امیررضا اصنافی، دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، درباره سفرش به استانبول و بازدید از برخی مراکز علمی و دانشگاهی و کتابخانه‌های این شهر، بیان کرد: استانبول را معمولاً با بناهای تاریخی، مساجد، بازارها، موزه‌ها و دانشگاه‌هایش می‌شناسیم؛ اما در میان این همه جاذبه فرهنگی، شبکه کتابخانه‌های عمومی شهر نیز شایسته توجه است.

وی با اشاره به سفر علمی اخیرش به استانبول و بازدید از برخی مراکز علمی و دانشگاهی این شهر ادامه داد: در این سفر توجه من به تجربه کتابخانه‌های عمومی منطقه «فاتح» جلب شد؛ تجربه‌ای که می‌تواند برای متخصصان حوزه کتابداری و مدیران فرهنگی در ایران نیز قابل تأمل باشد.

اصنافی، درباره کتابخانه‌های عمومی منطقه فاتح گفت: در منطقه فاتح، کتابخانه عمومی صرفاً مکانی برای نگهداری و امانت کتاب نیست. شهرداری «فاتح» طی سال‌های اخیر، شبکه‌ای از کتابخانه‌ها را در محله‌های مختلف این منطقه ایجاد کرده است. براساس گزارش رسمی سال ۲۰۲۵ شهرداری، این شبکه، ۱۳ کتابخانه را دربرمی‌گیرد که در میان آن‌ها، کتابخانه‌های عمومی، کتابخانه‌های محلی و کتابخانه‌های ویژه کودکان دیده می‌شود.

پاسخ متناسب به نیازهای متنوع کاربران

وی با بیان اینکه این کتابخانه‌ها با توجه به گروه سنی و نیاز کاربران، ساعات و ظرفیت‌های متفاوتی دارند، گفت: در میان این مجموعه، کتابخانه مرکزی فاتح (Fatih Merkez Kütüphanesi) جایگاه ویژه‌ای دارد. این کتابخانه، سال ۲۰۲۱ افتتاح شده و با ظرفیت ۴۰۶ نفر، ۹۰ میز مجهز به رایانه و خدمات شبانه‌روزی، یکی از نمونه‌های قابل توجه کتابخانه عمومی شهری در استانبول است. این کتابخانه در هفت روز هفته و ۲۴ ساعت شبانه‌روز به کاربران ۱۶ سال به بالا خدمات ارائه می‌کند.

دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی درباره ویژگی‌های این کتابخانه اظهار کرد: به نظر من مهم‌ترین ویژگی این کتابخانه، «۲۴ ساعته بودن» آن نیست؛ بلکه فلسفه‌ای است که پشت این نوع خدمات قرار دارد. کتابخانه در اینجا بخشی از زیرساخت آموزشی و اجتماعی شهر است. دانشجو یا پژوهشگر می‌تواند در ساعات مختلف شبانه‌روز به فضای مطالعه، اینترنت و رایانه دسترسی داشته باشد و از خدماتی مانند چاپ و کپی رایگان نیز استفاده کند. شهرداری فاتح اعلام کرده است که این خدمات در تمامی کتابخانه‌های این شبکه ارائه می‌شود.

به گفته اصنافی، در واقع، وقتی به فضای چنین کتابخانه‌ای نگاه می‌کنیم، با مفهوم متفاوتی از کتابخانه عمومی مواجه می‌شویم. کتابخانه دیگر فقط «محل دسترسی به کتاب» نیست؛ بلکه به فضای یادگیری، مطالعه، پژوهش، تعامل اجتماعی و استفاده از فناوری تبدیل شده است.

وی افزود: این رویکرد را می‌توان در سایر کتابخانه‌های شبکه فاتح نیز مشاهده کرد. برای مثال، کتابخانه «وطان» با ظرفیت ۳۴۰ نفر و بیست‌وپنج هزار و چهارصد و هشتاد و ۹ جلد کتاب، کتابخانه «داروشافاکا» با ظرفیت ۲۰۴ نفر و بیش از ۱۲ هزار جلد کتاب و کتابخانه «کالندرهانه» با ظرفیت ۲۵۰ نفر و بیش از ۱۳ هزار جلد کتاب، بخشی از همین شبکه هستند. در کنار آنها کتابخانه‌های کودک نیز برای گروه‌های سنی پایین‌تر فعالیت می‌کنند.

