی‌سینا باید مرکز آثار مرتبط با بوعلی‌سینا باشد و نسخه‌ای از هر کتاب چاپی، مقاله و حتی ماکت هر نسخه خطی‌ای با محوریت بوعلی‌سینا در این مرکز جمع شود.

دو کتابخانه ویژه در شهر همدان ضروری است؛ یکی کتابخانه تخصصی همدان شناسی که البته این را می‌توان در کتابخانه مصلی تنظیم کرد، اما باید به گونه‌ای باشد که هر متنی درباره همدان در این بخش وجود داشته باشد. چه نسخه خطی، چه چاپی، چه مقاله و به هر زبان زنده دنیا. دیگری کتابخانه تخصصی بوعلی‌سینا که نکاتی را درباره‌اش عرض کردم.

متأسفانه نسخه خطی‌های این کتابخانه تاکنون اسکن نشده‌اند و یا اگر شده‌اند در دسترس محققان قرار نگرفته‌اند. اگر اسکن نشده‌اند که نیاز به همت و حمایت مدیران بالادستی در راستای دیجیتال سازی این نسخه‌ها دارند و اگر نسخه‌های کتابخانه از این نقطه گذر کرده‌اند، مسئولان فکری برای ارائه تصاویر این نسخه‌ها به پژوهشگران کنند تا علاقه‌مندان بتوانند از این میراث ارزشمند ملی و دینی استفاده کنند.