سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، پیش از آنکه سال ۱۳۱۳ سنگبنای دانشگاه تهران نهاده شود، «دارالمعلمین» شکل گرفته بود. کتابخانه دانشکده ادبیات، با قدمتی که به سال ۱۲۹۸ بازمیگردد، ۱۶ سال پیرتر از خودِ دانشگاه تهران است. این ریشه کهن موجب شده، گنجینهای کمنظیر در آن گردآوری شود.
کتاب «فهرست منابع غیرکتابی کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران» که به همت انتشارات دانشگاه تهران منتشر شده، حاصل تلاش، برای نجات منابعی است که از طریق واسپاری، خرید از ناشران مختلف ازجمله ناشران اروپایی و مصری، یا اهدای بزرگان فرهنگ ایران به این مرکز رسیده است. در این فهرست، رد پای چهرههایی چون «علیاصغر حکمت» و دیگر فرهیختگان تاریخ معاصر دیده میشود؛ افرادی که با نگاهی ژرف، حتی یک گزارش اداری یا یک مقاله چند صفحهای را به عنوان بخشی از هویت ملی حفظ کردند. کتاب، فهرست هزار و ۶۲۷ عنوان از منابع غیرکتابی قدیمیترین کتابخانه دانشکدهای کشور است.
مریم امینی در این اثر نشان میدهد که چگونه یک کتابخانه ۲۰۰ نسخهای کوچک، به مرور زمان و با حمایت چهرههای سیاسی و علمی، به مخزنی بدل شد که امروزه پژوهشگرانِ ۱۰ رشته مختلف، از تاریخ و هنر تا تئاتر و روانشناسی، برای تکمیل یافتههای خود به آن محتاج هستند.
- چرا کتاب «فهرست منابع غیرکتابی کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران» مهم است؟
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ۱۶ سال قبل از تاسیس دانشگاه تهران تاسیس شده است؛ بهعبارت دیگر کتابخانه، سال ۱۲۹۸ و دانشگاه تهران، سال ۱۳۱۳ بنا نهاده شدند. بنابراین نخستین و قدیمیترین کتابخانه دانشگاهی کشور به حساب میآید؛ بهعبارت دیگر کتابخانه زمان ایجاد «دارالمعلمین» که حکم دانشگاه آن دوره را داشت، تاسیس شد. با تغییر عنوان دارالمعلمین به «دانشسرای عالی»، بعد به «دانشکده ادبیات و علوم و دانشسرای عالی»، سپس به «دانشکده ادبیات و دانشسرای عالی» و «دانشکده ادبیات» و در نهایت سال ۱۳۴۵ که به «دانشکده ادبیات و علوم انسانی» تغییر نام داد، کتابخانه به فعالیت خود ادامه داد.
باتوجه به اینکه زمان تاسیس کتابخانه یعنی سال ۱۲۹۸، کتابخانه و بهطور کلی، مراکز علمی اندک بود، منابع کتابخانه که ابتدا فقط ۲۰۰ نسخه بود، به مرور زمان و با حمایت دستگاههای مختلف، ازجمله وزارت معارف، منبع داخلی و خارجی خریداری و با آثار اهدایی تجهیز میشد. کتابهای خریداری و اهدا شده، منابع نابی از ناشران کشورهای اروپایی مانند هلند یا مصری بودند.
بسیاری از استادان دانشگاه تهران، پیشتر استاد یا دانشجوی «دارالمعلمین» و دانشسرای عالی بودند؛ بنابراین ارزش علوم را میدانستند و تلاش میکردند، منابع چاپ سنگی و سربی یا نسخه خطی را خریداری کنند. با توجه به اینکه بسیاری از استادان دانشسرای عالی و دارالمعلمین از بزرگان و چهرههای سیاسی و اجتماعی آن روزگار بودند، ارزش منابع تهیه شده را میدانستند، حتی برخی را اصلاح و نسخهبرداری کردند. در نتیجه، بهواسطه عضویت در مراکز علمی، به تامین منابع بهشیوه واسپاری اقدام میکردند؛ بههمین دلیل کتابخانه دانشکده ادبیات و علومانسانی دانشگاه تهران، منابع خاص و منحصربهفردی دارد.
- درباره اهمیت منابع غیرکتابی بفرمایید؟
میدانیم منابع غیرکتابی، کمتر مورد توجه قرار میگیرند و بهدلیل ناآگاهی نسبت به اهمیت آنها، سازماندهی نمیشدند؛ بنابراین عمر چندان طولانی ندارند. بهعنوان مثال، چندان به برگههای باقیمانده از کتابها یا نگهداری و محافظت از اسلایدها دربرابر نور و گرما یا حفظ گزارش نشستها، توجه نداشتند؛ درحالی که گزارش سازمانها، بعد از گذشت ۱۰۰ سال، منابع درخورتوجهی هستند برای کسب اطلاعات از سایر اتفاقات و رویدادهای تاریخی؛ در واقع این گزارشها، اطلاعات پژوهشگران را تکمیل میکند.