پیوند کتابخانه با زندگی شهری

این استاد دانشگاه شهید بهشتی، درباره ساعات خدمت رسانی کتابخانه‌های شبکه فاتح استانبول گفت: یکی از نکات جالب در این کتابخانه‌ها؛تنوع ساعات خدمات‌رسانی است. همه کتابخانه‌های این شبکه الزاماً ۲۴ ساعته نیستند؛ بلکه ساعات فعالیت آنها متناسب با گروه هدف و ماهیت کتابخانه تعیین شده است. برخی تا نیمه‌شب فعال‌اند، برخی در ساعات روز خدمات می‌دهند و کتابخانه‌های کودک نیز برنامه زمانی متفاوتی دارند. بنابراین با یک الگوی یکسان و متمرکز مواجه نیستیم؛ بلکه نوعی شبکه خدمات کتابخانه‌ای متناسب با نیاز جامعه محلی شکل گرفته است.

وی درباره برنامه‌های متنوع این شبکه کتابخانه‌ای اظهار کرد: شهرداری فاتح تلاش کرده است استفاده از کتابخانه را به فعالیت‌های فرهنگی و آموزشی نیز پیوند بزند. برای نمونه، در کتابخانه مرکزی فاتح سالن «علی قوشچی» برای برگزاری برنامه‌های مختلف اختصاص یافته است. به این ترتیب، کتابخانه فقط فضای ساکت مطالعه نیست؛ بلکه می‌تواند میزبان نشست، برنامه فرهنگی و فعالیت آموزشی نیز باشد.

اصنافی درباره خلاقیت‌های اداره این کتابخانه‌های عمومی عنوان کرد: موضوع دیگری که از منظر مدیریت کتابخانه اهمیت دارد، استفاده از داده برای مدیریت ظرفیت است. شهرداری فاتح سامانه‌ای برای نمایش میزان لحظه‌ای استفاده از کتابخانه‌های خود راه‌اندازی کرده است.این نکته از دیدگاه علم اطلاعات و دانش‌شناسی بسیار مهم است؛ زیرا نشان می‌دهد مدیریت کتابخانه می‌تواند از سطح «اداره فیزیکی کتابخانه» به سمت مدیریت داده‌محور خدمات حرکت کند.

وی افزود: وقتی مدیر کتابخانه بداند در چه ساعت‌هایی تقاضا برای میز مطالعه افزایش می‌یابد، کدام کتابخانه‌ها ظرفیت خالی دارند و کاربران بیشتر از چه نوع خدماتی استفاده می‌کنند، تصمیم‌گیری برای تخصیص منابع، نیروی انسانی و حتی توسعه فضا می‌تواند دقیق‌تر انجام شود.

این متخصص علم اطلاعات و دانش ‌شناسی با تاکید بر اینکه از منظر حرفه‌ای، تجربه فاتح یک پیام مهم دارد، گفت: کتابخانه عمومی زمانی می‌تواند در زندگی روزمره مردم حضور مؤثر داشته باشد که خودش را با ریتم زندگی آنان تطبیق دهد. دانشجو ممکن است شب مطالعه کند. پژوهشگر ممکن است در ساعات غیراداری نیاز به فضای کار داشته باشد. نوجوان ممکن است به محیطی امن برای مطالعه و یادگیری نیاز داشته باشد و کودک نیز به فضایی متفاوت از کتابخانه بزرگسالان احتیاج داشته باشد. شبکه کتابخانه‌های فاتح تلاش کرده است برای این نیازهای متنوع، خدمات متناسب طراحی کند.

اصنافی با اشاره به اینکه به نظر می‌رسد چند اصل از این تجربه ارزش بررسی بیشتری دارد، گفت: توسعه کتابخانه‌های محلی به جای تمرکز همه خدمات در یک کتابخانه مرکزی؛ توجه به گروه‌های سنی مختلف؛ ایجاد فضای مطالعه در ساعات متناسب با نیاز کاربران؛ تلفیق خدمات کتابخانه‌ای با برنامه‌های فرهنگی و آموزشی؛ استفاده از فناوری و داده برای مدیریت خدمات؛ و مهم‌تر از همه، نگاه کردن به کتابخانه به عنوان بخشی از زیرساخت فرهنگی و آموزشی شهراز نکات بسیار مهمی است که باید به آن توجه کرد.

