سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - سمیه نوری: ماه محرم و صفر در فرهنگ شیعیان یادآور بزرگترین و ماندگارترین حماسه تاریخ اسلام یعنی قیام عاشوراست؛ قیامی که با نام و یاد امام حسین(ع) معنا مییابد و قرنهاست الهامبخش آزادگی، حقطلبی و ایستادگی در برابر ظلم بوده است. در ایران این ماه تنها یک مناسبت مذهبی نیست بلکه بخشی عمیق از هویت فرهنگی و تاریخی مردم به شمار میآید و در هر منطقه جلوهای خاص و بومی به خود گرفته است.
استان کرمانشاه به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه پیشینه تاریخی غنی و پیوندهای مذهبی و فرهنگی گسترده از مهمترین کانونهای برگزاری آیینهای عزاداری محرم در غرب ایران محسوب میشود. نزدیکی این استان به عتبات عالیات و جایگاه آن در مسیرهای زیارتی بر عمق ارادت مردم این دیار به اهلبیت(ع) افزوده و سبب شده است که آیینهای سوگواری در آن با شور، نظم و شکوهی خاص برگزار شود.
در میان آثار تاریخی و مذهبی کرمانشاه تکیه بیگلربیگی و تکیه معاونالملک جایگاهی ممتاز دارند. این دو تکیه نهتنها از شاهکارهای معماری و هنر ایرانی به شمار میروند بلکه در طول تاریخ بهعنوان پایگاههای مهم برگزاری مراسم عزاداری و نمایش ارادت مردم به امام حسین(ع) نقش داشتهاند. تکیه بیگلربیگی با فضای سنتی و هویت آیینی خود و تکیه معاونالملک با کاشیکاریهای منحصربهفرد و روایتهای تصویری از واقعه کربلا هر یک نمادی از پیوند هنر، ایمان و تاریخ در فرهنگ عزاداری کرمانشاه هستند.
از اینرو بررسی آیینهای عزاداری ماه محرم در استان کرمانشاه بهویژه با محوریت این دو تکیه میتواند تصویری روشن از چگونگی تداوم فرهنگ عاشورا در این منطقه ارائه دهد؛ فرهنگی که در آن تاریخ، مذهب، هنر و هویت اجتماعی در هم تنیدهاند و همچنان در زندگی مردم این سرزمین حضوری پررنگ دارند.
کرمانشاه؛ پیوند ناگسستنی با فرهنگ زیارت
علیرضا مرادی بیستونی مولف، پژوهشگر و کارشناس میراث فرهنگی استان کرمانشاه با بیان اینکه این استان به دلیل قرارگیری در مسیر کربلا و عتبات عالیات، پیوندی ناگسستنی با فرهنگ زیارت دارد، گفت: این پیوند جغرافیایی، عزاداری را در کرمانشاه به فراتر از یک سنت مذهبی ساده تبدیل کرده و آن را به نهادی برای حفظ هویت شیعی تبدیل کرده است. در این میان تکیههای «معاونالملک» و «بیگلربیگی» فراتر از ابنیه تاریخی، قلب تپنده عزاداریهای شهر محسوب میشوند.
وی با بیان اینکه تکیههای استان کرمانشاه در اواخر حکومت قاجار و پس از تاسیس تکیه دولت توسط ناصرالدین شاه در تهران بنا شد، تصریح کرد: تکیه معاونالملک که در محله قدیمی آبشوران واقع شده توسط حسنخان معینی ساخته و بنا میشود و شامل سه قسمت زینبیه، عباسیه و حسینیه است که زینبیه محل قرارگیری بانوان است که در حجرههای بالایی قرار دارد و ناظر بر عزاداری آقایان در حیاط اصلی است و حسینیه محل حضور آقایان است.
تکیه معاونالملک؛ بزرگترین موزه مینیاتوری عاشورا
این مولف با اشاره به اینکه تکیه معاونالملک در سال ۱۳۵۴ ثبت ملی شده و کاشیکاریهای این مجموعه آن را به بزرگترین تکیه مینیاتوری جهان تبدیل کرده است، بیان کرد: تکیه معاونالملک فراتر از یک مکان عزاداری، یک «موزه زنده عاشورایی» است؛ آنچه این تکیه را از سایر بناهای مذهبی متمایز میکند، هنر کاشیکاری آن است. دیوارها با کاشیهای هفترنگ و برجسته داستانهای کربلا، وقایع تاسوعا و عاشورای حسینی، صحنههای نبرد، تدفین امام حسین(ع)، حضور حضرت زینب(س) در کوفه، قیام مختار و حماسههای شاهنامه و شخصیتهای تاریخی را روایت میکنند. این رویکرد یادآور روش «روضهخوانی تصویری» است؛ به طوری که حتی فرد بیسواد نیز با دیدن تصاویر صحنه نبرد امام حسین(ع) با مفاهیم ایثار و شهادت ارتباط مستقیم برقرار میکند.
