عاشور حسنزاده عرب مترجم، مدرس دانشگاه و پژوهشگر خوزستانی در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در اهواز با تشریح اینکه در زمان بحران، نیازهای اطلاعاتی و روانی انسانها دستخوش تغییرات اساسی میشود و این تغییرات مستقیماً بر الگوی مطالعه انسانها تأثیر میگذارد، عنوان کرد: در این شرایط، نخستین و مهمترین گروه کتابهایی که مورد توجه قرار میگیرد، آثار متعلق به جنگ است. مردم عطش زیادی برای درک آنچه میگذرد، دارند و به دنبال منابعی میگردند که بتواند واقعیتهای جنگ را برایشان روشن کند. برهمین اساس میتوان کتابهای دوران جنگ را متشکل از خاطرات رزمندگان، تحلیلهای نظامی، کتابهای خبرنگاران جنگی و تاریخنگاریهای رسمی و غیررسمی برشمرد.
کتاب «دا» نماد مقاومت زنان و کودکان در جنگ تحمیلی
حسنزاده عرب بیان کرد: وقتی کتابدار کتابخانه عمومی بودم، کتاب «دا» نوشته سیده زهرا حسینی که خاطرات یک دختر نوجوان از بمباران شهرها بود، به نمادی از مقاومت زنان و کودکان تبدیل شد و میلیونها نسخه از کتاب فروش رفت و در کتابخانهها مدام امانت داده میشد به گونهای که درخواست نسخه دوم و سوم را میدادم تا لیست انتظار این کتاب کمتر شود و همه بتوانند آن را بخوانند.
وی دومین گروه پرطرفدار کتابها در دوران جنگ را کتابهای مذهبی و معنوی دانست و افزود: در شرایط بحرانی و پراسترس جنگ، انسانها بهطور طبیعی به سوی منابع آرامشبخش و معناگرایانه جذب میشوند. قرآن، حدیث، کتابهای اخلاقی و عرفانی که به تبیین رنج از منظر الهی میپردازند، مورد استقبال گسترده قرار میگیرند.
مترجم خوزستانی، شعر و ادبیات مقاومت را در رده سوم این تقسیمبندی برشمرد و گفت: اشعار حماسی، ملی و میهنپرستانه روحیه مقاومت و ایستادگی را تقویت میکنند و در نهایت، کلاسیکهای ادبیات جهان که به موضوعات انسانی، جنگ و صلح میپردازند نیز خوانندگان خاص خود را دارند؛ مانند «جنگ و صلح» تولستوی که توسط بسیاری خوانده شد.
مطالعه کتابهای جیبی رزمندگان در سنگرها
پژوهشگر خوزستانی، تغییر میزان مطالعه در دوران جنگ را پدیدهای چندبُعدی دانست و تاکید کرد: برای سنجش مطالعه در زمان جنگ، نمیتوان پاسخ یکسانی برای همه جوامع و اقشار ارائه داد. از یک سو، برخی گروهها و افرادی که در مناطق جنگی زندگی میکنند به دلیل بیکاری اجباری و انتظار طولانی، زمان بیشتری برای مطالعه پیدا میکنند. در جنگ تحمیلی رزمندگان در زمانهای انتظار در سنگرها، به مطالعه روی میآوردند و کتابهای کوچک و جیبی بسیار محبوب بود. از سوی دیگر، شرایط اقتصادی نامساعد، کمبود کتاب، تعطیلی کتابخانهها و کمبود امکانات فرهنگی میتواند مانع از مطالعه شود.
وی ادامه داد: تغییر کیفیت و نوع مطالعه نیز از ویژگیهای بارز این دوران است که امری طبیعی به نظر میرسد. در شرایط عادی، افراد ممکن است به رمانهای عامهپسند یا کتابهای سرگرمی بپردازند، اما در دوران جنگ، بر موضوعات جدی و کاربردیتر متمرکز میشوند. خواندن برای فرار از واقعیت افزایش مییابد و کتابهای تخیلی، علمی-تخیلی و ماجراجویی که ذهن را از رنج روزمره دور میکند، مخاطبان بیشتری پیدا میکنند.
حسنزاده عرب با اشاره به جنگ جهانی دوم در انگلستان و پیشنهاد مطالعه کتاب «چرا جنگ»، بیان کرد: در جنگ جهانی دوم با وجود بمبارانها، کتابخانههای سیار به روستاها اعزام میشد و آمار امانت کتاب افزایش یافت؛ مردم برای فرار از وحشت بمباران، به این کتابها پناه میبردند. در این راستا میتوان به کتاب گفتوگوی (نامهمحور) «چرا جنگ؟» نوشته آلبرت اینشتاین و زیگموند فروید اشاره کرد. این دو در آستانه جنگ جهانی دوم با هم نامهنگاری میکنند و در باب ریشههای جنگ، خشونت سازمانیافته و ناتوانی نهادهای بینالمللی در مهار غرایز ویرانگر انسان با هم سخن میگویند. این کتاب کوچک کم حجم پرسشی اضطرابآلود در ذهن خواننده ایجاد میکند: آیا جهان بار دیگر در آستانه تکرار فاجعهای است که آن دو غول فکر، با تمام توان در پی جلوگیری از آن بودند؟
ادبیات جهان به درک عمیقتری از رنجهای مشابه انسانها در نقاط دیگر جهان کمک میکند
حسنزاده عرب نقش ادبیات و بهویژه ادبیات جهانی در دوران جنگ را ایفای نقشی بیبدیل در تبیین تجربیات انسانی، ایجاد همبستگی بینالمللی و حفظ حافظه تاریخی بیان کرد و افزود: نخست، ادبیات جهانی تجربیات جنگ را از زبان نویسندگان دیگر ملل منعکس میکند و به خوانندگان کمک میکند تا درک عمیقتری از رنجهای مشابه انسانها در نقاط دیگر جهان پیدا کنند. به شخصه در جنگ رمضان که به کشورمان تحمیل شده کتاب «صلحی که همه صلحها را برباد داد» نوشتۀ دیوید فرامکین را خواندم؛ اثری که نه تنها تاریخ را روایت میکند، بلکه برای درک وضعیت امروز خاورمیانه بسیار مناسب است. این کتاب به ما نشان میدهد که چگونه تصمیمات استعماری یک قرن پیش، هنوز در حال رقم زدن سرنوشت میلیونها انسان در منطقه هستند. در کل ادبیات جهانی نقش مهمی در حفظ حافظه جمعی و جلوگیری از فراموشی وقایع جنگ دارد.
وی گفت: نویسندگان بزرگ با ثبت تجربیات بشری در شرایط بحرانی، درسهایی را برای نسلهای آینده به ارث میگذارند. ادبیات میتواند به عنوان ابزاری برای صلحطلبی و ضدجنگ عمل کرده و با نشان دادن وحشتها و پیامدهای ویرانگر جنگ بر زندگی انسانها، ذهنها را علیه خشونت و درگیری نظامی تربیت کند.
نظر شما