کتابخانه‌ای موفق است که جایگاه خود را در زندگی مردم پیدا کند

اصنافی در باره نقش شهرداری در توسعه کتابخانه‌های عمومی اظهار کرد: در این میان، نقش شهرداری نیز قابل توجه است. زمانی که مدیریت شهری، کتابخانه را در کنار سایر خدمات عمومی شهر قرار می‌دهد، کتابخانه از یک نهاد حاشیه‌ای فرهنگی به یکی از اجزای برنامه‌ریزی شهری تبدیل می‌شود. در تجربه فاتح، توسعه شبکه کتابخانه‌ها بخشی از سیاست‌های فرهنگی و خدمات اجتماعی شهرداری است و همین نگاه، امکان گسترش خدمات را فراهم کرده است. گزارش رسمی شهرداری نیز کتابخانه‌ها را در چارچوب فعالیت‌های خدماتی و فرهنگی خود دنبال می‌کند.

وی تاکید کرد: شاید بتوان مهم‌ترین درس این تجربه را در یک جمله خلاصه کرد؛کتابخانه عمومی موفق الزاماً کتابخانه‌ای نیست که فقط کتاب بیشتری داشته باشد؛ کتابخانه‌ای است که بتواند جایگاه خود را در زندگی واقعی مردم پیدا کند. تجربه کتابخانه‌های شهرداری فاتح استانبول نشان می‌دهد که کتابخانه می‌تواند هم‌زمان فضای مطالعه، دسترسی به فناوری، محیط یادگیری، مرکز فعالیت فرهنگی و بخشی از زیرساخت اجتماعی شهر باشد، چنین نگاهی، کتابخانه را از یک ساختمان حاوی کتاب به یک خدمت عمومی زنده و پویا تبدیل می‌کند؛ خدمتی که می‌تواند از صبح تا نیمه‌شب و حتی، در برخی موارد، در تمام ساعات شبانه‌روز در کنار شهروندان باشد.

اصنافی افزود: در این حالت؛ این کتابخانه توانسته است مفهوم کتابخانه را از فضایی برای نگهداری کتاب‌ها به فضایی برای یادگیری، پژوهش، زندگی آگاهانه تبدیل کند و شهرداری استانبول یک سرمایه گذاری فرهنگی برای توسعه سرمایه انسانی شهروندان خود کرده است.

کتابخانه‌ای برای تربیت و توسعه شهروندان آگاه

دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی درباره تاریخچه تاسیس کتابخانه عمومی فاتح گفت: کتابخانه عمومی فاتح متعلق به شهرداری استانبول است. این کتابخانه در سال ۲۰۲۱ افتتاح شده و از نظر امکانات، بیشتر شبیه یک کتابخانه عمومی مدرن با تمرکز بسیار زیاد بر مطالعه و پژوهش دانشجویان است.

وی افزود: شهرداری فاتح آن را در چارچوب شبکه کتابخانه‌های خود اداره می‌کند. این کتابخانه در تمام طول هفته و ۲۴ ساعته باز است. ظرفیت پذیرش حدود ۴۰۰ کاربر را دارد. فقط شهروندان ترکیه می توانند از آن کتابخانه استفاده کنند. کتابخانه دارای امکاناتی نظیر کامپیوتر، Wi-Fi رایگان، چاپ رایگان، فتوکپی رایگان و فضای مطالعه دارد. همچنین در این کتابخانه برنامه‌های فرهنگی و آموزشی برگزار می شود. در حقیقت شهرداری استانبول توانسته است فضایی را در شهر برای سرمایه گذاری فرهنگی برای توسعه و تربیت شهروندای اگاه ایجاد نماید.

