سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)- احمد اخلاق آهن، استاد و مدیر بخش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه جواهر لعل نهرو دهلی نو: برای ما پژوهشگران و فارسیشناسان در شبهقاره هند، نام نامی شادروان دکتر پرویز ناتل خانلری همواره با هیبت علمی، نوجویی روششناختی و پیوندهای عمیق فرهنگی گره خورده است. زنجیره پیوند من با مکتب علمی استاد خانلری، یک زنجیره مستقیم و بیواسطه از طریق استادان بزرگ و سلف صالح من در هندوستان است. ما در این سرزمین، همواره اوصاف بیمانند علمی و اخلاقی دکتر خانلری را از زبان برجستهترین استادان خود شنیدهایم؛ بزرگانی چون استاد پروفسور عبدالودود اظهر دهلوی، استاد سید امیرحسن عابدی، استاد صدر، استاد جمشید و استاد حبیبالله که همگی از چشمه فیاض دانش خانلری در دانشگاه تهران سیراب شده بودند.
استاد مستقیم بنده، پروفسور اظهر دهلوی، بنیانگذار اصلی مرکز مطالعات زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه معتبر جواهر لعل نهرو بودند؛ همان مرکزی که بنده امروز با کمال افتخار و با احساس مسئولیت عمیق، مدت چهار سال است که ریاست آن را بر عهده دارم و میکوشم میراث سترگ آن نسل بیتکرار را زنده نگاه دارم. این استادان بزرگ، پس از پایان تحصیل در تهران و بازگشت به هند، نه تنها دانش زبانی، بلکه شیوه مدیریت علمی و عشق به زبان فارسی را به عنوان توشهای ابدی با خود به شبهقاره آوردند و در دلهای مشتاق ما کاشتند.
سفر تاریخی سال ۱۹۷۸ و تجهیز نخستین لابراتوار زبان فارسی
یکی از درخشانترین و ملموسترین صفحات دفتر خدمات دکتر خانلری به زبان فارسی در هندوستان، سفر تاریخی و فراموشنشدنی ایشان در سال ۱۹۷۸ میلادی به دهلی نو و حضور در دانشگاه جواهر لعل نهرو است. در آن دوران که آموزش زبان فارسی در هند همچنان بر شیوههای سنتی و مبتنی بر قرائت متون تکیه داشت، دکتر خانلری با تفکر مدرن و ساختارگرای خود، تحولی بزرگ رقم زد. ایشان در اقدامی بسیار پیشرو، نخستین لابراتوار مجهز زبان را به بخش فارسی دانشگاه ما هدیه کردند؛ ابزار نوینی که روشهای آموزش آواشناسی، شنیداری و گفتاری فارسی را در هند کاملاً دگرگون ساخت و روح تازهای در کالبد آموزشهای آوکشناختی دمید.
افزون بر این سختافزار بینظیر، استاد خانلری با گشادهدستی بیمانند، صدها جلد کتاب علمی و نفیس به کتابخانه بخش ما اهدا نمودند. در میان این گنجینه اهدایی، شاهکار همسر گرانقدرشان، خانم دکتر زهرا خانلری (کیا) با عنوان «فرهنگ زبان و ادبیات فارسی» تلالو ویژهای داشت. یک نسخه ارزشمند و اصل از این فرهنگ گرانبها که در همان سفر اهدا شد، همچنان نزد خود بنده در دفتر ریاست بخش نگاهداری میشود و به عنوان مرجعی روزآمد و پویا، سرمشق پژوهشهای واژهگزینی ماست. این هدایای ماندگار، نشانه آشکاری از ژرفای دید فراملی خانلری بود که مرزهای جغرافیایی را در نوردید تا زبان فارسی در هند زنده و بالنده بماند.
کتابهای درسی «دبستان» و مجله سخن در ویترین آموزشی هند
تاثیرگذاری دکتر خانلری بر نظام آموزشی شبهقاره، فراتر از سطوح تحصیلات تکمیلی، حوزههای پایه را نیز در بر میگرفت. برای سالهای متمادی، سلسله کتابهای درسی دوره ابتدایی ایران با عنوان «کتابهای دبستان» (از کلاس اول تا پنجم) که زیر نظر مستقیم دکتر خانلری و همکارانشان با متدی نوین و روان تدوین شده بود، به عنوان متون درسیِ مروج و رسمی در بخش فارسی دانشگاه جواهر لعل نهرو تدریس میشد. این کتابها به دلیل نثر معیار، پاکیزه و بیآلایش خود، بهترین ابزار برای دانشآموختگان غیرفارسیزبان بودند تا ساختار دستوری و واژگانی زبان فارسی را بدون سردرگمی در تعقیدات سنتی فرا بگیرند.