وی ادامه داد: همانگونه که گفته شد تکیه معاونالملک شامل سه بخش زینبیه، عباسیه و حسینیه است که در بخش حسینیه آن بانی بنا شعری از «واله کرمانشاهی» با این مضمون آورده است که در این دو بیت عنوان شده این حسینیه برای عزاداری شهدای واقعه کربلا ساخته و وقف شده است.
این عزاخانه چو از حسن عمل گشت تمام
سال تاریخش واله ز لب بانی خواست
گفت بانیش معاون پی تاریخ بگو
کین حسینیه ز ما بهر عزای شهداست
معماری در خدمت تئاتر آیینی و سفر معنوی
مرادی بیستونی خاطرنشان کرد: در ایام محرم صحن این تکیه به میدانی برای برپایی مراسم سنتی تعزیه و شبیهخوانی تبدیل میشود و ساختار هندسی تکیه به گونهای طراحی شده که صدا در فضا به خوبی میپیچد و جمعیت انبوه عزادار تجربهای نزدیک به تئاتر آیینی را در آن تجربه میکنند. ایوانهای اطراف صحن فضایی برای نشستن بزرگان، روحانیون و عزاداران فراهم میکند که نوعی سلسلهمراتب سنتی را در مراسم حفظ میکند و این تالارها همچنین در روزهای عادی بهعنوان فضایی برای مطالعه و تماشای آثار هنری بنا عمل میکنند.
وی تاکید کرد: تکیه معاونالملک در قلب بافت تاریخی کرمانشاه قرار دارد و این موقعیت باعث شده که تکیه بخشی از فضا عمومی شهر باشد. در ایام محرم با شروع مراسم تکیه از یک بنای ساکن به مرکز ثقل فعالیتهای اجتماعی تبدیل میشود و عبور از کوچههای باریک شهر به سمت این تکیه خود نوعی سفر معنوی برای عزاداران است که در آن معماری شهر و آیینهای مذهبی در هم میآمیزند.
تکیه بیگلربیگی؛ درخشش نور و شکوه آیینهای سنتی
مرادی بیستونی در ادامه با بیان اینکه ساخت تکیه بیگلربیگی توسط عبداللهخان فراشباشی در سال ۱۳۰۹ آغاز و در سال ۱۳۱۵ پایان مییابد، اظهار کرد: در مجاورت مسجد جامع کرمانشاه، تکیه بیگلربیگی با آینهکاریهای خیرهکننده و معماری دوره قاجار فضایی روحانی برای عزاداران فراهم میآورد؛ این تکیه بیش از آنکه بر تصویرسازی تأکید داشته باشد بر فضای حضور تمرکز دارد.
وی با بیان اینکه تکیه بیگلربیگی مزین به کتیبهها، تزئینات و آیینهها است، افزود: یکی از خیرهکنندهترین ویژگیهای تکیه بیگلربیگی استفاده گسترده و ظریف از آینه کاری است؛ آینهکاریهای سقف و دیوارها در این تکیه، نور را به شکلی پراکنده و درخشان بازتاب میدهند و این ویژگی در ایام محرم زمانی که با نور شمع یا چراغهای سنتی مراسم برگزار میشود فضایی روحانی ایجاد میکند و این درخشش آینهها نمادی از پاکی و تجلی نور الهی در مسیر عاشورا است.
کارشناس میراث فرهنگی استان کرمانشاه با اشاره به تفاوت تکیه بیگلربیگی با معاونالملک خاطرنشان کرد: در حالی که در تکیه معاونالملک تمرکز بر تصویرسازی با کاشیکاری است، در بیگلربیگی تمرکز بر آیینهکاری است که باعث میشود عزادار در محیطی غرق در درخشش و سکوت معنوی قرار گیرد.
مرادی بیستونی تصریح کرد: در قسمت داخلی شاهنشین بخش فوقانی در داخل قاب گچی جمله «یا اباعبدالله الحسین» در تاریخ ۱۲۶۲ نوشته شده است و سقف حسینیه پوشش گنبدی دارد که نمای بیرونی شیروانی و داخلی آینهکاری است و در حیاط بزرگ این تکیه، آیینهایی مانند «زنجیرزنی» و «سینهزنی» با ضربآهنگی منظم و با رعایت سنتهای محلی کرمانشاه برگزار میشود؛ این آیینها در فضای محصور تکیه با صدای طبل و دمام هیبتی باشکوه به خود میگیرند که با شکوه معماری بنا همخوانی دارد.
دو روی یک سکه در فرهنگ کرمانشاه
میتوان گفت که تکیه معاونالملک و بیگلربیگی دو روی یک سکه در فرهنگ عزاداری کرمانشاه هستند. اگر معاونالملک با کاشیکاریهای خود روایتگر داستان کربلا و تاریخ است، تکیه بیگلربیگی با آینهکاریها و فضای حماسی خود تجربهکننده احساس و هیجان عاشورا است؛ یکی با تصویر ذهن را به یاد کربلا میاندازد و دیگری با نور و صوت روح را در فضای سوگواری غرق میکند.
نظر شما