به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در خرمآباد، سفرنامهها به عنوان اسناد دستاول، نقشی انکارناپذیر در بازخوانی فرآیند گذار ایران از سنت به مدرنیته دارند. در میان انبوه سفرنامههای دوره قاجار، «سفرنامه حاجنظر بختیاری» به کوشش حیاتالله سرلک، نه تنها به عنوان نخستین سفرنامه حج یک بختیاری شناخته میشود، بلکه گنجینهای ارزشمند از اطلاعات تاریخی، جغرافیایی و مردمشناختی را از دل تاریخ بیرون کشیده است.
جامعه ایران در عصر قاجار و پس از انقلاب مشروطه، تحولات گستردهای را در ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی تجربه کرد. در این گذار تاریخی، سیاحان و سفرنامهنویسان داخلی و خارجی، با ثبت مشاهدات خود، نقش مهمی در بازتاب این تحولات ایفا کردند؛ به گونهای که شناخت دقیق سیر تحول ایران پیشامدرن به ایران مدرن، بدون واکاوی این مکتوبات امکانپذیر نیست.
در میان تکثر اقلیمی و فرهنگی ایران، ایل بختیاری همواره به عنوان یکی از کهنترین و اثرگذارترین اقوام، در فراز و نشیبهای تاریخی کشور حضوری فعال داشته است. از دوره صفویه تا عصر قاجار، نقشآفرینی این ایل در منابع تاریخی مکتوب منعکس شده است.
با این حال، حضور بختیاریها در عرصه خاطرهنویسی و سفرنامهنویسی، بهویژه از دوران مشروطیت به بعد، چهرهای فرهنگی از این ایل را به نمایش گذاشت. شخصیتهایی نظیر سردار ظفر، بیبی کوکب، اسکندرخان عکاشه، سردار اسعد سوم و بیبی مریم بختیاری، آثاری ماندگار از خود بر جای گذاشتند. در این میان، سفرنامههای «خسروخان سردار ظفر» و «بیبی کوکب بختیاری» از اهمیت ویژهای برخوردارند.
علاوه بر سفرنامههای سیاسی و تفریحی، تعلقات مذهبی رجال و زنان ایل بختیاری، آنان را به سوی سفر به حرمین شریفین و عتبات عالیات سوق میداد. حضور پررنگ واژه «حاجی» و «حاجیه» پیش از نام بسیاری از خانها و بیبیهای بختیاری در متون تاریخی، گواهی بر این مدعاست.
در روزگاری که سفر به خانه خدا، مسیرهای صعبالعبور و مخاطرات بیشماری داشت، چهرههایی چون حاجی ایلخانی، ضرغامالسلطنه، حاجیه بیبی نیلوفر و حاجیه بیبی کوکب، رنج سفر را بر آسایش ترجیح داده و با عشقی وافر به این مناسک مذهبی مبادرت ورزیدند.
«سفرنامه حاجنظر»؛ روایتی دستاول از یک سده پیش
«حاجنظر بختیاری»، صاحب این سفرنامه نیز یکی از همان مشتاقان زیارت خانه خداست که بیش از یک قرن پیش، با عبور از مصائب و دشواریهای بسیار، شرح این سفر را ثبت کرد. این اثر که به پژوهش و تصحیح و تحشیه «حیاتالله سرلک» منتشر شده، به دلیل نثر ساده، روان و اطلاعات ذیقیمت جغرافیایی و تاریخی، جایگاهی همتراز با سایر سفرنامههای معتبر حج ایرانیان دارد.
این کتاب که در نوع خود نخستین سفرنامه یک حاجی بختیاری است، ابعاد گستردهای از زندگی اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی را پیش روی مخاطب قرار میدهد. حاجنظر در نگارش مشاهدات خود، از هیچ جزئیاتی فروگذار نکرده است؛ از توصیف راهها، مسافتها، وسایل حملونقل و نرخ کرایهها گرفته تا شرایط آبوهوایی، فرهنگ مردم بومی در شهرهای بینراه، قیمت کالاها و نوع برخورد جوامع میزبان با زائران.
«سفرنامه حاجنظر بختیاری» در حقیقت سندی است که دشواریهای سفر در یک سده پیش را به تصویر کشیده و آگاهیهای ارزشمندی از وضعیت زیست در مناطق مورد گذر خود را برای نسل کنونی به یادگار گذاشته است. این اثر نه تنها برای تاریخنگاران ایل بختیاری، بلکه برای تمامی پژوهشگران تاریخ اجتماعی ایران، منبعی شایان توجه به شمار میرود.
«سفرنامه حاجنظر بختیاری»؛ از الیگودرز به مکه، پژوهش، تصحیح و تحشیه حیاتاله سرلک در قطع وزیری با ۲۱۹ صفحه و جلد سخت به قیمت ۵۰۰ هزار تومان در ۳۰۰ نسخه از سوی انتشارات شاپورخواست روانه بازار نشر شده است.
نظر شما