سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)- مهتاب خسروشاهی: نصرالله امامی، عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی و نویسندۀ کتاب سیر مرثیهسرایی در ایران، از رودکی تا بهار، در پیشگفتار این اثر، مرثیه را اینگونه تعریف کرده است. «امامی، در ادامه دربارۀ ساختار مرثیه توضیح داده :«مرثیه را باید تلاقیِ عاطفه و تخیّل دانست و این خصیصه در مراثیِ هنری و برتر شعر فارسی، جلوۀ بارزتری دارد. از این گونۀ شعری که پشتوانههای عاطفیِ متراکمتر و مایههای تصویری قویتری داشتهاند، در تاریخِ هزار سالۀ شعر فارسی، حضور و جلوهای ابدی به خود گرفتهاند.»
از آغاز تا نزدیک به امروز
همانطور که از نام کتاب پیداست، اثر حاضر، مروری بر ساختار و سرایش مرثیه از رودکی تا روزگارِ نزدیک ما دارد. در بخش پیشگفتار دربارۀ این مرور آمده است :«اثر حاضر که گسترۀ مرثیهسرایی در ادبیات فارسی را با همۀ ویژگیهایش مورد کندوکاو قرار داده است، تاریخ سرایش مرثیه از آغاز تا زمانی نزدیک به روزگارِ ما را دربرمیگیرد و تلاشی است برای شناساندن دقیقتر این گونۀ شعری در میراث ادبی فارسی.»
نویسندۀ کتاب در پیشگفتار دربارۀ نگاه تاریخی به مرثیه و سیر سرایش آن و کیفیت آثار انتخاب شده در این بررسی نیز توضیح داده :«در نگارش این اثر، محور تاریخی در کنار ملاحظات ادبی، فرهنگی و انتقادی، مدنظر بوده و نمونههای قوی مرثیهسرایی در کنار گونههای ضعیف و شاید ضعیفتر آن توصیف شده است، تا هم زمینهای برای برخی از مقایسههای ادبی و انتقادی فراهم آید، هم اِشتمال و فراگیر بودن ملاحظات تاریخی و تاریخ ادبیاتی، به حاشیه رانده نشود.»
پس از چهل سال
اثر حاضر را میتوان دومین کتاب یا شاید اثر تکمیلشدۀ اثر نخست نویسنده در بررسی مرثیه و مرثیهسرایی دانست. در پیشگفتار کتاب در این باره میخوانیم: «پیش از انتشار این اثر و نزدیک به چهل سال قبل، کتابی با عنوان مرثیهسرایی در ادبیات فارسی تا پایان قرن هشتم هجری، تألیف کرده بودم که به فاصلۀ اندکی نایاب شد و از آن زمان تاکنون مجال تألیفی مفصلتر در این باره که از آغاز تا قرن حاضر را دربرگیرد، دست نداد؛ هرچند همواره در این سالها و در کنار پژوهشها و تألیفات دیگر به تهیۀ مواد و مقدمات تألیف مفصلتری در این مورد نیز مشغول بودم.»
آنچه در سیر مرثیه میگذرد
سیر مرثیهسرایی در ایران، از رودکی تا بهار؛ چهار بخش دارد. بخش نخست به بررسی کلیّات و مفهومشناسی اختصاص دارد. این بخش، دارای پنج فصل است. در فصل نخست، دربارۀ مفهومشناسی مرثیه میخوانید :«واژۀ مرثیه به معنی سوگسروده، باوجود آنکه عربی است، خاص زبان پارسی است و در عربی چندان متداول نیست و اعراب بیشتر، واژۀ رثاء را برای آن به کار میبرند. این واژه در معنای سوگسروده، در زبان پارسی کاربردی کهنتر از قرن ششم هجری ندارد و در شاهنامه نیز واژههای سوگ و مویه و مویه کردن را میبینیم. مراقی مذهبی را نیز در کهنترین نمونههای یعنی شعر کسایی مروزی، مَقتَل و مقتلسرایی گفتهاند.»
بخش دوم کتاب، به بررسی ۱۰ مفهوم مرتبط به مرثیه اختصاص دارد که از جملۀ آن میتوان به؛ سوگسرودههای عاشورایی، پیدا و پنهان عاشورا در سوگسرودهها، گونهشناسی سوگسرودههای مذهبی، پیشینیۀ مرثیهسرایی مذهبی، مراثی مذهبی در شعر پارسی، مقتلنویسی و مقتلسرایی در ادب پارسی و... اشاره کرد. در قسمتی از بخش دوم کتاب دربارۀ مقتلهای پارسی میخوانیم :«مقتلنویسی در زبان فارسی، به شکلی که در عربی متداول بوده، دیده نمیشود و برخی از آثاری را که در فارسی بهعنوان مقتل معرفی کردهاند، نمیتوان به طورِ خاص، مقتل دانست.»
در بخش سوم کتاب با عنوان، مرثیه در ادورا شعر فارسی؛ پس از بخش درآمد، مرثیهسرایی در ادوار مختلف چون دورۀ سامانی، دیلیمیان و آلبویه، غزنوی، غزنوی دوم و سلجوقیان تا سلسلۀ پهلوی مورد بررسی قرار گرفته است.
بخش چهارم و بخش پایانی کتاب با عنوان؛ برجستهترین شاعران مرثیهسرای ایران؛ به بررسی آثار بیش از پنجاه شاعر از رودکی سمرقندی تا ملکالشعرا بهار اختصاص دارد. در این بخش مخاطب میتواند مرثیهسرایی شاعران نامی چون رودکی، فردوسی، سنایی غزنوی، سعری شیرازی، امیرخسرو دهلوی، حافظ شیرازی، حزین لاهیجی، محتشم کاشانی تا آثار شعرای کمترآشنا مانند؛ عمعق بخارایی، عبدلواسع جبلی، رشیدالدین وطواط، ابن حسام خوسفی و... را مطالعه کند.
سیر مرثیهسرایی در ایران از رودکی تا بهار، از جمله آثار منتشر شدۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی در سال ۱۴۰۳ است.
نظر شما