- سازماندهی منابع غیرکتابی کتابخانه چه سالی آغاز شد و پپیشرفت؟
این منابع در کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران وجود داشت؛ بنابراین منابع فهرستنویسی وسازماندهی شدند. البته تعدادی از منابع، در جریان بهسازی لرزهای کتابخانه اواخر سال ۱۳۹۹ پیدا شد.
- پیدا شد؟!
بله؛ در جریان بهسازی لرزهای کتابخانه. فرض کنید در انتهای مخزن نفیس کتابخانه، انباری وجود داشت که در حالت عادی مشخص نبود، علاوهبراین بعد از جابهجایی یکسری منابع دیگر، تعدادی جزوه کوچک و اسلاید پیدا شد. اسلایدها، مربوط به تعدادی کتاب بود که جدا شده بودند.
ازجمله این منابع پنهان، یکسری دستنویس از علامه قزوینی، وجود داشت. میدانیم ایشان مصحح متون کهن بودند و حتی عدهای مثل عباس اقبال آشتیانی و مجتبی مینوی را برای تهیه تصویر از برخی نسخههای فارسی به نقاط مختلف دنیا اعزام کرده بودند. بنابراین سازماندهی اسلایدها و تصاویر، زمینه آشنایی با سیر شکلگیری تصحیح را نشان میدهد. بعد از سازماندهی، ایده تدوین فهرست منابع غیرکتابی کتابخانه شکل گرفت که علاوهبر تولید نرمافزار با هدف دسترسی راحتتر پژوهشگران، محسوب میشود. کتاب، نمایه تحلیلی دارد که به مخاطب کمک میکند، از وجود منابع مرتبط در هر حوزهای آگاهی پیدا کند.
- با توجه به محتوای کتاب، مخاطبان کتاب فراتر از متخصصان چند گروه و رشته خاص هستند. این طور نیست؟
بله؛ منابع غیرکتابی شامل نقشه، اسلاید، سند تاریخی، جزوه و یکسری مجله و روزنامه قدیمی تک نسخهای؛ بنابراین بسیاری از پژوهشگران میتوانند از کتاب «فهرست منابع غیرکتابی کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران» استفاده کنند. ازجمله دانشجویان و پژوهشگران رشته تاریخ، هنر، باستانشناسی، ادبیات، علم اطلاعات و دانششناسی، علوم اجتماعی، روانشناسی، تئاتر و جغرافیا.
- درباره پیدا شدن گنجینهای از منابع غیرکتابی صحبت کردید که منجر به تدوین کتاب «فهرست منابع غیرکتابی کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران» شد. آیا احتمال وجود گنجینهای جدید در گوشهای دیگر از کتابخانه وجود دارد؟
فضای زیر کتابخانه، بهطور کامل بررسی شده است؛ بنابراین میدانیم در کتابخانه منابع دیگری وجود ندارد. علاوهبراین سندها و جزوههای دیگر در نوبت سازماندهی قرار دارند. تدوین جلد دوم کتاب «فهرست منابع غیرکتابی کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران» با پایان سازماندهی این اسناد آغاز خواهد شد.
- سازماندهی منابع تا انتشار جلد نخست کتاب، چقدر طول کشید؟
سازماندهی از سال ۱۳۹۹ آغاز و تدوین و انتشار کتاب، یکسال و نیم، طول کشید.
- پیدا کردن منابع غیرکتابی از انباری در کتابخانه قدیمی ۱۰۶ ساله شبیه اکتشاف است.
برای خود من هم خیلی جذاب بود؛ از بسیاری منابع غیرکتابی این فهرست، مثل سخنرانیها، مقالهها یا جزوهها، فقط یک نسخه در کشور باقی مانده است؛ بهعنوان مثال درباره یک واژه فارسی یا عربی، حتی درباره یکی از حروف زبان عربی، یک نفر یک مقاله نوشته که بخشی از جزوه پنج یا ۹ صفحهای، زیرمجموعه یک نشریه باقیمانده است.
- چقدر نقش و شناسایی افراد موثر در نگهداری این اسناد که بخشی از آنها، در حد تک برگ هستند و بعد از دهها سال به دست امده، اهمیت دارد و آیا کسی از این افراد را میشناسید؟
توجه داشته باشیم که افراد شاغل در کتابخانه، جمعی از فرهیختگان آن روزگار بودند که ارزش منابع را میدانستند؛ بهعنوان مثال بسیاری از جزوههای به دست آمده، جزو مجموعه «علیاصغر حکمت» و دیگر چهرههای تاریخ فرهنگ و ادب ایران است که بعد از اهدا یا خرید، حفظ شده است.
نظر شما