حافظه تجاری استانبول در یک کتابخانه زنده است

اصنافی با بیان اینکه در استانبول، گاهی کافی است از یک خیابان عبور کنیم تا با بخشی از تاریخ چندصدساله این شهر مواجه شویم، اظهار کرد: البته برخی بناها فقط تاریخ را به نمایش نمی‌گذارند؛ بلکه بخشی از آن را حفظ و در اختیار نسل امروز قرار می‌دهند.کتابخانه «درسعادت (Dersaadet Kütüphanesi) »در ساختمان تاریخی لیمان‌هان (Liman Han) یکی از همین مکان‌هاست.

وی با اشاره به بازدید از این کتابخانه عنوان کرد: وقتی به به انتهای بازار بزرگ استانبول رسیدم، نخستین چیزی که توجه مرا جلب کرد، پیوند بسیار زیبای میان معماری تاریخی بنا و کارکرد امروزی آن بود. ساختمان تاریخی لیمان‌هان اکنون به فضایی برای مطالعه، پژوهش و دسترسی به منابع اطلاعاتی تبدیل شده است؛ گویی بخشی از گذشته شهر، خود را با نیازهای اطلاعاتی امروز تطبیق داده است.

اصنافی در ادامه اظهار کرد: کتابخانه«درسعادت» زیر نظر اتاق بازرگانی استانبول (İstanbul Ticaret Odası) شکل گرفته است؛ نهادی که بیش از یک قرن در عرصه اقتصادی و تجاری استانبول فعالیت داشته است. همین پیشینه باعث شده است که این کتابخانه هویت متفاوتی نسبت به بسیاری از کتابخانه‌های عمومی یا دانشگاهی داشته باشد.

اینجا «تجارت» یک موضوع نیست؛ بخشی از فلسفه شکل‌گیری کتابخانه است

دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی درباره موضوع تخصصی تجارت و ارتباط با شکل گیری این کتابخانه اظهار کرد: اینجا «تجارت» یک موضوع مجموعه‌ای نیست؛ بلکه بخشی از فلسفه شکل‌گیری کتابخانه است مجموعه کتابخانه شامل منابع گسترده‌ای در زمینه اقتصاد، تجارت، تاریخ استانبول و انتشارات اتاق بازرگانی استانبول است. در کنار منابع جدید، مجموعه‌ای از آثار تاریخی و کمیاب نیز نگهداری می‌شود. وجود منابع به زبان‌های ترکی، عثمانی، انگلیسی، فرانسوی و آلمانی، این مجموعه را برای پژوهش درباره تاریخ اقتصادی و اجتماعی استانبول و ترکیه ارزشمند می‌کند.

وی افزود: البته اهمیت «درسعادت» فقط در تعداد کتاب‌های آن خلاصه نمی‌شود. یکی از ویژگی‌های قابل توجه این کتابخانه، ترکیب منابع چاپی، منابع تاریخی و خدمات دیجیتال است. بخشی از روزنامه‌ها و نشریات تاریخی دیجیتال‌سازی شده‌اند و پژوهشگر می‌تواند از طریق منابع دیجیتال نیز به بخشی از این میراث اطلاعاتی دسترسی پیدا کند.

اصنافی، با بیان اینکه این موضوع از منظر علم اطلاعات و دانش‌شناسی اهمیت ویژه‌ای دارد، عنوان کرد: کتابخانه‌ای که منابع تاریخی خود را صرفاً در قفسه نگهداری کند، در واقع فقط بخشی از وظیفه خود را انجام داده است. ارزش واقعی زمانی ایجاد می‌شود که این منابع حفاظت، سازماندهی، توصیف، دیجیتال‌سازی و در نهایت قابل کشف و دسترس‌پذیر برای پژوهشگر شوند.از این منظر، «درسعادت» را می‌توان نمونه‌ای از پیوند میان کتابخانه، آرشیو و میراث مستند دانست.

وی افزود: موضوع دیگری که در بازدید از این کتابخانه توجه مرا جلب کرد، ارتباط آن با دانشگاه و جامعه علمی بود. کتابخانه در عین آنکه از سوی اتاق بازرگانی استانبول پشتیبانی می‌شود، مورد استفاده دانشجویان و استادان دانشگاه تجارت استانبول نیز قرار می‌گیرد و امکان استفاده پژوهشگران و علاقه‌مندان از منابع آن فراهم شده است.

