سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - شنو نوری: بررسی فرهنگ عامه کردستان نشان میدهد که مفاهیم عاشورایی در لایههای مختلف زندگی مردم بازتاب یافته است؛ ارزشهایی همچون وفاداری، ایستادگی در برابر ظلم، حمایت از حق و مسئولیتپذیری اجتماعی که نه تنها در آیینهای مذهبی، بلکه در ادبیات شفاهی، روایتهای محلی، اشعار و حتی ضربالمثلهای منطقه نیز دیده میشوند.
ارادت به خاندان پیامبر اسلام(ص) و واقعه عاشورا در قالب سنتها، آیینهای جمعی، نذرها و روایتهای شفاهی در تار و پود زندگی مردم تنیده شده است. آیینهای محرم در کردستان بیش از آنکه ساختاری مشابه برخی استانهای شیعهنشین داشته باشد، واجد هویتی فرهنگی و اجتماعی است؛ هویتی که از شهرهای مرکزی تا روستاهای دورافتاده، فرصتی برای بازسازی پیوندهای اجتماعی و یادآوری مفاهیم اخلاقی و انسانی فراهم میکند.
نذر و اطعام؛ محور همبستگی اجتماعی
در بسیاری از مناطق کردستان، آیینهای محرم با محوریت مجالس ذکر، وعظ، روایت واقعه عاشورا و گردهماییهای مردمی برگزار میشود. در این میان، سنت اطعام و نذری جایگاه ویژهای دارد؛ خانوادهها در روزهای تاسوعا و عاشورا با پخت غذاهای نذری، آن را میان همسایگان، نیازمندان و شرکتکنندگان در مراسم توزیع میکنند. این سنت علاوه بر کارکرد مذهبی، به گفته پژوهشگران یکی از مهمترین ابزارهای تقویت همبستگی اجتماعی در جامعه محلی است.
در شهرستانهای قروه، بیجار و بخشهایی از کامیاران، آیینهای محرم با گستردگی بیشتری برگزار میشود. مشارکت مردم در مجالس مذهبی، نذرهای جمعی و حضور در برنامههای آیینی، نشان میدهد این ماه در زندگی اجتماعی مردم این مناطق جایگاهی ویژه دارد.
در کوچهها و محلههای قدیمی این شهرها، فضای نذر و اطعام در روزهای محرم به شکل محسوسی دیده میشود؛ فضایی که در آن همدلی و مشارکت اجتماعی به محور اصلی رفتارهای جمعی تبدیل میشود.
آیینهای بومی؛ از گلگیران تا سوگ جمعی
در میان آیینهای بومی مرتبط با ماه محرم در کردستان، برخی سنتهای کهن همچنان در حافظه جمعی مردم باقی ماندهاند. از جمله این آیینها، مراسم «گلگیران» در برخی مناطق بهویژه بیجار و روستاهای اطراف آن است؛ آیینی که در آن عزاداران با گلآلود کردن نمادین چهره یا لباس خود، نوعی مشارکت عاطفی در سوگ را به نمایش میگذارند.
محرم در بستر فرهنگ اهل سنت کردستان
در کردستان که اکثریت جمعیت آن را اهل سنت تشکیل میدهند، آیینهای محرم و صفر بیشتر در قالب احترام به خاندان پیامبر اسلام(ص) و تأکید بر ارزشهای مشترک اسلامی معنا پیدا میکند. این آیینها کمتر ساختارهای پیچیده مناسکی دارند و بیشتر بر مشارکت مردمی، مجالس دینی و رفتارهای اجتماعی استوار هستند.
این ویژگی سبب شده است محرم در کردستان بیش از آنکه عامل تمایز باشد، به بستری برای همگرایی اجتماعی تبدیل شود.
روایت پژوهشگر؛ ضرورت ثبت پیش از فراموشی
رحمت کریمی، پژوهشگر حوزه فرهنگ و آیینهای بومی در این زمینه به خبرنگار ایبنا گفت: بخش مهمی از آیینهای عزاداری محرم و صفر در کردستان هنوز به صورت علمی ثبت نشده و بخش قابل توجهی از این میراث در قالب روایتهای شفاهی در معرض فراموشی قرار دارد.
به گفته او، این آیینها تنها مناسک مذهبی نیستند بلکه بخشی از تاریخ اجتماعی مردم کردستان محسوب میشوند و باید به صورت علمی گردآوری و مستندسازی شوند.
کریمی ادامه داد: بسیاری از روایتها، خاطرات محلی و سنتهای مرتبط با محرم هنوز در میان نسلهای قدیمی باقی مانده و اگر ثبت نشوند، بخشی از حافظه فرهنگی منطقه از بین خواهد رفت.
وی همچنین معتقد است با وجود تغییرات اجتماعی، آیینهای محرم همچنان در زندگی مردم جاری هستند و از مجالس مذهبی تا نذرهای مردمی، بخشی زنده از فرهنگ اجتماعی استان را تشکیل میدهند.
میراثی زنده در دل تغییرات اجتماعی
با وجود تحولات سبک زندگی، آیینهای محرم در کردستان همچنان حضوری فعال دارند. از سفرههای نذری در قروه و بیجار تا گردهماییهای مردمی در شهرها و روستاها، همه نشان میدهد این آیینها فراتر از مناسک مذهبی، بخشی از حافظه فرهنگی و اجتماعی مردم شدهاند.
در نهایت، عزاداریهای محرم و صفر در کردستان را میتوان آیینی دانست که در بستر فرهنگ اهل سنت این استان، به نمادی از همبستگی اجتماعی، اخلاق جمعی و میراث فرهنگی تبدیل شده است؛ میراثی که ثبت و معرفی آن میتواند به شناخت بهتر فرهنگ بومی و غنای فرهنگی کشور کمک کند.
نظر شما