خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)– نگار فیض‌آبادی؛ جیکوب بریکا تدوینگر، تهیه‌کننده، کارگردان و مدرس مستند است و در کتاب «مستند چگونه کار می‌کند» (How Documentaries Work) به این موضوع می‌پردازد که مستندساز یک ثبت‌کننده‌ی منفعل نیست بلکه دائم درحال انتخاب استراتژیک است.

کتاب شامل مثال‌های زیادی است و طیف گسترده‌ای از آثار غیرداستانی معاصر، از جمله سریال‌های مستند، مستندهای تلویزیونی، سریال‌های بدون فیلمنامه و مستندهای آوانگارد معاصر را پوشش می‌دهد.

لحن کتاب ساده و روان است و به دلیل نمونه‌های زیاد، حوصله‌تان از خواندن سر نمی‌رود. از مستند «زندگی با مایکل جکسون» گرفته است تا مثال‌هایی از مستندهای نشنال جئوگرافیک در این کتاب آمده است.

نکته‌ی جالبی که نویسنده از آن می‌گوید، نوعی «افشاگری رازها» است. می‌نویسد: با یکی از کارگردان‌ها تماس گرفتم تا درباره‌ی نوشتن جزئیات یکی از سکانس‌ها از او اجازه بگیرم که با خنده گفت: «اوه، جیکوب! می‌خوای همه‌ی رازهای ما رو لو بدی!» بنابراین روایت جیکوب بریکا از دل تجربه می‌آید و نوشته‌هایش با کتاب‌های علمی دانشگاهی متفاوت است.

فصل اول به «مواد خام» اختصاص دارد که به مستند محض، مصاحبه‌ها، تصاویر آرشیوی، بازسازی‌ها و انیمیشن‌ها، راوی و گفتار متن و پانویس‌ها می‌پردازد.

اینکه چطور تصاویر و روایت‌ها می‌توانند در خدمت معنا باشند، سوالی‌ست که در فصل دوم به آن پاسخ می‌دهد. آن‌طور که نویسنده می‌گوید، شما می‌توانید «مانند یک جادوگر که ارواح را از شی بی‌جان فرا می‌خواند»، به کمک تصاویر سراغ خلق معنا بروید!

اگر حقیقت محض در یک دست‌تان باشد و هنر روایت‌گری در دست دیگرتان، فرصت دارید تا داستان‌تان را به کمک رسانه تعریف کنید. درواقع به کمک روایت‌گری، روابط میان واقعیت‌های بی‌جان و خام را نشان می‌دهید و تصویر داستانی خوش‌ساخت را در ذهن مخاطب شکل می‌دهید.

نمونه‌اش مربوط به مستند «ماشین زمانِ ما» است که به چیستی یک مسئله می‌پردازد. زمانی که تصویری از سونوگرافی یک نوزاد در رحم نمایش داده می‌شود و صدایی می‌گوید: «فرزند عزیزم چگونه تو را به این دنیا معرفی کنم؟» این تصویر در کنار صحنه‌های دیگر قرار است تم جدیدی از مرگ و زوال را معرفی کند. در کنار تصاویر اهمیت راوی را هم نباید از قلم انداخت؛ کسی که گاهی با لحن هشداردهنده توجه مخاطب را جلب می‌کند و کشش تماشا را بالا می‌برد.

مستندساز به کمک «قاب‌بندی حضور» رابطه‌ی میان فیلم‌ساز، دوربین و سوژه‌ها را توسعه می‌دهد. نویسنده از آستانه‌ی قرن بیستم روایت می‌کند که مردم برای عکس گرفتن می‌گفتند «به دوربین نگاه کن» اما بعدها تمایلی شکل گرفت که اتفاقا به سوژه تاکید می‌کرد «به دوربین نگاه نکن.» قاب‌بندی حضور و تنظیم دوربین موضوعی است که کمک می‌کند مخاطب تجربه‌ای بی‌واسطه از مستند داشته باشد.