این استاد دانشگاه شهید بهشتی گفت: این الگو یک پرسش مهم را پیش روی ما قرار می‌دهد و آن این است آیا کتابخانه‌های تخصصی سازمان‌ها و نهادهای اقتصادی باید صرفاً به کارکنان همان سازمان خدمات بدهند؟تجربه «درسعادت» نشان می‌دهد که یک نهاد تخصصی می‌تواند مجموعه اطلاعاتی خود را به بخشی از زیرساخت پژوهشی شهر تبدیل کند.در چنین الگویی، منابعی که در یک سازمان تولید یا گردآوری شده‌اند، می‌توانند برای جامعه علمی و پژوهشی نیز ارزش‌آفرین باشند.

وی افزود: این کتابخانه به هر کاربری که بخواهد در حوزه تجارت و اقتصاد مطالعه و پژوهش کند، خدمات ارائه می کند. تمام خدمات آن نیز رایگان است. بیش از ۲ میلیون منبع الکترونیکی وجود دارد که افراد می‌توانند به شکل حضوری و الکترونیکی از آن به صورت رایگان استفاده کنند. عضویت در آن بسیار ساده است و نیازی به طی کردن مراحل اداری زیادی نیست.

نقش شهرداری و اتاق بازرگانی استانبول در پشتیبانی از کتابخانه عمومی

اصنافی تاکید کرد: البته نقش اتاق بازرگانی استانبول نیز در ایجاد و پشتیبانی از این کتابخانه قابل توجه است. یک نهاد اقتصادی، بخشی از منابع و حافظه سازمانی و تخصصی خود را به یک فضای عمومی‌تر برای دانش و پژوهش پیوند زده است.

دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی با اشاره به اینکه کتابخانه «درسعادت» تلاقی چند مفهوم اقتصاد، تجارت، تاریخ، میراث مستند، کتابخانه، آرشیو و فناوری اطلاعات است، گفت: این ترکیب است که به چنین کتابخانه‌ای هویت می‌دهد. از سوی دیگر، انتخاب ساختمان تاریخی لیمان‌هان برای استقرار کتابخانه نیز معنای خاصی دارد.

اصنافی افزود:حفاظت از میراث معماری زمانی ارزش بیشتری پیدا می‌کند که بنا بتواند همچنان در زندگی اجتماعی و فرهنگی شهر نقش داشته باشد. در اینجا، یک ساختمان تاریخی صرفاً به عنوان یک شیء موزه‌ای حفظ نشده، بلکه به فضایی برای مطالعه و تولید دانش تبدیل شده است. شاید بتوان این رویکرد را نوعی «احیای میراث از طریق دانش» نامید.

وی با اشاره به اینکه به عنوان پژوهشگر حوزه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، جذاب‌ترین بخش این تجربه همین نکته بود که کتابخانه «درسعادت» نشان می‌دهد که حفاظت از میراث مکتوب الزاماً به معنای جدا کردن آن از زندگی امروز نیست. برعکس، می‌توان میراث را حفظ کرد و هم‌زمان آن را سازماندهی، دیجیتال‌سازی و در خدمت پژوهش قرار داد.

شهرها فقط با ساختمان‌ها و خیابان‌هایشان حافظه خود را حفظ نمی‌کنند

دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی با تاکید بر اینکه البته هر تجربه‌ای نیازمند توجه به زمینه اجتماعی و سازمانی خود است و نمی‌توان یک مدل را بدون تغییر در محیط دیگری اجرا کرد اما می‌توان از اصول آن الهام گرفت، اظهار کرد: این کتابخانه یادآور این نکته بود که شهرها فقط با ساختمان‌ها و خیابان‌هایشان حافظه خود را حفظ نمی‌کنند؛ کتاب‌ها، اسناد، روزنامه‌ها، گزارش‌ها و کتابخانه‌ها نیز حافظه شهرها هستند و شاید «درسعادت» نمونه‌ای زیبا از این حقیقت باشد که گاهی برای شناخت اقتصاد و تاریخ یک شهر، باید به کتابخانه آن شهر رفت.