از سوی دیگر، مجله گرانسنگ «سخن» که به همت استاد خانلری منتشر میشد، همواره جایگاهی قدسی در کتابخانه ما داشت. ما مجلدات متعددی از دورههای مختلف این مجله جریانساز را در بخش فارسی نگاهداری میکنیم. مجله سخن برای استادان و دانشجویان ما در هند، صرفاً یک نشریه ادبی نبود، بلکه پنجرهای رو به تجدد ادبی، نقدهای نوین ساختارگرایانه و آشنایی با آوانگاردهای ادبیات معاصر جهان به شمار میرفت. بسیاری از پایاننامهها و رسالههای دکتری در شبهقاره، بر پایه مقالات نظری و نقدهای علمی منتشرشده در سخن قوام یافتند.
انجمن استادان فارسی هند؛ کانون همگرایی با حمایت خانلری
یکی از ارکان پایداری زبان فارسی در هندوستان، «انجمن استادان فارسی هند» است؛ نهادی علمی و بسیار مقتدر که از بدو تأسیس خود تا کنون، نقش هماهنگکننده و پیشران فعالیتهای دانشگاهی فارسی را در سراسر این شبهقاره پهناور ایفا کرده است. افتخار دارم که اعلام کنم این انجمن بزرگ با سرپرستی، حمایت فکری و معنوی مستقیم شخص دکتر پرویز ناتل خانلری پا گرفت و دوام یافت.
استادان پیشکسوت و بنیانگذار این انجمن علمی نظیر استاد نورالحسن انصاری، استاد اظهر دهلوی، استاد امیرحسن عابدی و استاد دکتر نظیر احمد، همگی از ارادتمندان مکتب خانلری بودند و با تاسی به همت بلند او، این ساختار صنفی و علمی را ایجاد کردند. بنده نیز امروز به عنوان معاون مدیر این انجمن، افتخار دارم که تداومبخش راهی باشم که خانلری بزرگ سنگ بنای معنوی آن را گذاشت. این انجمن توانسته است در طول دههها با برگزاری سمینارهای علمی و حفظ ارتباط مستمر با کانونهای ادبی ایران، چراغ این زبان باستانی را در هند روشن نگاه دارد.
پیوندهای عمیق زبانشناختی میان فارسی و سانسکریت بر بنیاد آرای استاد
در حوزه پژوهشهای آکادمیک، دکتر خانلری در شبهقاره هند اساساً به عنوان پدر زبانشناسی نوین فارسی شناخته میشود. آرای علمی او در دو کتاب بنیادی «تحقیق انتقادی در عروض فارسی» و مباحث «دستور تاریخی»، مبنای دگرگونیهای بزرگی در تصحیح متون و درک دستور زبان در هند شد. استاد نورالحسن انصاری با درک عمیق از اهمیت این نظریهها، چندین کتاب ارزشمند استاد خانلری را به زبانهای اردو و انگلیسی ترجمه و منتشر کرد که این امر، نفوذ اندیشه خانلری را در میان تودههای وسیعتری از پژوهشگران هندی عمق بخشید.
برای ما در هند، بررسی ریشهها و ابتدای زبان فارسی و مقایسه ساختاری آن با زبانهای هندواروپایی بهویژه زبان باستانی سانسکریت، اهمیت حیاتی دارد. تحقیقات زبانشناختی خانلری که تغییرات تاریخی زبان را در طول دورههای کهن، میانه و نو تبیین میکرد، کلید طلایی ما برای کشف خویشاوندیهای زبانی میان سانسکریت و فارسی باستان بود. روشمندی علمی او نشان داد که چگونه میتوان فارغ از تعصبات بیجا، با نگاهی موشکافانه و مبتنی بر آواشناسی مدرن، رازهای پنهان در تحولات آوایی و دستوری زبان را آشکار ساخت. میراث قلمی و ساختاری دکتر پرویز ناتل خانلری در سراسر هندوستان، همچنان منبعی الهامبخش، زنده و مایه مباهات همه دوستداران فضیلت و سخن پارسی است.
نظر شما