در بخشی از کتاب می‌خوانیم: «مستندها نوعی کلاژ هستند، برشی ناپیوسته از تجربه که یکی پس از دیگری می‌آید، مجموعه‌ای آشفته از بخش‌هایی از مصاحبه‌ها، کلیپ‌های آرشیوی، لحظات واقعی، بازسازی‌ها، نوشته‌ها و گرافیک‌های روی صفحه. بااین حال برای ایجاد اثری مطلوب -تجربه‌ای منسجم از شگفتی، درام و غافلگیری- سازنده‌ی مستند باید لبه‌های سخت این کلیپ‌های مجزا را نرم و هماهنگ کند. در این صورت مستند نیاز به جریان دارد.»

جزئیاتی که به کارتان می‌آید

ما با دیدن مستند پیش خودمان می‌گوییم تمام صحنه‌ها اتفاق افتاده‌اند اما «زمان» در مستندهای مختلف می‌تواند به شکل‌های متنوع روی تجربه‌ی مخاطب تاثیر بگذارد. زمان موضوعی است که نویسنده مفصل به آن می‌پردازد.

اگر به جزئیات اهمیت می‌دهید و می‌خواهید معلمی کارکشته نکته‌های ظریف را به شما بگوید، در این کتاب راه‌حلش را پیدا می‌کنید. عنوان باید چطور باشد، چه افکت‌هایی لازم است، زیرنویس‌ها باید چگونه باشند و... نکته‌هایی هستند که کتاب به آنها می‌پردازد.

در یکی از فصل‌های کتاب «مستند چگونه کار می‌کند» طرز استفاده از اسناد و اطلاعات ژورنالیستی آمده است؛ طوری که مستندساز بتواند با حذف عوامل حواس‌پرت‌کن توجه مخاطب را جلب کند. نمونه‌اش مستند: تایگر کینگ: قتل، جنابت و جنون» است.

آیا می‌شود چند قسمت از یک مستند را یک‌جا آن هم در سینما تجربه کرد؟ بله! این معجزه‌ی صدا در ساخت مستند است که می‌تواند مخاطب را میخکوب کند. نویسنده از پیتر آلبرختسن، طراح صدا، نقل می‌کند: «صدا تاثیر عظیمی بر درک احساسی ما از یک صحنه دارد.» موسیقی ابزار دیگری است که به ایجاد برداشتی خاص و تجربه‌ای ظریف و پیچیده کمک می‌کند.

یک خبر بد یک خبر خوب

نویسنده در پایان کتاب، غافلگیری جالبی ایجاد می‌کند وقتی می‌نویسد: «امید من این است که توانسته باشم بعضی از رازهای مستند را روشن کنم اما خبر بدی دارم: بسیاری از آنچه گفته‌ام به زودی اشتباه از آب درخواهد آمد! زبان فیلم مانند هر زبان دیگری یک سیستم ثابت نیست.»

خبر خوب اینکه درنهایت اگر بعد از این کتاب، مستندی را ببینید فرصت دارید تجربه‌تان را بازنگری کنید و طبق گفته‌ی کتاب از خودتان بپرسید: «درواقع چه چیزی دیدم؟»

این کتاب برای شما مناسب است اگر سوژه و ایده‌ای برای ساخت مستند دارید، روزنامه‌نگار تصویری هستید، سینما علاقه‌ی جدی‌تان است و می‌خواهید بدانید چطور می‌شود به کمک تصاویر و فیلم‌های خام به روایت‌های مجذوب‌کننده برسید.

نشر نیماژ کتاب «مستند چگونه کار می‌کند» نوشته‌ی جیکوب بریکا، را با ترجمه‌ی فاطمه رسول‌زاده در سال ۱۴۰۴ در ۱۹۹ صفحه و با قیمت ۴۰۰ هزار تومان منتشر کرده است.